нырыылаа диэнтэн дьаһ
туһ. Киэсэ булуустан биэс хас киилэлээх хатыыс үөрэҕэһин таһааран харыстаах саха быһаҕынан, устуруус көө бүлүн курдук, тэбис-тэҥник кыһан нырыылатта. Н. Лугинов

несов. 1. кого-чего (испытывать боязнь, страх) куттан, дьулай; 2. чего и с неопр. (опасаться) куттан, дьиксин; бояться встречи көрсөртөн куттан; боюсь, что он не приедет кини кэлиэ суоҕа диэн дьиксинэбин; 3. чего (портиться от чего-л.) тулуйума, буорту буол, харыстаах буол; растения боятся темноты үүнээйилэр хараҥаны тулуйбат-тар.

элий диэнтэн төхт
көрүҥ. Харабыл начаалынньыга балтараа харыстаах быһаҕын ылан, сыаны, эти элийтэлээн ыла-ыла аа-дьуо өттүгэстии түһэн сытта. А. Сыромятникова
Дырыһааҥкыны халыыпка кутарга буспут сымыыты, төгүрүк гына элийтэлээн угуохха сөп. Дьиэ к. Кыыл таба этин булууска түһэрбиттэрэ
Сороҕун хатарба оҥоробут диэн хаалларбыттара уонна чараас-чараастык элийтэлээбиттэрэ. «Чолбон»

аат. Туох эмэ (хол., улахан балык, мас о. д. а.) туора быһыллыбыт кэрчигэ. ☉ Кусок нарезанной поперёк крупной рыбы, обрубок большой лиственницы (особенно, если это нижняя часть ствола)
Баай тиит бастыҥ үөрэҕэһин быһыта сынньан ылан байбаччы олордон кэбиспит курдук барылы быччыҥнаах эбит. Ньургун Боотур
Киэсэ булуустан биэс-хас киилэлээх хатыыс үөрэҕэһин таһааран харыстаах саха быһаҕынан устуруус көөбүлүн курдук, тэбис-тэҥник кыһан кырылатта. Н. Лугинов
Ити балыктан биир обургу соҕус үөрэҕэһи сулбу элитэн ылан, ыалдьа сытар эдьиийгин мииннээ. Н. Заболоцкай

аат.
1. эргэр. Былыргы саха сэриигэ эбэтэр булка туттар сэбэ: тимирин уһуна 50-ча см, уга 1,5 м кэриҥэ, өнчөҕө көнө, биитэ мөтөгөр. ☉ Древнее воинское оружие, пальма: длина ножа – около 50 см, древка – около 1,5 м, спинка ножа обычно прямая, лезвие дугообразное
Мэхээлэ Силиби таһырдьа ыҥыран таһааран икки харыстаах сыгынньах батаһы биэрбитэ. Күннүк Уурастыырап. Кини араас суол сэрии кыргыс сэбин: оҕу, үҥүүнү, батаһы сытыылыыр, оҥостор. Саха фольк.
2. көсп. Тугу эмэ кытта охсуһарга күүс-көмө, самнарарга кыах. ☉ Мощная сила в борьбе с кем-чем-л.
П.А. Ойуунускай поэзияны олус таптыыра. Поэзия киниэхэ …… доҕоро, охсуһар батаһа, көтөр кыната этэ. Суорун Омоллоон
Уус-уран мэтириэт сатабыллаах илиигэ киирдэҕинэ, сытыы кылаассабай батас буоларын итэҕэйэбит. ФЕВ УТУ
◊ Баҕа батаһа көр баҕа
Алаас аҥаар өттө – олоччу таҥара кийиитэ сибэкки, аҥаара – сап-саһархай алтан от, уу кытыыта баҕа батаһын сибэккитинэн көҕөрөр. В. Гаврильева
Сииктээх сири батыһа үүммүт баҕа батаһа. «ХС»

