м. 1. уст. (сумасшедший) өйө суох, иирээки; 2. (безрассудный человек) өйө суох, толкуйа суох киһи.

прил. 1. уст. (сумасшедший) өйүн сүтэрбит, иирбит; 2. (безрассудный) өйө суох, толкуйа суох, баламат; безумное намерение өйө суох сорунуу; 3. разг. (очень сильный) олус, наһаа; безумная усталость наһаа сылайыы.

поступать безрассудно смело; рисковать; наһаа баламаттыыр сатаммат нельзя рисковать.

I 1) бескрайняя даль, бескрайний простор; безвестная даль; куйаар дойдута фольк. страна безвестной дали; киэҥ куйаар хонуу обширные бескрайние поля; кумах куйаар пустыня; туундара куйаара тундровая пустыня; куйаарга көт = улететь в безвестную даль; улететь в бескрайнее нёбо; баһа байҕал , кутуруга куйаар погов. голова его — море, хвост — безвестная даль (говорится о предприимчивом человеке, не боящемся риска); 2) пространство; космос куйаара космическое пространство; салгын куйаара воздушное пространство.
II шальной, безрассудный, безудержный; куйаар мэник безудержный шалун; куйаар киһи шальной, безрассудный человек.

несов. чем 1. и без доп. (бросать сор) сыыһырт; 2. перен. разг.(безрассудно тратить) ыс, ыскайдаа (харчыны).

прил. 1. и в знач. сущ. м. (незрячий) хараҕа суох; слепой старик хараҕа суох оҕон- ньор; 2. перен. (не понимающий происходящего) хараҕа суох, балай; 3. перен. (безрассудный) хараҕа суох, түҥ балай, бүдүмүк; слепая любовь хараҕа суох таптал; слепое подражание бүдүмүк үтүктүү; 4. (неотчётливый) аанньа көстүбэт, кыайан көстүбэт; слепой шрифт аанньа көстүбэт шрифт; # слепой полёт ав. көрбөккө көтүү (приборунан эрэ сирдэтэн); слепая кишка анат. муҥур оһоҕос.

даҕ.
1. Тиэтэйииттэн, быстах санааттан буолар, тахсар (туох эмэ — хол., быстах санаа, сыыһа туттуу). ☉ Безрассудный, неблагоразумный (напр., о поступке, решении). Мөҕүлүннэх аайы дьиэттэн барар диэн ыксамар быһыы буоллаҕа дии
□ Мотя эргиллибитэ, сыттыктан төбөтүн өндөтөн, сирэйин-хараҕын соттуммута, үөһэ тыыммыта
Бастакы ыксамар санаалар арыый дьайҕарбыттара. Далан
2. Бэрт кыраттан даҕаны тымтан, кыыһыран кэлэр (киһи). ☉ Легко приходящий в раздражение, гнев, вспыльчивый, горячий
Айняри, кырдьык, ыксамар соҕус — ардыгар, испиискэ күлүм гынарыныы, оргуйа түһээччи уонна эмиэ оннук түргэнник аһарынан кэбиһээччи. «Чолбон»
[Михаил] туох эрэ эмискэччигэ, күүппэтэх суолугар түбэстэҕинэ, хааман иһэн тохтуо уонна: «Һэ ити эмиэ туохпутуй?» — диэн аа-дьуо унаарытыа. Ити кини ыксамара, уолуйумтуота суоҕун бэлиэтэ. Биэс т. Ыксамара суох эр толуута да уолуйуох суолугар Сахаарабыс өр саҥата толкуйдаан-толкуйдаан баран, сэргэхтик күөрэччи: «Тэ, бээ!..» — диэҕэ. «Кыым»

прил. 1. (исполненный отчаяния) ыксаабыт, муҥур уһук; отчаянный взгляд ыксаабыт көрүү; отчаянный шаг муҥур уһук хардыы; 2. разг. (безрассудно смелый) харса суох; он человек отчаянный кини харса суох киһи; 3. разг. (сильно увлекающийся чем-л.) напаа; отчаянный радиолюбитель радионы наһаа таптааччы; 4. разг. (безвыходный) наһаа куһаҕан, үлүгэрдээх; отчаянное положение үлүгэрдээх балаһыанньа.

