прил. 1. (беспощадный) хаҕыс майгылаах, тыйыс, суостаах; жестокий человек хаҕыс майгылаах киһи; 2. (очень сильный) кытаанах, модун; жестокие морозы кытаанах тымныы; жестокое сопротивление модун утарсыы; # жестокая необходимость мүлчүрүйбэт ыар кыһалҕа.

даҕ. Элбэх хаан тохтуулаах, киһи өлүүлээх. ☉ Кровопролитный, беспощадный, со многими жертвами
Өстөөх тыылыгар албан ааттаах бартыһааннар кыдыйсыылаах норуодунай сэриини ыыппыттара. ЯЕМ СБСБС
Дьон-сэргэ олоҕун түҥнэри эргиппит, хардарыта кыдыйсыылаах кэм арыый уоскуйа быһыытыйан …… барбыта. ПНИ АДХ

I прил. 1. (непреклонный) кытаанах, кытаанах хааннаах; суровый человек кытаанах киһи; суровый тон кытаанах тон; 2. перен. (угрюмый) хаҕыс; суровое нёбо хаҕыс халлаан; 3. (крайне строгий, беспощадный) кытаанах, суостаах, суопумар; суровая проверка кытаанах эриир; суровая реальность суоһумар чахчы; 4. (тягостный, тяжёлый) кытаанах; суровая жизнь кытаанах олох; суровый климат кытаанах климат.

жалость, пощада; туох харысхала нааданый ? какая может быть пощада?; харысхала суох без жалости, без пощады, безжалостно, беспощадно.

требующий к себе бережного отношения; бу эмиэ харыстаах буоллаҕай! неужели этого тоже жалко! # харса суох а) отчаянный, смелый; б) отчаянно, смело; в) беспощадно, безжалостно.

1) бить, ударять деревянной колотушкой, дубиной; 2) перен. бить, ударять кого-л. изо всех сил , наотмашь (обычно о физически сильном человеке); 3) перен. разг. критиковать кого-л. (беспощадно).

1. даҕ., кэпс.
2. Быстаран сылдьар, наһаа аччык (хол., бөрө, эһэ, ыт туһунан). ☉ Голодный (напр., о волке, медведе, собаке)
   Торҕон ыт кутуругунан оонньуур (өс хоһ.). Торҕон бөрө буоллаҕа: тыҥыраҕын наһаа таһаарар эбит. Болот Боотур
   Торҕон эһэ Уҕараабат уорун-кылынын Кини эрэ кырыымпата Сыһытара үһү. С. Данилов
3. көсп. Хаанымсах, өлөрөр-өһөрөр санаалаах; олус баттыгастаах, былдьыырталыыр саҥнаах. ☉ Кровожадный, жестокий, беспощадный
   Хаһан да ирбэт тоҥ ииҥҥэ Торҕон өстөөҕү дьуоҕардыах! Эллэй
   Баҕарбыт баайдарым бассыабай эбиттэр, Туттубут тойотторум торҕон эбиттэр. Суорун Омоллоон
   Тойон абаҕам, Чоочо баай торҕон, …… Баттал бөҕөтө барҕаран, Таҥнары дьапсыйдаҕыан! С. Зверев
   Кинилэр үрдүлэринэн торҕон буулдьа ыйылыыр. И. Петров
4. көсп. Уһуннук бара турар; курдаттыыр (суол, баас туһунан). ☉ Долгий, протяжённый (о дороге); сквозной (о ране)
   Биһиги киһибит тоҕус сиринэн торҕон баастанан, …… өлөр курдук дьэ дьүһүннэммит. ПЭК ОНЛЯ III
   Үрэх сүнньүнээҕи торҕон айан суолугар киллэрэн баран, аппын көҥүл ыыттым. С. Федотов
5. аат суолт., сөбүлээб. Иҥсэлээхоботтоох, хаанымсах дьон (киһи). ☉ Ненасытные, жадные, кровожадные люди (человек)
   Тойон убайбын Туора улуус торҕотторо Чокуйан умсардылар быһыылаах, Өлөрөн өрөгөйдөөтүлэр быһыылаах. П. Ядрихинскай
   Өймөкөөн өргө диэри …… араас кэрээннэриттэн тахсыбыт торҕоттор хорҕойор сирдэринэн буола туруо. Н. Заболоцкай
   Туох да диэн эттиннэр торҕоннор — Туолбат маҕалайдаах тойоттор! И. Чаҕылҕан
   ♦ Торҕон уодьуганын тарт (тут) — уодьуганын тарт (тут) диэн курдук (көр уодьуган)
   Тор тэһииҥҥин тутаммын, Торҕон уодьугаҥҥын тардаммын, …… Аанньа саҥнанан Аттаныам суоҕа. П. Ойуунускай
   [Баһылай Бөтүрүөп:] Ким утары көрбүтү торҕон уодьуганын тутаммыт, ат гынан мииниэхпит. П. Ойуунускай
   ср. эвенк. торгон ‘корыстный, жадный; голодный (о звере); хищник (о звере)’

даҕ.