аат.
1. Киһи уонна сүөһү, кыыл бууттарын ыккардынан тааһын уҥуоҕа туорайдыы сылдьар сирэ. ☉ Промежность
Коля ыстаанын тимэҕин төлөрүтэн иһэн, самахха тэптэрэн куһаҕаннык орулаата. У. Ойуур
Дьоно ситиһэн кэлбэккэлэр самахтарыгар диэри хаарга мөчөөхтөһө сатыы сылдьыбыттар. С. Тумат
2. эргэр. Туох эмэ ыпсыһар ыырааҕа (хол., икки өрүс эбэтэр мас салаалара). ☉ Промежуток на месте слияния чего-л. (напр., двух рек) или раздвоения чего-л. (напр., ствола дерева).
◊ Самах туорайа анат. — киһи уонна сүөһү, кыыл иэччэхтэрин ыккардыларынааҕы туора уҥуох. ☉ Нижние тазовые кости у человека и животных
Даҕанча эһэ атаҕын аннынан сылыпыс гынан кэннинэн тахсыытыгар балтараа харыстаах саха быһаҕынан эһэ иһин түөһүн тылыттан самаҕын туорайыгар диэри тэлэ тардан кэбиспитэ. Далан
Көкөт киһитин самаҕын туорайыттан өрө баһан таһааран иһэн, …… кыыс бэрбээкэйигэр тэбэр да, ааттаах тустуук баҕаны бырахпыт курдук тас иэнинэн тиэрэ таһыллар. Н. Босиков
Самах уҥуоҕа — самах туорайа диэн курдук. Самах уҥуоҕун уол кирдэҕинэ, тустарыгар иҥиирэ тардар, кыыс кирдэҕинэ — оҕолоноругар иҥиирэ тардар. «Чолбон»
ср. тув. чавах, др.-тюрк. йамыз, п.-монг. чаби, бур. самя ‘пах, промежность’

тыаһы үт. т. Кыра хаптаҕай предмет (хол., хаптаһын) туохха эмэ кыратык охсуллар тыаһа. ☉ Подражание лёгкому шлепку, стуку небольшого плоского предмета обо что-л. [Ырыаларын] сиэр быһыытынан …… бүтэрдилэр, Онтон-мантан, атах сыгынньах оҕо муоста устун сүүрэн лэбигирэйэн эрэринии сэниэтэ суох «лэп-лэп» тыас иһилиннэ. Э. Соколов
◊ Лэп гыннар кэпс. — тугу эмэ соҕотохто лэппэччи быһа оҕус, быһа баттаа. ☉ Ровно перерубать, срубать, среза ´ть что-л. одним ударом
Үөрүүнэн бэркэ сөбүлэнэллэр, баайдарын лэп гына аҥаардаан биэрэллэр. Саха фольк. Иккистэрэ ону сулбу тардан ылан били харыстаах быһаҕынан халбаһыыны быһар курдук соҕотохто лэп гыннаран к э б ист э. «ХС». Түөрт мэндиэмэннээх улахан дьиэни быһаҕынан быһа баттаабыт курдук буомба лэп гыннаран б а р б ы т. К. Симонов (тылб.); лэп курдук кэпс. — ордугахоһута суох сөп. ☉ Небольшой, аккуратный; ровным счётом, ни больше, ни меньше
Кини үкчү а ҕа тын курд ук, ки э ҥ хара харахтаах, кылгас уҥуохтаах, лэп курдук б ы һ ы ы л а а х. Амма Аччыгыйа
Хара бараан, лэп курдук орто уҥуохтаах киһи, …… тохтоон миигин бэркэ одуулас та. А. Бэрияк
Хадаар, биир бытыылканы сулбу таһыйан ылан, …… лэп курдук аҥаарын кураанах бытыылкаҕа кутта. А. Кривошапкин (тылб.). Тэҥн. лэк: лэк гыннар