даҕ.
1. Ырааһы өйдөөбөт, киртэн-хохтон этин тартарбат, хараҥа, чанчарык. ☉ Неряшливый, неопрятный, безразличный к соблюдению чистоты
Кэр дьбэр олох. Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
2. Сайдыыта суох, түҥкэтэх, хараҥа (олох, киһи). ☉ Темный, невежественный, примитивный
Уулаах үрэх баһын киһитэ буолан, дьүһүннүүн-бодолуун, таҥастыын-саптыын кэр-дьэбэр киһи. Эрилик Эристиин
«Кэччэгэй баай» диэн айымньытыгар Кулаковскай …… кэр-дьэбэр олохтоох хаалан иһэр баайдары күлүүгэ таһааран күүскэ кириитикэлээбитэ. ССЛИО
3. Тугу да аахса, ырыҥалыы барбат, ньүдьү-балай. ☉ Беззастенчивый, безрассудный, сумасбродный
Ордук кэр-дьэбэр киһиэхэ баран эрэйдэниэн, оҕотун туора көрдөрүөн баҕарбат. Болот Боотур
Кэрдьэбэр майгытынан кэпсээҥҥэ киирбит суостаах-суодаллаах кулуба кэнэҕэски көлүөнэҕэ аатын ыытаары балаҕан аннынааҕы кытаҕы үүт күөл оҥоро сатаан бар дьон көлөһүнүн ууга куттарбыт. И. Сосин
△ Киһи иилэн ылбат акаары (кэпсэтии, тыл-өс). ☉ Очень глупый, невежественный (о словах, разговоре)
Бу кэр-дьэбэр кэпсэтиини тулуйан истибэккэбин, «тахсан баран хааллахпына буруйа-сэмэтэ төһө-хачча буолуой» диэн саныы олорбутум. Софр. Данилов
4. Күчүмэҕэйдэртэн толлон турбат, харса суох. ☉ Не останавливающийся перед трудностями, смело идущий напролом
Бу дойдуга күүстээх үлэни кыайар, кэрдьэбэр киһи эрэ киһи буолар кэскиллээҕин үчүгэйдик өйдөөбүтүм. «ХС»
♦ Кэр-дьэбэр (кэп-дьэбэр) буолбут — кирдээх, чанчарык, дьабара буолбут. ☉ Быть неприглядным, грязным, неряшливым
— Тукаам! Бу тугуй?.. — диэн кэр-дьэбэр буолбут киһи быһыытынан ыйытар. Эрилик Эристиин
Талааннаах эдэр спортсмен бэйэмсэх, улахамсык, кэр-дьэбэр буола улаатыытын кытта тренер эйэлэһиэ суохтаах. Е. Неймохов. Кэр-дьэбэригэр түспүт — кэрээнэ суох буолбут, олус маратыйбыт. ☉ Стать беззастенчивым, бесцеремонным
«Олус кэр-дьэбэргэр түспэккэ туран, кэпсэт», — Тулааһынап илиитин сиэбигэр уктар. Далан
Киһи кэхтэр, кэрдьэбэригэр түһэр, кэрээниттэн тахсар. С. Тарасов
Бары кэр-дьэбэригэр түспүт дьон. Л. Попов

