тылбыылаа диэнтэн бэй
туһ. [Тоҥсуур удаҕан:] Хайдах айыланаммын Хам тылбыыламмыппын Хантан билээхтиэм баарай? И. Алексеев

липпэрдээ диэнтэн төхт
көрүҥ. Мииккэ оҕонньор, хара суолга киирэн, бытааннык хааман липпэрдэтэлии турда. А. Сыромятникова
Киирсэбэй саппыкынан липпэрдэтэлээн иһэриҥ буоллар дьэ билээхтиэҥ этэ. С. Руфов

туохт. Туохха эмэ сөбүлэспэккэ кыыһыран тур. ☉ Не согласившись с чем-л., возмутиться, вскипеть. [Ыйытыыга] Тотуона тотуоланан турда: «Ити мас көнө киһини туох диэн ыххайа олороҕут? Үлэ тохтубут биричиинэтин эһиги билбэт буоллаххытына, кини кэлэн билээхтиэ дуо?» «ХС»

туохт. Солуута, оттомо суох буол. ☉ Быть беспечным, несерьёзным, вести себя неразумно, дурашливо
Уолаттар бэҕэһээ киэбирэн чалапаайдаммыттара суох буолбут. У. Ойуур
Оскуола чалапаайдаммыт оҕочоосторо эрэйдээхтэр имэҥнээх иэйии диэни билээхтээбэттэр. «Чолбон»

аат сыһыан т. Этиллэр санаа дьүгээр буолбатаҕын, бэйэтэ ис төрүөттээҕин көрдөрөр. ☉ Служит для выражения того, что события, действия, о которых идет речь в высказывании, вызваны какой-л. чрезвычайной причиной, произошли неслучайно, недаром
[Кулуутап:] Баран көрдөххө табыллара буолуо, кырдьык. Ити түүл-бит дэлэҕэ буолбатаҕа чахчы. Амма Аччыгыйа
Киһи тыла - ох диэн кырдьаҕастар дэлэҕэ эппэттэр. Далан
[Баһылай:] Хайгыахтара суоҕа дуо, мин билээхтиир буоллаҕым дии, дэлэҕэ даҕаны сыыһыам дуо! А. Сыромятникова
Уйбаан оҕонньор өлөөрү сытан дэлэҕэ даҕаны кэриэс эппэтэҕэ. В. Протодьяконов

туохт.
1. Түргэнник, кыараҕас-кыараҕастык атыллаан хаамп, сүүр. ☉ Быстро шагать или бегать мелкими шажками
Өйдөөн көрбүттэрэ, саҥа уол халтырыйымаары, түргэн-түргэнник бэдьэҥэлээн, томтору таҥнары сүүрэн түһэн эрэр эбит. Амма Аччыгыйа
«Кимнээх ити бэлэстэтэллэрий, доҕор? Аны оҕолор мэниктээн, уоту-күөһү ыытан кэбиһиэхтэрэ», — дириэктэр сүр түргэнник сарай диэки бэдьэҥэлээтэ. Софр. Данилов
Ньуукаан …… киһи саҕа тууччаҕы санныгар эндиэлии быраҕан, кыараҕас-кыараҕастык атыллаан бэдьэҥэлээн киирэн кэллэ. В. Протодьяконов
2. Биир сиргэ туран тэпсэҥнээ, эккирээ. ☉ Топтаться, подпрыгивать на одном месте, слегка сгибая колени
Омуннаах муҥутаан Булочкин үҥкүүлээри кыдьыгыран, уллуҥахтара кычыгыламмыттыы биир сиргэ бэдьэҥэлээтэ.Амма Аччыгыйа. Кини [Дьэкиим] бүтэйдии соһуйан «һуук» диэн баран, турбут сиригэр үрүт-үрдүгэр тэпсэҥэлээн өрө бэдьэҥэлээн ылбыта. Н. Заболоцкай
Ыаҕайа Ылдьаа чүмэчи уматан эрэ баран, киирбит киһини биллэ. Үөрүүтүттэн, кыра оҕо курдук, бэдьэҥэлии түстэ. А. Сыромятникова
Мэйиитинэн мэлийбит Минньигэскэ мэҥийбит, Бэдьэҥэлиир үҥкүүһүтү [эһэни] Билээхтиибин киинэттэн. Күннүк Уурастыырап. Тэҥн. бэдьэй