аат.
1. Кылтан эбэтэр хоппуруонтан тэҥ харахтардаах гына баайыллыбыт балыктыыр тэрил. ☉ Рыболовная сеть
Сотору төннүөхпүт дии санаан илиммин күөл арыытыгар куурда ыйаан таҕыстым. Амма Аччыгыйа
Кумаар арыый хаптайбытын кэннэ илимнэрин бэрийдэ, иирсибиттэрин араарда. Софр. Данилов
Күөгүлүөх иннинэ биһиги көҥүһү туора тардыллыбыт илими көрөн, хас да дьарҕааны ылабыт. Н. Заболоцкай
2. көсп. Киһи кыайан төлөрүйбэт туга эмэ. ☉ То, что всецело подчиняет себе, опутывает человека, сеть
Иҥсэлээх тойот илимэр иҥнэн Иинэҕэс мастыы Эриллэ хатан, Имиллэ үүнэн Испитим баара. Эллэй
Баттал илимэр иҥнэммит, Иэскэ-күүскэ киирэрбит, Иҥиир тараһа буоларбыт. С. Васильев
[Маша] уп-уһун суһуоҕу сыыйбахтыыр быыкайкаан илиилээх бэйэтэ тоҕо эрэ кинини кытта бииргэ бу муҥ илимэр иҥнэн, кини эмиэ өрө мөҕөр курдук. А. Сыромятникова
♦ Илимэр иҥин көр иҥин
◊ Илим баайааччы - кылынан, хоппуруонунан баайан илим оҥорор киһи. ☉ Вязальщик сетей. Биһиэхэ биир илим баайааччы наада. Илими уһуннарыы балык. - илими икки өттүттэн бэчимэтиттэн тутан сүүрүк хоту уһуннарыы. ☉ Поддерживая сеть с двух сторон за бечеву, тянуть ее вдоль реки навстречу идущей против течения рыбе. Балыктааһын биир көрүҥэ - илими уһуннарыы. Илим собото - үс саастаах собо. ☉ Карась по третьему году
Бу - оҥкучах алаас этэ. Саҥардыыҥҥыта үрэх уутун куттаран күөл оҥорбуттара. Үс сыллааҕыта собо үөскэппиттэрэ, быйыл илим соботун ыларбыт буолуо. «Кыым». Тэҥн. илим тэрээгэ. Илим тэрээгэ - орто собо. ☉ Карась средней величины
Кытыыга таһааран тылбыытын төлө тардарын кытта, сүүрбэччэ илим тэрээгэ уонна хас даҕаны биирдии харыстаах ыыс араҕас хатарыктаах соболор сиргэ иэннэринэн таһылыннылар. Болот Боотур
Манна баара биһигини тахсыахтара диэн уурбут сааскы кустара, ыамыгар бултаммыт илим тэрээгэ, биһиги кэһиибит. Далан. Тэҥн. илим собото. Илим хараҕа балык. - илимҥэ балык киирэн иҥнэр хайаҕаһа. ☉ Ячея рыболовной сети
Иилээх-саҕалаах Ийэ дойдум, Илим хараҕын тиирэ тарпыт курдук, Иримдьирим көһүннэ. Саха фольк. Бу киэҥ толооннор күөгэҥнэс кута бадарааннарын илим хараҕын курдук хорон үчүгэй оту ыһар буоллар, атын уйгу-быйаҥ ходһалар тахсыа этилэр. Күндэ
Илим хараҕын быыһынан тыкпыт күн уотугар икки саннылара, түөһэ көмүс өҥүнэн күлүмүрдүүллэриттэн көрдөххө улахан соҕус тойон быһыылаах. Т. Сметанин. Тэрээк илим балык. - собоҕо аналлаах орто харахтаах илим. ☉ Сеть для ловли карасей с ячеями среднего размера
Сэттэ уон тэрээк илиммэр Тэрэкэнэ быччыыккын Тиһэ баттаан кулу ини! Саха нар. ыр. II
тюрк. йылым, йилим