I
туохт.
1. Курдары ирэн дьөллүтэлээ, дьуххаран бар (саас күөл, өрүс мууһун этэргэ). ☉ Протаивать, образуя полыньи (о льде на озёрах, реках весной). Күөл мууһа сайбыт
□ Сааскы халаан уута аллан, Сайан ууллар уһуу Аллан. Күннүк Уурастыырап
Мууһа сайан турар улахан күөлү туораары ууга түһэн, өлө сыһан баран, бэрт кыраттан өрүһүнэн нэһиилэ таҕыстым. Н. Лугинов
2. Тыалыр, салгый, үр. ☉ Дуть, веять (о ветре)
Эллада эриэккэс дойду, Эргиччи итии, саас, сайын. Куораты таас хайа курдуур, муораттан сөрүүн тыал сайар. Баал Хабырыыс
Сэниэ тыал сайан, күөх былаахпыт тэнийэн …… көстөн кэллэ. Н. Габышев
Күөлтэн дуу, тыа түҥкэтэх өттүттэн дуу сөрүүн, курас салгын сайар. И. Сысолятин
3. Тырыта сыс, тырыта оҕус. ☉ Раскалывать, вспарывать, взрезать. Көхсүн куйахтара Көҥү сынньылынна, Сарын куйахтара Сайа охсулунна, Тобук куйахтара Тобулу кырбанна. П. Ядрихинскай
4. Киһи этин сааһынан курдары киирэн билин (киһи этэ-хаана сөбүлүүрүн этэргэ). ☉ Обдавать чем-л. (напр., свежестью), наполняться чем-л. (напр., теплом), вызывая приятное ощущение
Чэбдигин даа салгын сайара, Күн уота кутаалыы тохторо. Р. Баҕатаайыскай
Кини санаатыгар туора дойду отомаһа маннык дьаралытар, мэйиини эргитэ сыһар, киһи этин сааһынан сайар сыта суохха дылы. Л. Попов
Итии чэй, күһүҥҥү тыа Улугурбут эккинхааҥҥын, муунтуйбут дууһаҕын Чэпчэбдигинэн сайыа. Н. Босиков
5. Биллэн, көстөн кэл, арыллан таҕыс. ☉ Проявиться, обнаружиться
[В.В. Державин] поэтическай талаана тылбааска ордук чаҕылхайдык, ордук дириҥник сайан таҕыста. «ХС»
6. поэт. Арылын, арыллан, дьуххаран сырдаа. ☉ Приоткрываться, заниматься зарёй, озаряться утренним светом (о небосклоне)
Халлаан сырдыан иннинэ ымыы ырыа тарпыта. Онтон дьэдьэн имнэнэн, Илин саҕах сайбыта. Күннүк Уурастыырап. Сайан үүнэр сарсыардам Сандалыгар тэҥниирим, Үөмэн кэлэр киэһэкэм Үчүгэйэ диэхтиирим. Д. Васильев. Сассын, сассын сарсыарда Сайар халлаан саарыыта, Сандал күнүм тахсыыта, Салгын сиигэ көтүүтэ, Сайаҕас тыалым түһүүтэ. Саха нар. ыр. II
◊ Сайан киир — 1) киһи өйүн-санаатын ыл, үүйэ тут (туох эмэ үчүгэй иэйиини, санааны этэргэ). ☉ Овладеть кем-л., охватить кого-л. (о каком-л. приятном чувстве, мысли)
Сүрэх буолла ыар ыарыы абытайа, Олох уҕараабат кыһалҕата Суох буолла… Сүрэхпин сайан Киирдэ дьол ылбай ырыата. С. Данилов. Аан аһыллар, көрдүөн буланнар, Аргыый-аргыый үктэнэннэр, Сахам кыргыттара буоланнар, санаалар Сайан киирэллэр. И. Эртюков. Көрдөөх буруо курас сыта Муннубар саба биэрдэ, Сылаас дьиэ ахтылҕана Агдабар сайан киирдэ. Доҕордоһуу т.; 2) ханна эмэ киэҥник тарҕан, тэний, өтөн киир (хол., саҥа сүүрээн). ☉ Проникать куда-л., развиваться где-л. (напр., о новом течении в чём-л.)
Ыстаадаларга ыччаттар элбээннэр, табаһыттар үлэлэригэр саҥа сүүрээн сайан киирдэ. ИИА КК
Василий Иванов «Кырдьаҕастар уонна эдэрдэр» сэһэнин сүрэхтээх-быарынан дьэ ити НТР сиккиэрэ тыа дьонун үүт тураан олохторугар сайан киириитин уустаан-ураннаан көрдөрүү буолар. ЭСЭ
