Якутские буквы:

Якутский → Русский

биттэх

распорка; перекладина; тыы биттэҕэ распорка у ветки (небольшой лодки).

Якутский → Якутский

биттэх

аат.
1. Тугу эмэ туттарар туора мас, туорай. ☉ Перекладина, скрепа, прочно соединяющая части чего-л.. Олоппос биттэҕэ. Кирилиэс биттэҕэ
□ Сэттэ сиринэн биттэхтээх туос сандалыга били байтаһын биэтин уллуҥун уҥуоҕун бүтүннүү буһаран маанылаабыт. «Чолбон»
Максим чымадаанын туппутунан, остолобуой күүлэтин кирилиэһин биттэҕэр өйөммүтүнэн, туран хаалла. «ХС»
△ Сыарҕа ылах баттыга. ☉ Продольные скрепы саней
Көрбүккүт үһүөн түһэн, Сыарҕаҕыт биттэхтэрэ Төҥүргэскэ кэтиллэн, Тоһуттубут этилэрэ. Д. Дыдаев
△ Тыы туорайа. ☉ Распорка у лодки, ветки (легкой якутской лодки)
[Оппоос] тыытын сыҕарытан ортоку биттэҕиттэн аҥаар илиитинэн тардыһар. «ХС»
Айдаар биттэххэ быардыы түһэн долгуннары одуулуу, балачча саҥата суох турда. Н. Лугинов
Тыы биттэҕин анныгар бөдөҥ, эмис соболор сыталлара. Далан
△ Хотуур тэһиинэ. ☉ Самодельный железный стержень, скрепляющий основание косы
Хос биттэхтээх хотуур туурата хаһан да туура барбат. «ХС»
2. көсп. Туохха эмэ үтэн киирбит үрдүк сир. ☉ Высокая, выступающая (напр., в реку) местность
Үҥкүр үрэх биттэҕэр — Кыстык угун саҕа, Кыра буор балаҕаҥҥа Оҕонньордоох эмээхсин Уһун саастарын моҥообуттара. С. Васильев. Аан дойду Алта дьайаатыгар, Биэстэн биир эрэ биттэҕэр Кэскиллээх үйэ Кэнчээрилэттэ буолбаат? Саха фольк.
◊ Биттэх ураҕас (мас) — күрээтинньиккэ куурусса олороругар, утуйарыгар аналлаах туора сааллыбыт уһун мас. ☉ Насест
Күрүө иһигэр кууруссалар утуйаары хооҕурҕаһаллар, утуйар биттэх ураҕастарыгар, олбу-солбу көтөн тахсан лаглас гына түһэллэр. Л. Попов

Еще переводы:

ыыппахтаа

ыыппахтаа (Якутский → Якутский)

ыыт диэнтэн тиэт
көрүҥ. Онтон бэчимэни ыыппахтаат, Мэхээс биттэххэ иилэ бырахта. Н. Габышев

биттэхтээ

биттэхтээ (Якутский → Якутский)

туохт. Туохха эмэ биттэҕи оҥор, тугу эмэ биттэҕи оҥорон бөҕөргөт. ☉ Сделать перекладину, закрепить что-л. скрепой, подпорой
Үөл титириги ии төгүрүччү тутан, ону ол курдук хатаран тууну, ардьаны биттэхтиирэ. Н. Босиков
Түллүө диэн биттэхтээн оҥоһуллубут остуол. Эрилик Эристиин

кэнчээрилэт

кэнчээрилэт (Якутский → Якутский)

кэнчээрилээ диэнтэн дьаһ
туһ. Аан дойду Алта дьайаатыгар, Биэстэн биир эрэ биттэҕэр Кэскиллээх үйэ кэнчээрилэттэ буолбаат?! Саха фольк. Сиэмэ бурдук суох кэмигэр гидропоника күөҕүн кырыйан баран кэлин кэнчээрилэтэн силистиин эмиэ сиэтэллэр [сүөһүгэ]. ПАЕ ЭАБ

ыадаһый

ыадаһый (Якутский → Якутский)

ыадай диэнтэн хамс
көстүү. Суостаах хотун Балааҕыйа эмээхсин ыараханнык ыадаһыйа хаамар. Амма Аччыгыйа
Кустугунан оонньуур кутуруктаах бэрт бөдөҥ бөтүүк биттэх ураҕаска ыадаһыйа көтөн таҕыста. Л. Попов
Киэһэ, болдьоспут курдук, Томскай оҕонньор бэйэтинэн ыадаһыйан кэллэ. А. Фёдоров