1. даҕ. Сырыынньа, иҥнэри, туруорута суох. ☉ Покатый, пологий
   Суол кытыытынан ньыла халдьаайыларга сир тиэрэллэр, буруонан унаарыспыт солооһуннарга төҥүргэс түөрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Барбахтаатын кытта, ньыла сыырдаах, хомустаах уһун күөлү кыйа улахан суол арҕааттан киирдэ. «ХС»
   Булчут биис уустарын …… туос ураһалара туругурбуттар, ньыла толоон тиэргэннэрэ тэнийбиттэр. ПНС МБХ
2. аат суолт. Туох эмэ иҥнэритэ, сырыынньата. ☉ Покатость, пологость чего-л.
   Халдьаайы ньылатынан тэмтэрийэн, сүүрдэр сүүрэ турабын. Амма Аччыгыйа
   Ньылассын, сыһыарыытын араардахпына, ньыла диэнэ хаалар. Бу бэркэ билэр, ис суолтатын өйдүүр тылбыт. Багдарыын Сүлбэ
   ♦ Ньыла көт (түс) — бэрт буола сатаан илин-кэлин түс, ньылаҥнаа. ☉ соотв. стоять на задних лапках перед кем-л.; ломать шапку перед кем-л.
   Ньыла көтөр дьону мин Билээхтиибин кимнээхтэрин: Ити кинилэр эккэлииллэр Дуоһунастаах сэксээлэҕэр. Айталын
   Испирдиэҥкэ киитэрэй, биригэдьииригэр араастаан ньыла түһэр, дойдутуттан кэһии бөҕөнү таһар. Э. Соколов
   Устин Устинович …… үрдүк дуоһунаска үлэлиир кимиэхэ баҕарар ньыла көтө сылдьар «айылҕалаах» киһинэн биллэр. «ХС»

дьүһ. туохт.
1. Оргууй аҕай тыаһа-ууһа суох үөмэр курдук сыҕарый. ☉ Двигаться бесшумно, осторожно, незаметно, крадучись
Уол тыаһа суох ньылбыйан таһырдьа таҕыста уонна дьиэтин диэки сүүрэ турда. Амма Аччыгыйа
Ону-маны кэтэһэ олорор куска сэрэниин-сэрэнэн үөмэн ньылбыйан киирэҕин, оту-маһы быыһынан. Далан
Мин баарбын кини билээхтээбэт, онтон мин кэнниттэн оргууй, куоска курдук, ньылбыйан иһэбин. Суорун Омоллоон
2. көсп. Өһүөннээх ис санааҕын биллэрбэт курдук кистэнэ сырыт. ☉ Держаться так, чтобы не выдать своих истинных злобных намерений
Өйдүүн, көстөр дьүһүннүүн кистэммит курдук киһи, тыаһа суохтук хаампыт, ньылбыйан сылдьыбыт оҕонньор. П. Ойуунускай
Дьоҥҥо да баар буолар Кэдэрги кэмэлдьи, Кэмигэр ньылбыйар Кистэлэҥ киэп, сидьиҥ. С. Данилов
Арааһа, күтүр, бэйэтэ тугу эрэ тигээйилээн баран, билбэтэх-көрбөтөх буолан ньылбыйан сылдьар ээ. В. Яковлев