ср. тюрк. сай ‘пронизывать, пробивать, протыкать’
II
сайан туран. Кими-тугу эмэ дьаныйан өһөөн туран. ☉ Неотступно, злонамеренно, настойчиво преследовать кого-л.
Эйигин бэйэҕин, хаан-уруу дьонноргун, кэргэттэргин кылаас өстөөхтөрө, бандьыыттар туох эрэ булт курдук сайан туран сойуолууллара. КАЕ ДДК
Мин, биир ньиэмэс эписиэрин бэлиэтии көрөн, сайан туран кинини эккирэтэбин. ПДА СС
III
аат., кэпс. Сайын. ☉ Лето. Күөх сай үгэнэ. Сай устата. Сай ортото
□ Долгуннуур күөхтэрдээх сай ааһан, Доҕоруом эн хаһан кэлэҕин? — Ыраатар бэйэҕин сайыһан, Ытаата мин уйан сүрэҕим. Л. Попов
Түүннэри нуурайан Сылыйда, сырдаата. Кыс тыына уурайан Сай кэллэ бу аата. Болот Боотур
Бу сири сай аайы төрүт сөбүлээн оттооччубун, ото кэбирэх буолааччы. В. Яковлев
др.-тюрк. йай, кирг. жай, тув. чай, кум. яй
IV
аат., кэпс., поэт. Уйааракэйээрэ биллибэт иччитэх куйаар (билиҥҥи тылга «муҥура суох, бүппэт, бараммат» өйдөбүлгэ сүнньүнэн даҕ. суолт. тут-лар). ☉ Безграничное пустынное пространство, пустота (в современном языке употр. обычно в качестве прил. со знач. «бесконечный, беспредельный, неисчерпаемый»)
[Кыыс] таһырдьа тахсаат тура таалар — Сай халлааҥҥа сир аргыһын Сайыһа одуулаан хаалар. С. Руфов
Салаҥ ыраахтан Сай салгыны Сабаҕа түөһүнэн Саба күрдьэн, Уһуутуу-уһуутуу сундулуйбут Уһун тимир пуойас, уйуһуйан кэлэн, ойоҕолоон кэбистэ. С. Васильев
◊ Сай курдук кэпс. — иччитэх, тымныы салгыннаах, киэҥ-куоҥ (дьиэ, хос туһунан). ☉ Пустой, необжитой, холодный и просторный (обычно о жилом помещении)
Гриша дьиэтигэр тиийэн соҕотох кырабааттаах сай курдук хоһун эргиччи көрөн баран үөһэ тыынна. В. Яковлев
Сай күдүө көр күдүө. Дьиэ орто сиэрдийэтинэн бөх-сыыс, барыта сай күдүө, күөдэл-саадал. Болот Боотур
[Ала Кырсын:] Субу аҕай саргы сатаҕай, сай күдүө буолан хааллахпыт тугун баҕас сүрүкэтэй? И. Алексеев
Куораттар эстэннэр, Сай күдүө буоланнар, Иччитэх дьиэлэрин Түннүгэ оҥойдо. С. Васильев
△ Баһа-атаҕа суох киэҥ эбэтэр улахан. ☉ Безгранично широкий, просторный, огромных размеров (напр., о территории)
Эн бэйэлээх сайдам киэҥ эйгэлээх Сай күдүө баҕарахтаргар Сайыҥҥы да сахтарга Ыттаах, табалаах, ыгым ычалаах Босхо бастаах Бороҥ урааҥхай Чугаһыа баара дуо? Күннүк Уурастыырап
△ Хоп-хойуу (туманы этэргэ). ☉ Густой, плотный (о тумане)
[Пуойас] Сай күдүө туманынан Үөһэ тыынан тохтуу түстэ. Н. Габышев. Сай самаан фольк. — хааччаҕа, иэмэдьаама суох аһаҕас. ☉ Неогороженный и открытый со всех сторон, просторный (напр., о пастбище)
«Дьон кыаммата кырата сай самаан сайылыкка, кырыахаар кыстыкка Үс хос батталлаах үйэҕэ Үөскээбиппит», — дэһэллэрэ. К. Туйаарыскай
△ Өйө-дьүүлэ суох, мээнэ (саҥалаах). ☉ Необдуманный, безрассудный (о речи)
Аныгы киһи баҕадьы сай самаан саҥалаах, уолусханнаах обуннаах буолан, өлө сыстыҥ эбэ, ноко! ПЭК ОНЛЯ I
ср. монг. дьай ‘место, простор, пространство’