1. Аһыныгаһа суох, аһынары билбэт, муус сүрэхтээх (киһини этэргэ). ☉ Безжалостный, жестокосердный, бессердечный (о человеке). Дьоннор тыйыс да буолар эбиттэр!
□ «Аата, тоҕо сүрэй!» — диэн Ылдьаа дьон санаата тыйыһыттан, аһыныгаһа суоҕуттан сөҕө олордо. Н. Заболоцкай
△ Тоҥуй, хаҕыс, тымныы (хол., сыһыан). ☉ Холодный, неприязненный (напр., об отношении к кому-л.)
Баһылай тыйыс сыһыантан соһуйан, оройго бэрдэрбиттии ходьох гынан далбааран ылла. У. Ойуур
Киэҥ харахтара тыйыс, тымныы өҥүнэн килэбэчистилэр. «ХС»
2. Кытаанах, хаҕыс, санаабытын уларыппат (киһи санаатын, майгытын туһунан этэргэ). ☉ Жёсткий, суровый, непоколебимый (о характере человека)
[Мэхээлэ:] Аҕаа, мин эйигин ити курдук тыйыс, кытаанах буолуо дии санаабат этим ээ. А. Софронов
Тыйыс саха саҥарбата, Тымныытык мичээрдээтэ, Тииһин эрэ хабырынаат, Хааннааҕынан силлээтэ. И. Гоголев
— Ааттаммат кыыл дуо? — диэн истэ-истэ, уҥуохтара салҕалаабыт дьоннор, билигин адьырҕа кыыл кистэлэҥнээх күүһүн утары барар биир тыйыс санааны ылыммыттара тас да бодолоруттан биллэр этэ. Л. Попов
△ Кытаанах, дьэбир (киһи тас көрүҥүн этэргэ). ☉ Строгий, суровый (о внешности человека)
[Ньургустай удаҕан — Куруубай хааннаах Кулун Куллустуурга:] О-ой, дуҕа-ар, хааныҥ-сииниҥ тоҕо тыйыһай, хараҕыҥ-сырайыҥ тоҕо хатыылааҕай? ПЭК ОНЛЯ III
Кырдьаҕастар кини тыйыс сэбэрэтиттэн толлон эмиэ саҥарбатылар. И. Гоголев
Кини тыйыс сэбэрэтин Хараҕа сырдатара, Олоҕун уордаах иэйиитин Сүрэҕэ сымнатара. С. Данилов
3. Кытаанах, ыар, суоһумар (хол., дьылҕа, оҥоһуу). ☉ Жестокий, безжалостный, беспощадный (напр., судьба, рок)
Уол оҕо оҥоһуута Тыйыс буолар куолута. С. Тарасов
[Кубалар] Кыһыйаннар, айманаллар — Көппөт тыйыс аналтан, Уонна кистээн ытаһаллар, Уолҕамчы, ыар санааттан. И. Федосеев