1. аат.
2. Киһи-сүөһү тахсан киирбит хойуута, куһаҕаннаабыта. ☉ Испражнения человека, животных, кал, помёт. Оҕо сааҕа. Куобах сааҕа. Борооску сааҕа
   □ [Ортуур] сылгы сааҕын ыраах тэбиэлээн төкүнүтэ-төкүнүтэ, дьиэтин диэки бэдьэйэ сиэлэн хаамта. П. Аввакумов
   △ Ынах сүөһү хойуута. ☉ Коровий помёт, навоз. Хотон сааҕын ыраастаа
   □ Саахха биһиллибэккэ үөскээбит чыычаах оҕото [кыыс], биһиги курдук буолуо дуо? М. Доҕордуурап
   Кураанахтаммыт сыарҕаларга саахтарын тиэйэн таһаартаатылар. В. Яковлев
3. Сорох үөн-көйүүр сымыыта. ☉ Яйца некоторых насекомых (напр., гниды, комнатной мухи). Быт сааҕа. Сахсырҕа сааҕа
4. кэпс. Туохха эмэ (хол., саа уоһугар, хамсаҕа) кир олоруута, мустуута. ☉ Налёт, накопившийся на чём-л. (напр., о пороховой гари в стволе ружья, зубном камне). Саа иһин сааҕа. Киһи тииһин сааҕа. Хамса сааҕа
5. даҕ. суолт. Сүөһү сааҕынан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из навоза. Саах балбаах
   □ Саах сыбахтаах хотонноох балаҕаҥҥа Баһыыкка оҕонньор …… олорор. Бэс Дьарааһын
   ♦ Сааҕа сонуур кур. — тугу эмэ тирэх оҥостон, туһанан улаатар, киһи буолар. ☉ Стать на ноги с помощью кого-л., но не испытывать к нему благодарности
   Мин бэлэммэр сааҕа сонуу-сонуу дибдигириир буоллаҕына, хайа сатаан да ыал буолан олоруохпут суох дии. А. Софронов. Сааҕын (саба) хаппахтыыр кэпс. — кэрээнэ суох кэччэгэй. ☉ Невероятно скупой, сквалыга. Сааҕын саба хаппахтыыр баҕайы (өс ном.). Саах курдук итирбит кэпс. — букатын кыаммат буола итирбит. ☉ Вдребезги напиться
   Үрүҥ арыгы аһара элбэх ууруллубут буолан, ыаллара эттэрин тартаран: «Саах курдук итирэллэрэ буолуо», — диэбиттэр. УФГ ӨТАҮТ. <Бэҕэһээҥҥи> саах үөнэ сэнээн. — киһини эдэринэн сэнээн, үөҕэн этии. ☉ Оскорбительное выражение по отношению к молодому человеку: молокосос, сопляк
   Бу хара ыттар, бу бэҕэһээҥҥи саах үөннэрэ, бу муҥнаан-сордоон эрдэхтэрин көрүҥ эрэ! Күндэ
   Эн баҕас тугу билээхтиэххиний? Өлөр алдьархайа диэни оройдооботох саах үөнэ буоллаҕыҥ дии! «ХС». Сааххын булкуйар буола кэпс. — өйгүн букатын сүтэрэ, үрүҥүхараны кыайан араарбат буола (итир, түөһэй). ☉ До полной невменяемости (напиться, впасть в маразм)
   Сааҕын булкуйар буола итирбит. <Миигинэн> тииһиҥ сааҕын суунума көр миигинэн. Төһө да быыпсай буолларгын миигинэн тииһиҥ сааҕын сууйума. Болот Боотур
   Оттон таах тииһиҥ сааҕын сууйан ыйыппат, истээри сүбэлэтэр буоллаххына, сүбэлиэм даҕаны. Суорун Омоллоон
   ◊ Саах күрдьээччи — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастааччы, хотон ыраастааччы. ☉ Тот, кто выгребает навоз (из хлева). Саахта күрт кэпс. — хотоҥҥо сүөһү сааҕын ыраастаа, хотону ыраастаа. ☉ Выгребать навоз из хлева, чистить помещение для скота
   Талкы оҕонньор дьиэтигэр суос-соҕотох олорор, кыһыныгар сааҕын бэйэтэ күрдьэр. Күндэ. Саах хомурдуоһа — сүөһү сааҕынан аһылыктанан үөскүүр хомурдуос. ☉ Жук навозный, навозник. Тимир сааҕа — тимир рудатыттан тимири уһааран ыларга хаалар тобох. ☉ Побочный продукт, получающийся при выплавке железа из железной руды, шлак. Хотон сааҕа кэпс. — хотоҥҥо баар сүөһү сааҕа-иигэ; сүөһү сааҕа. ☉ Нечистоты в хлеву; навоз
   Ол Баай Байбал уолугар ойох таҕыстар эрэ, хата, Баай Байбалга хамначчыт буолан, хотон сааҕын хоруйуох этэ. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. саҥ ‘птичий помёт’, кирг., перс. заҥ ‘кал’

