м. билгэһит, сибики, чинчи.

м. 1. (жрец) дьылҕаһыт, билгэһит (былыргы Востокка); 2. (чародей, волшебник) аптаах, хомуһуннаах.

аат. Уочарка суруйар суруйааччы, суруналыыс. ☉ Писатель, журналист, пишущий очерки, очеркист
Уочаркаһыт — литература эрэспиэччигэ, олох бары түгэнигэр саҥа быһыы-майгы үөдүйүүтүн хорсун билгэһитэ. И. Аргунов

аат. Буолар быһыыны-майгыны (хол., түүлү) быһаарааччы киһи, билгэһит. ☉ Предсказатель, распознаватель, толкователь чего-л. (напр., сна)
Өйдөөхтөр, аптаахтар, түүлү тойоннооччулар ыраахтааҕы баһыгар туран, кини түүлүн харабыллыахпыт диэбиттэрэ. «Чолбон»
Ол да буоллар, Дороппуун оҕонньор тойоннооччу, быһаарааччы курдук көстөн иһэр. «ХС»

аат. Сэрэбиэйдиир киһи, билгэһит. ☉ Гадалка, ворожея
Сэрэбиэйдьит сыыһара сатаммат, онон иһиллибит сурах барыта кырдьык буолуон наада. Д. Таас
Сайыына Таалай күөл үрдүгэр олорор, сэрэбиэйдьитинэн аатырбыт Балааҕыйа эмээхсиҥҥэ бара сылдьарга сананна. Г. Угаров
Атын сэрэбиэйдьиттэртэн уратыҥ — киһи толору аатын-суолун, төрөөбүт күнүн, ыйын, сылын толору ыйытан баран сэрэбиэйдиир эбиккин дии. ТТ

даҕ. Ураты, олох атын. ☉ Отличный от других, особенный
Киһи көһүппэтэх, прогноз даҕаны табан быһаарбатах, билгэһит даҕаны иилээн-саҕалаан билгэлээбэтэх уратылаах тымныы кыһына быйыл саба сатыылаабыта. В. Яковлев
Кини [Ньукулааскы] өйө-санаата дьэҥкэтинэн уратылаах киһи. И. Никифоров
Урукку иитээччибин Ираида Кузьминичнаны туох эрэ уратылаах дьикти үчүгэй киһи курдук көрөбүн. С. Федотов
Улахан учуонай өрүү да Уратылаах боппуруостары көтөҕөрүн, Умнуллан барбыты өрүһүйэрин, Уһугуннарарын ытыктыыбын! «Чолбон»

туохт.
1. Чопчулаа, бэрээдэктээ, биир сүрүн хайысхалаа. ☉ Придавать определенную форму, очертание чему-л., упорядочивать что-л. Билгэһит даҕаны иилээн-саҕалаан билгэлээбэтэх уратылаах тымныы кыһына быйыл саба сатыылаабыта. В. Яковлев
Аны туран уһуннук эн-мин дэһэн сылдьыбыт буоллаххына хантан иилээн-саҕалаан, хайдах сүрүннээх суруйуоххун тобулбакка эрэйдэнэллэрин туһунан улахан суруйааччылар билиниилэрэ эмиэ баар. ФЕВ УТУ
2. көсп. Тугу эмэ дьаһай, салай. ☉ Управлять, руководить, править
Үөрэппит оҕолорум билигин, киһиргии таарыйа эттэхпинэ, биһиги оройуоммут чиэппэрин үлэтин-хамнаһын иилээн-саҕалаан олороллор. Н. Кондаков
Бу үлүгэр улахан хаһаайыстыбаны иилээн-саҕалаан олорор киһи барытыгар ханан бириэмэ булан сылдьыаҕай, итини баҕас таах айдаараллар. «Кыым»
Өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллибит отчуттар бэйэ-бэйэлэрин уруккуттан билсэллэр, убаастаһаллар уонна сыл ахсын куоталаһыыны иккиэн көҕүлээн, иилээнсаҕалаан ыыталлар. «ЭК»