Кырдьар сааһыгар маннык тыйыс дьылҕа көһүтэрин өйүгэр да оҕустарбатах буолуохтаах. Сэмээр Баһылай
△ Элбэх эрэйдээх, сордоох-муҥнаах (үйэ, кэм туһунан этэргэ). ☉ Несчастный, полный страданий; суровый, бедственный, гибельный (о времени, эпохе)
Сиритэ ытыллыбыт Бойобуой знамябыт, Чэбдик тыалга тэлибирээ, Эн биһиэхэ кэпсээ, кэпсээ Буорах аһыы сыттаах дуолан, Тыйыс ааспыт кэм туһунан. И. Гоголев
Ол тыйыс кэмнэргэ ол оҕотук кыысчаан Дьон муҥун, эрэйин чэпчэтэри сатыыра. М. Ефимов
Олоххо табыллыбатах, Ылдьаа курдук, батталга-хараҥаҕа самнары баттатан, хаарытибиини кэстэрэ сатаабыт былыргы тыйыс, күтүр үйэҕэ кэмнээх эбитэ буолуо дуо? Н. Заболоцкай
4. Олорорго кытаанах, ыарахан усулуобуйалаах (килиимэт туһунан этэргэ). ☉ Суровый, неблагоприятный для жизни (о климатических условиях)
Бу үлүгэрдээх тыйыс, хаҕыс айылҕалаах хотугу сири, ханныгын да иһин, куһаҕана суох норуот баһылаабыт, олох уотун сириэдиппит буолуохтаах. И. Федосеев
Саха сирин килиимэтин тыйыс усулуобуйатыгар сүөһү кыстыгын тэрийии ураты боччумнаах миэстэни ылар. ТВН ФБНь
Саха өрөспүүбүлүкэтин тыйыс айылҕатыгар, тоҥ буоругар эҥин эгэлгэ отонноох култууралары үүннэриэххэ сөп. ЧМА МУХСҮү
5. Кытаанах, чиҥ, бөҕө (хол., тирии туһунан этэргэ). ☉ Прочный, плотный, крепкий (напр., о коже)
[Ньургун Боотур] үс хос үрүҥ көмүс куйаҕы кэтэн кэбистэ, алта хос дьапталҕа сарыы тыйыһын мунньан оҥорбут сону, дыгдатчы кэтэн кэбистэ. Ньургун Боотур
Сарыы тыйыһыттан, саары килбэлдьигэһиттэн бэйэбэр сөрү-сөп сону, ыстааны, этэрбэһи кэтэрим. Болот Боотур
Буолуоҕа тугу да тулуппат кыахтаах, Буолуоҕа барыны сатыыр маастар; Ханнык да хатан киниэхэ самныаҕа, Тыйыс да ыстаал сымныаҕа. С. Зверев
ср. алт. тыгыш ‘тесный, тугой, плотный, крепкий’

I
даҕ.