I
1. эб. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн утары этэр, сөпсөспөт, аккаастанар хардата. ☉ Употребляется при отрицательном ответе, при выражении несогласия с чем-л., нет
Суох, суох... Дьиэҕэ эрэ киириэм суоҕа... А. Софронов
— Даша, хайа туох буоллуҥ, ыалдьыбыккын дуу? — Суох, ыалдьыбаппын. М. Доҕордуурап
[Михаил:] Суох, оҕонньор, биһиги төннөрбүт сатаммат. С. Ефремов
2. даҕ. суолт. Үөскэтиллибит -лаах сыһыарыылаах даҕааһын буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму производного прилагательного на -лаах. Тыла суох. Атаҕа суох
□ Сэмэн Бэһиэлэйэп хараҕа суох Сүөдэргэ тугу эрэ сэһэргээн хаҥынайар. Амма Аччыгыйа
Тыала суох, ичигэс, уу-чуумпу киэһэ. Н. Якутскай
Ол туох да сайдыыта суох дьон тугу билээхтиэхтэрин сөбүй? С. Ефремов
Улахан баайа суох, айаҕын эрэ ииттэр сэниэ киһи эбит. МНН
3. сыһ. суолт. Сыһыат сорох формаларын үөскэтэр. ☉ Образует некоторые наречия с отрицательным значением (напр., непрерывно, без вести)
Лоокуут өр саҥата суох олорбута. Дьүөгэ Ааныстыырап
Тыал эрэ быыстала суох куугунуур. Н. Заболоцкай
Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. Ф. Софронов
4. туохт. суолт.
1. Туохтуур буолбат форматын үөскэтэр. ☉ Образует отрицательную форму будущего времени глагола
Эһиги эппит тылгытыттан туоруом суоҕа. Ньургун Боотур
Улахан үөскэ киһи сатаан айанныа суох. Эрилик Эристиин
[Николай:] Көмөтө суох кыайан хаамыа суохпун. С. Ефремов
2. Баар буолбатах, мэлигир (этиигэ кэпсиирэ буолар). ☉ Не имеется, нет в наличии, не существует (в знач. сказуемого)
Тула өттүбүтүгэр туох да тыас-уус суох. Н. Якутскай
Киһи хаама түһүөх иллэҥ сирэ суох. Софр. Данилов
Дьиэҕэ биир да эр киһи суох. Күннүк Уурастыырап
♦ Быара суох барда (ыыталаата, ыытта) көр быар
Хайа, Маайа, туох айылаахтан быара суох бардыҥ? В. Гаврильева
[Балаатаҕа сытааччылартан] иккиһэ дөрүн-дөрүн көрүдьүөстээхтик саҥарталаан, дьонун быара суох ыыталыыр сүүрбэччэлээх Коля. Р. Кулаковскай
Иччитэ суоҕунан көрөр көр иччи. Кини иччитэ суоҕунан көрбүт муус чаккырыас харахтара бу кэмҥэ олус сытыытык, оттомноохтук көрүтэлээн ыллылар. П. Филиппов
Сирэйэ-хараҕа суох көр сирэй-харах. Өстөөх сирэйэ-хараҕа суох бүлүмүөт уотун аспыта. «ХС»
Аны санаатахха, атыыһыттар кэнэн дьадаҥы эбээннэри олус да сирэйэ-хараҕа суох албынныыр эбиттэр. А. Кривошапкин (тылб.)
Сы- та да суох көр сыт II. Дьиҥэр, онно промышленность сыта да суох. ПН ДЫ
Уот умуллан эрэр эбит, тула киһи чээччэйбит суола көстөр да, французпут сыта да суох. «ХС». Ты- ла суох барда — тута өллө (булка сыһыаннаан этэргэ). ☉ Падать замертво (о добыче на охоте)
Көрбүтүм — үс куба тыла суох барбыт. Н. Лугинов
Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллаахтыы түстэ. Д. Таас
Кэлин уоскуйан баран көрбүтүм: сүүрбэ түөрт анды тыла суох барбыттар. «ХС». Тыла суох ыыт — кими эмэ саҥатыттан матар, саҥарарын тохтот. ☉ Заставить замолчать кого-л., лишить дара речи