1. даҕ.
2. итэҕ. Таҥара быһыыта быһыылаах, муҥура суох үрдүк сырдык күүстээх. ☉ Божественный, наделённый божественной благодатью, силой, святой. Сибэтиэй таҥара. Сибэтиэй тыын
   □ Эбэтэр үөһэттэн сибэтиэй таҥара илэ түһэн оҕобун тилиннэрдэҕэ буолуо. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Киһилии этэ-хаана суох, айыыны-хараны билбэт, аҥаардас сибэтиэй тыыннарынан олохсуйбут биибилийэҕэ кэпсэнэр дьикти ырай киһи тэһийбэт дойдута эбит. Н. Заболоцкай
   △ Таҥара курдук сырдык күүстэммит. ☉ Освящённый, наделённый божественностью, божественной благодатью. Сибэтиэй евангелие
   □ Таҥара дьиэтин тэрэпиэһинньигэ Александр преподобнай сибэтиэй күлүгүн ыйан көрдөрбүтэ. Н. Якутскай
   Бачча ньаалбааны тобус-толору кыпкыра алтан кириэстэрдээх. «Абыралгыт бу сибэтиэй кириэскэ баар», — диир. Суорун Омоллоон
3. көсп., кэпс. Киһи сүгүрүйэн туран ытыктыыр, үрдүк сырдык иэйиилээх; ытык. ☉ Освящённый высоким чувством, самый светлый и глубоко чтимый
   Сэттэ иилээх-саҕалаах Сибэтиэй ийэ дойдубут Сиҥнэстиэҕэ дэһэҥҥит Сэлэ иһиттэн тахсымаҥ! Сиҥнэстиэҕин иннигэр Сибэкки ньүөссүн кырыһынан Ситэриилээх дэһэллэр. С. Васильев
   Кеша олоҕун аргыһынан талбыт киһитэ Вера эмиэ кини курдук сир үрдүгэр саамай сибэтиэй идэлээх — эмчит. «Кыым»
   Бу аан дойдуга дьахтар тапталыттан ордук сибэтиэй, кэрэ туох да суох. А. Куприн (тылб.)
   Мин күндү ийэлэрим сибэтиэй ытыстара олох киэҥ хонуутугар кэскиллээҕи ыспыттара. Р. Гамзатов (тылб.)
   △ Улахан харыстаах, күндү, ытык. ☉ Оберегаемый человеком как самое светлое, священный (напр., об образе человека)
   [Күөх Көппө:] Оттон киһи сибэтиэй мөссүөнүн алдьатан көрдүн эрэ. Суорун Омоллоон
4. көсп., кэпс. Туох да айыыта-харата суох, толору ыраас. ☉ Нравственно чистый, безгрешный, благородный
   [Хряк:] Чепуха! Сиргэ сибэтиэй кыыс суох! [Булат:] Бааллар! Манна үлэлиир саха кыргыттара Үксүлэрэ олус сэмэйдэр, ыраастар, Башкир кыргыттарын курдуктар. И. Гоголев
5. аат суолт., итэҕ. Христианнар өйдөбүллэринэн, олоҕун таҥара, таҥара дьиэтин тустарыгар олорбут уонна өлөн баран үөһэ тахсан таҥараһыттары араҥаччылааччы буолбут киһи. ☉ По понятиям христиан, человек, проведший жизнь в служении богу и церкви и после смерти признанный небесным покровителем верующих, святой
   Биллэрин курдук, оннооҕор улуукан сибэтиэйдэр уонна бороруоктар бар дьон олоҕуттан букатыннаахтык тэйэллэрэ кэбэҕэстик ситиһиллибэт этэ. Индия к. Таҥара дьиэтин хадаҕалыыр тойотторбут биһигини сибэтиэй буолар иһин аҥаарбыт хайдыар, быһаҕаспыт быстыар диэри айыка диэбэппитигэр сүбэлииллэр. Эрилик Эристиин
   Константин төһө да аһынар сүрэҕэ суох, итиэннэ уодаһыннаах импэрээтэр буолбутун иһин, таҥара дьиэтэ кинини сибэтиэйинэн биллэрбитэ. КФП БАаДИ
   ◊ Сибэтиэй буор фольк., кэпс. — күн сирэ, аан дойду. ☉ Подсолнечный мир, земля как место обитания людей
   Сибэтиэй буорум улаҕаа өттүнэн [Сырдык күнүм] урбайа киирдэ. Саха нар. ыр. I
   [Баай Байбал:] Сырдык дууһабыттан арахсыахпар диэри, бу сибэтиэй буор сирбиттэн уларыйыахпар диэри таҥара биэрбит аһыыр аһым, таҥнар таҥаһым баар. П. Ойуунускай