1. Үчүгэй биилээх, үчүгэйдик хотор, быһар. ☉ Острый, отточенный, хорошо режущий, колющий
Бырдьай, иннигэр талаҕы чохчолоон олорон, саха ууһа охсубут үөстээх сытыы баҕайы быһаҕынан кыһа-кыһа чааркаан оҥортуур. Күндэ
Сытыы биилээх баһымньыларынан ыарҕа төрдүлэрин, тыс үтүлүк саҕаны, быһыта дайбаан тэллэҥнэппитинэн бардылар. М. Доҕордуурап
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо, сип-синньигэс, бэйэтэ да ааһан-туоран эбии синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
△ Ордук уһуктаах. ☉ Суживающийся к концу, остроконечный, клиновидный
Бэҕэһээ бу моонньубун хайа тардан кэбистэ. Тыҥыраҕа сытыыта диэн... тииҥ оҕотун киэнин курдук. Амма Аччыгыйа
Ыт сытыы аһыыларынан Түүлээх Уллуҥах муос такымыгар түспүтэ. Суорун Омоллоон
Бэҕэһээ Боотур өстөөҕүн сытыы муоһунан ойоҕоско түбэһиннэрэн, дьиэ сабараанньатын үрдүнэн түһэрбит этэ. Н. Заболоцкай
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
2. көсп. Күүстээх, киһини ордук хотор, кыаҕын баһыйар (тыал, ыарыы). ☉ Резкий, пронизывающий насквозь (о ветре), сильно выраженный, острый (о болезни)
Хаар түспүтэ. Арыт сытыы тыал үрэрэ. И. Сосин
Сытыы чыпчархайынан быһыта охсордуу тыал үрэр. А. Сыромятникова
Сотору-сотору сабыта көтөр сытыы, сыстыганнаах ыарыылар эпидемиялара элбэх дьон олоҕун уоттуу салаан ааһаллара. ППА СЭЫа
△ Уохтаах, киһиэхэ ордук биллимтиэ, киһи сүрэҕэ чаалыйар. ☉ Сильно действующий на вкус и обоняние, острый
Эриэхэ үүммүт дьылыгар эһэ бэркэ уойар. Оннук эһэ сыата сугуҥҥа уойбут эһэ сыатынааҕар ордук сытыы, ууллаҕас буолар. В. Миронов
Хайах көбүөртэн, чохоонтон уратыта аһыы буолар, көбүөр курдук сииргэ сытыы буолбатах. ТИИ ЭОСА
Ольга Павловна бааҥкаҕа истиэп эрбэһинин туруорбута. Сытыы сыт хоһу тунуйбута. Ю. Чертов (тылб.)
△ Хатан, киһи мэйиитигэр хатанар. ☉ Пронзительный, резкий (о звуке)
Ол сытыы тыаһа эрдэттэн кини мэйиитигэр тахсарга дылы гынна, куйахата күүрбэхтээтэ. Амма Аччыгыйа
Эмискэччи ойоҕоһугар сытыы тыас сирилээтэ, соһуйан кылана түстэ. Т. Сметанин
«Чугаспыт ээ мантан, киһи аҕыйахта үктэнэн тиийэр», — Маша сылыбырас сытыы саҥатынан сып гыннарда. В. Яковлев
3. Кыраҕы, булугас, сэргэх (өй, харах). ☉ Проницательный, острый (ум, глаз)
Маабыра эмээхсин түөрт муннуктаах муус маҥан, кэтит сирэйдээх, мурумултугур муруннаах, сүүһүн анныттан өрүтэ сиэлийтэлээбит, сытыы харахтардаах. Амма Аччыгыйа
Маратик уруккуттан быһа этэн кэбиһэр сытыы өйдөөх уол этэ. А. Сыромятникова
Онон бу уус тыл, сытыы өй, хайа да ырыаһыт, кэпсээнньит киэнэ талаанын улахан өттө буолуохтаах. Эрилик Эристиин
Дьолбутугар, мин сытыы харахтаах буоламмын, чугас киэҥ маар баарыгар тоҥустар дьиэлэрэ (ураһалара) туралларын көрө биэрбитим. «ХС»
4. Ордук сэтэлээх, хотоойу (киһи тылын, саҥатын этэргэ). ☉ Острый, выразительный, сочный (о языке, речи)