Сытыы кыыс биһигини тыла суох ыыталыырыттан кини күлэрин туттуна сатыы олорор. Амма Аччыгыйа
Кини тугу да саҥарбакка эрэ, аҥаардас хомойо быһыытыйбыт наҕыл мичээринэн биһигини тыла суох ыыталыыр буолара. «ХС»
Үүнэтэһиинэ суох бар көр үүн. Дьокуускайдааҕы духуобунай сэминээрийэҕэ ити саҕана үүнэ-тэһиинэ суох барбыт реакционер, манархыыс Тихоновскай преподователинэн үлэлиирэ. «ХС»
Бу барыта А.Н. Островскай ыраахтааҕылаах Россияҕа үүнэ-тэһиинэ суох барбыт бардам баайдары саралыы тардыбытын санатар. «ХС». Хараҕа суох кэпс. — түгэҕэ биллибэт, дириҥ. ☉ Бездонный, глубокий
«Атын сиргэ баран оттооһун хараҕа суох дириҥ ороскуот», — диэтэ Яков. М. Доҕордуурап
◊ Кэмэ суох — олус, наһаа. ☉ Безмерно, очень много, сильно
— Быйыл төһө куһу сиэтилэр? — Кэмэ суох өлөрдүбүт. Далан
Лоокуут …… Ньургуһуну кытта булка бииргэ сырыттаҕына ол күн сүрэҕэ-быара кэмэ суох үөрэрэ, ол курдук астык буолара, мэктиэтигэр, бултуйара да элбииргэ дылы буолара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Муҥура суох көр муҥур I. Норуот өйө дириҥин, уустук санаата муҥура суоҕун кини бэл саамай кыра, көр курдук айымньыта — таабырын — туоһулуур. Саха фольк. [Дуня:] Миша, доҕоруом, сылдьарыҥ былаһын тухары муҥура суох таптыыр доҕордоохпун диэн өйдүүр буол. С. Ефремов. Суох буол харыс т. — өл. ☉ Умереть, уйти из жизни
Россия гениальнай поэта Некрасов суох буолла. Эллэй
[Сүөкүлэ:] Хайдах да итэҕэйбэппин, Киирик суох буолан хаалбытын... С. Ефремов
Айар идэ кистэлэҥ Аанын чахчы арыйаат, Суоруматык суох буолан, Соһуппута доҕорбут. ПИ КТ. Суох гын харыс т. — өлөр. ☉ Убить, уничтожить
Өстөөхтөр мин оҕобун суох гыммыттара. Амма Аччыгыйа
[Геолог:] Дьэ, онон, Киирик Николаевич, өстөөхтөр ону билэннэр эйигин суох гына сатаабыттар эбит. С. Ефремов
Өлөксөйү итинник түргэнник суох гыныахтара дии санаабат этэ. Ф. Захаров. Суох оҥор — кимитугу эмэ эс, кыдый. ☉ Уничтожать, ликвидировать кого-что-л. 1924 сылтан 1927 сылга диэри …… үөрэҕэ суоҕун суох оҥорбут нэһилиэнньэ ахсаана тоҕус тыһыынча аҕыс сүүс киһи буолбута ыйыллар. Н. Яковлев
Көмүс чыычаахтарбытын сэймэктиир, күн сириттэн суох оҥортуур ньиэмэстэр диэн хайдах сирэйдээх-харахтаах дьоннор үһүлэрий? «ХС»
«Эһиги сарсын ол бөдөҥ халыыбырдаах бүлүмүөтү суох оҥоруҥ», — диэн Процкай бирикээстиир. В. Быков (тылб.)
Үрдэ суох көр үрүт. Үс тыһыынчалаах Розалия Гаврильевна Троева үрдэ суох хайҕанар. КН ТДь
Үрдэ суох үөрүү, онтон эмиэ сирии, атыны, ордугу көрдөөһүн. «ХС»
тюрк. йок, йох, юк, чок, дьок
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы этиллибиккэ оннук буолбатах диэн хардатын, утары этиитин, сөбүлэспэтин, аккаастанарын көрдөрөр. ☉ Выражает отрицание, возражение, несогласие, отказ говорящего по поводу высказанных мыслей (нет)
Суох, суох, Микиитээ, сатыы бараҕын. Амма Аччыгыйа
Суох, хаһан да оннук суоҕа. Суорун Омоллоон
Суох, уум кэлиэ суох. Суорун Омоллоон
Суох, баһыыба. «ХС»