1. аат. Элбэх киһи биир сиргэ түмсүүтэ; дьон сомоҕолоһуута. ☉ Скопление, стечение большого числа людей где-л.; единение народа
   Бардым өлүүлээх түмэҥҥэ Өлбөт иһин! Таллан Бүрэ
   Түмэн диэн былыр «гвардия» диэҥҥэ маарынныыр суолталааҕа. «Сахаада»
2. даҕ. суолт.
3. Биир сомоҕо, түмсүүлээх. ☉ Сплочённый, хорошо организованный
   Сүүс киһи түмүллэр Түмэн сүбэҕитинэн сүбэлээҥ. Д. Говоров
   [Бухатыырдар:] Сиик курдук Сиэлэн эрэллэр, Хаар курдук Хааман эрэллэр, Сүүс киһи түмэн Сүбэтин сүбэлээ. ТТИГ КХКК
   Улуу тойон эһэм, төлөрүйбэт Түмэн дьүүлгүн таһаара оҕус! И. Гоголев
4. Хараҥа, дьулаан. ☉ Тёмный, страшный
   Түмэн бараан Түүн ийэлэрэ Хараҥанан хаайан, Сытарынан кыһарыйан Тиийэн кэлбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Түмэн хара былыттара, Түрбэлээх туос курдук Үҥкүрүйэн түһэн иһэр эбиттэр. Д. Говоров
   Түмэн сир түһүлгэтиттэн Төннөн тиийэр буоллахпытына, Ахтыбыппыт бэрдиттэн Араҕас ньээкэ буордаргыттан …… Сыллыа-ууруо этибит. И. Эртюков
   ♦ Түмэн дойду фольк. — улаҕата биллибэт улахан, киэҥ дойду. ☉ Необъятно широкая, громадная страна, мир
   Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут [кырдьаҕас]. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Бу хайа түмэн дойду Түллэр төбөтүттэн Сүһүөҕэ биллибэт Сүргүөһүнэ эбитэй диэн Толкуй бөҕө буолла. Д. Говоров
   [Манчаары Баһылай] Түмэн дойду түҥнэстигэс дьүүлүгэр түбэһэн, түүнүктээх түрмэҕэ төлкөлөммүт. В. Протодьяконов
   ◊ Ил түмэн — Саха Өрөспүүбүлүкэтин государственнай мунньаҕа, парламена. ☉ Государственное собрание, парламент Республики Саха (Якутия). Ил түмэн мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ
   др.-тюрк., тюрк. түмэн

I
1.
хаалаа I диэнтэн бэй., атын. туһ. Ньукулай сотору соҕус тоҥ отону сонун икки сиэбигэр толору хааланна. Амма Аччыгыйа
Мөһөөччүгү толору хара саарба хаалана сылдьар. И. Гоголев
Ботуоҥкатын иһигэр хаалана сылдьар малларын илиитинэн булкуйа-булкуйа хаста. С. Никифоров
2. көсп., кэпс. Тото-хана аһаа-сиэ, элбэҕи аһаа, симин. ☉ Поесть плотно, набить желудок
Ити курдук, Саадьаҥка ынахпыт күөх оту култаччы хааланан, ыраас ууну ыадаччы иһэн, үүт бөҕөнү биэрэр ээ. Р. Кулаковскай
Сылаас сыаны харса суох хааланан, быһыыта, уҥуоҕурдаабыт этэ. А. Сыромятникова
3. көсп., кэпс. Аһара мунньулун, элбээ (хол., сонуну этэргэ). ☉ Накапливаться, набираться (напр., о новостях)
Ээ, ол миэхэ туох оччолоох билгэһитэ хааланыай? В. Протодьяконов
Хоодуотап: «Оттон сонуну эн толору хаалана сырыттаҕыҥ дии». С. Ефремов
Төбөм эргийэн хаалбыта, олус элбэх санаа-оноо баспар эмискэ хааламмыта. «ХС»
◊ Ууну хаалан кэпс. — хойууну буолбакка, убаҕаһынан аһаа; элбэх уута ис. ☉ Принимать жидкую пищу; пить много воды. Бу оҕо бүгүн үчүгэйдик аһаабата, ууну хааланан таҕыста
□ Өстүөпэбит миин диэн биһиги саамай ытыктыыр аспытын билиммэт, ууну хааланаҕыт диир. Э. Соколов
II
хаалаа II диэнтэн бэй., атын. туһ. Хомус чыычааҕа алдьамматын наадатыгар, хайаан да хааланыахтаах. ЧАИ СБМИ