Уоллаах эмээхсин эрэ күлбэттэр, кинилэр оҕустарын аһынан киллэрэри дуу, өһүөннээн тоҥоро түһэри дуу мөккүһэн, эйэҕэс сытыы тылларынан күрэстэһэ оонньууллар. Амма Аччыгыйа
Биһигиттэн саамай сытыы тыллаахпыт Таня Павлова тыл кыбытта. Софр. Данилов
Сытыы тыллаах-өстөөх, өйдөөх баҕайы кырдьаҕас эбит! С. Дадаскинов
△ Сыыспат, табыгас (хол., буулдьа). ☉ Меткий, разящий наповал (напр., о пуле)
Сытыы буулдьа табарын, сыыйыы ыстыык анньарын! Эдэр байыас хорсунун, Эрчим илии охсорун! И. Чаҕылҕан
Кэпсээбитэ сэрии Суоһунсуодалын, Буулдьа сытыытын, Сүрэх мөхсүүтүн, Хаан оонньооһунун. В. Яковлев
5. Тугу эмэ быһаарарга ордук кыайыылаах, чобуо, дьорҕоот. ☉ Находчивый, бойкий, шустрый
Сытыы кыыс биһигини «тыла суох» ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Онно, кини оннугар атын сытыы соҕус киһи эбитэ буоллар, Кириллов ньүдьү-балайын саралыы тардыа этэ. Н. Лугинов
Эдэр киһи сытыы, хоодуот, хорсун буолуохтаах. Н. Габышев
«Кэскил, арыый тыллаах-өстөөх сытыы киһи, эн баран аҕал», — бүтэһиктээх быһаарыы итинник этэ. Г. Колесов
6. Атаҕынан сыыдам, быһый. ☉ Резвый, быстрый на ноги, спорый, проворный
«Кууһума эдэр эрдэҕинэ сүүрүк, кылыыһыт, сытыы киһи этэ, тоҥуу хаарга сылгыны ойутар диэн баар дуо», — диэн тыллаһара. Н. Павлов
[Т. Сметанин] сытыытын, кытыгыраһын иһин төрөппүттэрэ таптаан «Быһыйа» диэн ааттаабыттара. КНЗ ТС
Чаппа уола Мэхээлэ …… уурбуттуппут курдук дьоҕус быһыылаах-тутуулаах, сытыы сымса киһи. «ХС»
7. Эйэлэспэт мөккүөрдээх, хабыр, быһымах (хол., охсуһуу). ☉ Непримиримый, беспощадный (напр., о борьбе, критике)
Чахчы сытыы киирсиини кэтэһэн, көрөөччүлэр сирэйдэрэ сэргэхсийдэ. Н. Лугинов. Эрилик Эристиин бары айымньылара сытыы кылаассабай ис хоһоонноох буолааччылар. Н. Тобуруокап
Оройуон хаһыатыгар Уһун алаас отчуттарын туһунан сытыы кириитикэлээх ыстатыйа уонна хаартыскалаах сэмэлээһин бэчээттэнэр. В. Ойуурускай
8. Олус чаҕылхай, олус сырдык. ☉ Яркий, режущий глаза
Сир кырса кэнчээрилээн, былдьаһыктаах, кэлэн иһэр күһүҥҥү хаһыҥнаах аргыар кыайбатар курдук диэххэ айылаах, сытыы күөҕүнэн чэлгийэн эрэр эбит. П. Ойуунускай
Күн уотун сытыы иннэтэ Күрдьүгү тэһитэ кэйдэ. Баал Хабырыыс
Сытыы чаҕылҕан ат иннигэр курбуулаан ылла. А. Сыромятникова
◊ Сытыы муннук көр муннук
Сыппах муннукта оҥоруҥ уонна кинини аҥаардааҥ. М сытыы муннукта оҥоруҥ уонна МР биссектрисатын тутуҥ. ВНЯ М-4
Өскөтүн үс муннук биир муннуга көнө эбэтэр сыппах буоллаҕына, оччоҕо атын икки муннуктара сытыылар. КАП Г
ср. ДТС йити, йитиг, тув. чидиг ‘острый’
II
сыт I диэнтэн хай
аата. Утуйуу кэмин сөпкө тутуһуу, атыннык эттэххэ, кэмигэр сытыы уонна туруу олус улахан суолталаах. ЛЛА ЧЧОИ
Чааһынан үлэлиир, онтон — сынньалаҥ, атаҕы өрө тэбэн сытыы. «ХС»
Тимир эриэлсэлэри кууһан сытыыны уонна төбөнү ыспаалаларга кырбааһыны таҥара кимиэхэ да тиксэрбэтин. Ч. Айтматов (тылб.)