туохт.
1. Таҥаһы бүрүнэ быраҕан баран суулан, суулана тутун. ☉ Кутаться, завернуться во что-л. Дьиэ хара аанынан үрүҥ саал былаакка сөрөммүт мааны таҥастаах дьахтар сүүрэн тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
Күн көхсүн сылытыыта, сөрөнөн олорор саҕынньаҕын эҥээрин арыый ыһыктан, төбөтүн хоҥкутан, сыыйа нуктаан барбыта. Далан
Мин саҕынньахпар сөрөнөөт, каюр көхсүгэр сыста субурхай наартаҕа олордум. Н. Габышев
△ Атаххын куллуканан суулаа, суулуу эрий. ☉ Обмотать ноги портянками
Бэрт тиэтэлинэн сөрөнөн, саппыкытын кэттэ. Н. Якутскай
Саппыкытын устан куллукатын хат сөрөнөн кэттэ. Тумарча
[Хамандыырбыт] уолаттар куллукаларын хайдах сөрөнөллөрүн хонтуруоллуура. И. Сосин
2. Туохха эмэ хатылла эрилин, иилиһин. ☉ Путаться, запутаться
[Уол] сүүрэн тиийэн, муоһугар сөрөммүт дөрөтүн сүөрээт, бокуойа суох оҕус үрдүгэр түөһүнэн саба түстэ. П. Тобуруокап
Сөрөнөн хаалбыт хоппуруон быаны суумкатыгар бүк тутан укта. Н. Габышев
[Семён] эдэр ыт быатыгар сөрөммүтүн көннөрөөрү төҥкөйдө. Л. Толстой (тылб.)
△ Кыайан арахсыбат гына иҥин, иилилин (хол., балык илимҥэ). ☉ Зацепиться, запутаться (напр., о рыбе в сетях)
Икки харыстаах собо баҕадьы кынатыгар сөрөнөн таҕыста. М. Доҕордуурап
Балбаара …… илим харахтарыгар сөрөммүт муус маҥан балыктары араартыыр. Е. Неймохов
Илимигэр сөрөммүт киһини икки хонон баран булбуттара. В. Титов
3. Куотан, саһан ким, туох эмэ кэннигэр түс, тугунан эмэ хаххалан. ☉ Прятаться, укрываться за кем-чем-л.
Хабырылла талахха, болбуктаҕа сөрөнөн куота сатыыр, онтон таас кэтэҕэр түһэн биэрэр. Н. Заболоцкай
Ньиэмэстэр тииттэн тииккэ сөрөнө-сөрөнө мин диэки иһэллэр. Т. Сметанин
Алдьаммыт тааҥкалар күлүктэригэр сөрөнө-сөрөнө ытыалаһыы, кыранаатанан тамнаһыы. С. Васильев
Хомуут быатын кытаатыннарбыта буолан, ат нөҥүө өттүгэр сөрөнөр. У. Нуолур
△ Кимиэхэ эмэ сыста түс, кими эмэ тугуттан эмэ харбаан ыл. ☉ Прильнуть к кому-л., схватить кого-л. за что-л. Сөдүөччүйэ ыстанан тиийэн оҕонньор илиитигэр сөрөнө түстэ. Амма Аччыгыйа
[Аҕабыт] таһыйаары гыннаҕына ийэбитигэр сөрөнүөхпүт. Ийэбит көмүскүөҕэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
Петя кини [Николай] атаҕар сөрөннө. Л. Толстой (тылб.)
4. көсп. Ким, туох эмэ сабыдыалыгар киирэн кинилэрдиин куодарыс, куомуннас (үксүгэр куһаҕаҥҥа). ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние, примкнуть к комучему-л. (напр., к плохой компании)
[Сэмэн] киһи үктэтиитинэн, алҕаһаан [бандьыыттарга] сөрөммүт. Р. Кулаковскай
«Итирэ-итирэ сырыттаххына, туохха эмэ түбэһиэҥ, сөрөнүөҥ», — диэн хаста-хаста эппиттэрэ буолла. М. Попов
Аһа-таҥаһа тиийбэт буолан ити күтүрдэргэ сөрөннө дуо? А. Сыромятникова
Бэйэм да билбэккэ, буорту буолуохпун, араас үөйбэтэх-ахтыбатах кирдээх быһыыга киириэхпин, сөрөнүөхпүн сөптөөҕө. Г. Колесов
△ Кимҥэ, туохха эмэ кыттыс, холбос. ☉ Присоединяться к кому-чему-л., вливаться куда-л., приставать, пристраиваться к чему-л. [Баллайах:] Билигин икки аҕа ууһа арахсан, тус-туспа холкуос буолуохтара, холкуоска бэйэтигэр сөрөнүөххэ наада. Амма Аччыгыйа
Сорох өрөбөлүүссүйэлэр холоруктарыгар сөрөнөн, хоодуоттук сылдьан, төннөн кэлбитэ. Н. Габышев
Оҕонньор күүһүнэн этэрээккэ сөрөнөн, Дьокуускайтан барса турар. «ХС»
♦ Кутуругар сөрөн — ким эмэ саарбах уккуйуутугар киирин. ☉ Попасть под чьё-л. дурное влияние
Дьон бары баай кутуругар сөрөнөн баран иһэр. Күндэ
Быралгы Былатыан диэн киһи кутуругар сөрөнөммүн, кыһыл көмүс ухханыгар ыллараммын, уоран-саһан, …… кыра үрэххэ тиийбиппит. С. Никифоров
Былатыан Ньукуус уола Тимэппий кутуругар сөрөнөн барда. Дьэ, сүгүн олорпотторугар тиийдилэр. «ХС»