аат.
1. Урут буолан ааспыт эбэтэр ким, туох эмэ туһунан кэпсээн, уос номоҕо оҥоруу, былыргы кэпсээн. ☉ Устный рассказ, история, передающиеся из поколения в поколение, предание
Сорох өс хоһоонноро ол-бу сэһэннэртэн, көрдөөх кэпсээннэртэн, биитэр остуоруйалартан үөскээн-төрөөн тахсаллара саха фольклоругар баар. Саха фольк. Оксана бу сэһэни ийэтиттэн, атын да кырдьаҕас дьонтон истэр буолара. Суорун Омоллоон
Ньыыкан кырдьаҕас дьонугар, дойдутугар үгүс үйэлэргэ аата ааттана, сэһэн буола туруо. А-ИНА ДьБО
2. Сиһилии, уһуннук сэһэргэһии; сэһэргээһин. ☉ Долгая, подробная беседа; рассказ
Тылтан тыл, сэһэнтэн сэһэн төрөөн-үөскээн, Доропуун оҕонньор көрдөөх эдэр хоноһотунуун билсиһиилэрэ улам улаатан, доҕордоһууга үүнэн истэ. Н. Заболоцкай
Оҕонньордоох эмээхсин аһыыр кэмнэрэ эрэ буоллар сэһэннэрэ тобуллааччы, онон бу киэһэ эмиэ була сатыы-сатыы кэпсэтии буолан барда. Эрилик Эристиин
Биһиги ханнык баҕарар хоноһо туох дьикти сэһэннээҕин истэн тэйэр үгэстээхпит. И. Федосеев
3. лит. Арамааннааҕар кыараҕас сюжеттаах литературнай айымньы. ☉ Повесть (литературный жанр)
Онон сэһэммит бастакы, иккис бастарын син ситимнээтибит. Н. Габышев
Сэһэн — уус-уран литература эпическэй айымньыларын ортоку көрүҥэ, ис хоһооно балай да уустук, геройдара элбэх буолаллар. СЛ-8
Беллетристика — кэпсээнинэн суруллубут уус-уран айымньылар: арамаан, сэһэн, кэпсээн, новелла, уочарка — уопсай ааттара. ВГМ НСПТ
4. кэпс. Дириҥник толкуйдуур дьоҕурдаах киһи, бөлүһүөк. ☉ Мыслитель, философ. Кини [Курууппа Ойуун] итэҕэли билэр эрэ буолбатах, туһанар киһи, ол иһин биһиги кинини саха биир сэһэнин (бөлүһүөгүн) быһыытынан көрөбүт. КОК
5. эргэр. Айыы ойууна. ☉ Белый шаман
Айыы ойуунун былыр сороҕор ыһыах ойууна диэн ааттыыллара, сороҕор сэһэн дииллэрэ. «Сахаада»
♦ Сээркээн сэһэн фольк. — норуот тылынан уус-уран айымньытыгар ойууланар олус муударай, барыны-бары билэр уонна ону наһаа уустаан-ураннаан кэпсиир кырдьаҕас оҕонньор. ☉ Персонаж в фольклорном произведении: мудрый, всезнающий старик, обладающий талантом красноречивого рассказчика (букв. красноречивый говорун)
Түмэн дойду Түннүгэ буолбут, Биэс улуус Билгэһитэ буолбут, Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут. Өксөкүлээх Өлөксөй
Сээркээн сэһэн, тойон эһэм! Ыраах да буолларгын ыксалаан, Суох да буолларгын чугаһаан, Түскэ сүбэлээ, Айылгыга алҕаа! А. Софронов
Сэттэ бөссүөк бэйэтэ Сэттэ былас бытыктаах Сээркээн сэһэн оҕонньор. С. Данилов
◊ Сэһэн аллай — эмискэ баҕайы сэһэргиириҥ киир (үксүгэр аҕыйах саҥалаах киһини этэллэр). ☉ Неожиданно начать много говорить, рассказывать (обычно о неразговорчивом человеке), язык развязался
Уулаах олоҥхоһут идэтинэн бастыҥнар кэккэлэригэр баарын туһунан, туохха да хараҕа туолбатах кулуба тойон Баһылай Доодороп бэрт элбэхтик сэһэн аллайан …… тойотторго кэпсиирэ. Эрилик Эристиин. Сэһэн этии тыл үөр. — ыйытыыта эбэтэр күүһүрдүүтэ суох, туох эрэ туһунан сэһэргиир этии. ☉ Повествовательное предложение
Сэһэн этии кэннигэр туочука туруоруллар. СОТТЛ
Көннөрү кэпсээни сэһэн этии, ыйытыылаах этиини ыйытыы этии дэнэр. АЕ СТ
Сэһэн этии холку куолаһынан ааҕыллар. ПНЕ СТ. Сээркээн сэһэн — уруккуну-хойуккуну үчүгэйдик билэр, өйдүүр киһи (үксүгэр кырдьаҕас оҕонньору этэллэр). ☉ Человек, обладающий феноменальной памятью, склонный к красноречию (в основном о стариках), добрый рассказчик
Сэмэн оҕонньор Айдаар билэринэн, сүрдээх сэргэх, сээркээн сэһэн бэйэтэ, уола баарыгар тыла-өһө аанньа тахсыбата. Н. Лугинов
Миэхэ сахам ырыалара Сээркээн сэһэни санаталлар, Арыт кинилэр кылыһахтара Кыыс бэрдигэр маарынныыллар. С. Данилов
Айылҕа, көтөр-сүүрэр дьикти кистэлэҥнэрин, таайыллыбат таабырыннарын билиэххин баҕардаххына, сээркээн сэһэн кырдьаҕастары тутус. М. Чооруоһап
ср. тюрк. чэчэн, чечен, шешен ‘красноречивый; сказитель, народный певец; мудрец’, монг. цэцэн ‘мудрый, умный; мудрец’