лаглас гын

лаглас гын (Якутский → Якутский)

лаглай диэнтэн көс тө түһүү
Күөх хонуу үрдүнэн Элиэтии кини [маҥнайгы сөмөлүөт] көппүтэ, Көнө кырыс ньууругар Лаглас гына түспүтэ. Н. Харлампьева
[Куу руссалар] утуйар биттэх ураҕастарыгар олбу-солбу көтөн тахсан лаглас г ы н а т ү һ э л л э р. Л. Попов

тохоо

тохоо (Якутский → Якутский)

аат., эргэр. Мас суха тимирэ сиргэ батары киириитин олуктуур (өрүгүрүлүөпкэлиир) сыҥаах маһы тутар сүрүн маска сигэнэн бааллар анал оҥоһук. ☉ Деталь деревянной сохи, к которой прикрепляется планка с дугообразным концом, используемая для регулировки глубины погружения лемеха
Оҕонньор тохоотун кэлин биттэҕэр уларытан баайан аадаҥнаата. Суорун Омоллоон
Тохообут сыҥааҕа тулунна. «ХС»

ураҕас

ураҕас (Якутский → Якутский)

аат.
1. Уһун синньигэс мас. ☉ Длинная палка, шест
Муҥханы сүүрбэ-отут ураҕаска тиирэллэр уонна бигэ буоллун диэн тирбэҕэнэн таарбайаллар. Далан
Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
Ууга түспүт киһиэхэ Ураҕас уунан биэрбитиҥ Хаһан эрэ эйиэхэ Хараап буолан эргиллиэ. Айталын
Ураҕас төбөтүгэр хааһах ыйаммыт үһү (тааб.: куйуур). УН ТЭ
2. кэпс. Оҕус сыарҕатын олгуобуйата, арал. ☉ Оглобли бычьих саней, импровизированные оглобли
Көлүллүбүт уонча оҕус, хачыалга эргийэр курдук, тула эргийэн, маҥан бурҕалдьылара, ураҕастара кылбаҥныы түстүлэр. Бэс Дьарааһын
Аны Ерзалаах Милка, сыарҕа икки ураҕаһын курдук, тэбис-тэҥҥэ эккирэттилэр, ырааска куобах ордук чэпчэкитик сүүрдэ. Л. Толстой (тылб.)
♦ Муус ураҕаһынан үүр көр муус. Аһыы олорон, Эхов тоҕо кинини Маайа аҕата муус ураҕаһынан үүрбүтүн ыйыталаһар. Н. Якутскай
— Аны кыратык да үлэҕэр хойутуоҥ, айаҕыҥ кыра да арыгы сыттаах буолуо, олох туох да кэпсэтиитэ суох үлэҕиттэн муус ураҕаһынан үүрүөм! «Кыым». Ураҕас тиийбэт (тургуйбат, тургуппат) уйгу — дэлэй, баай-талым олох. ☉ Богатая раздольная жизнь (букв. богатство, измерить которое не хватит шеста)
Улуу дайдым үрдүнэн Ураҕас тиийбэт уһун уйгута Олохтоннун, оҕолоор! Саха нар. ыр. II
Ураҕас тургуйбат уйгутун Оҥорсо сырыттаххына, Сах быһылаана Сатыылаан түспүтэ. Р. Баҕатаайыскай
Ураҕас тургуппат уйгутун айарга, Уһун дьикти уураах ылылынна. С. Васильев. Ураҕас тосторунан — олус элбэх. ☉ В огромном количестве (букв. палка ломается, не удержав)
Ураҕас тосторунан Ынах сүөһүнү Үрбэлээн үүрэммит, Үүтүнэнаһынан аһааммыт Үөрүү-көтүү буолла. Тоҥ Суорун. Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук — олоҕо суох, киһи иилэн ылара суох. ☉ соотв. вилами на воде (по воде) писано (букв. словно по воде шестом провести). Ураҕаһынан ууну суруйбут курдук кэпсээннээх киһи. Уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт — кэччэгэй, кэрээки. ☉ Жадина, жмот. Чоочо баай курдук уунарын ураҕаска ыйаабыт, бэрсэрин бэскэ ыйаабыт киһи эбит
◊ Биттэх ураҕас (мас) көр биттэх
Күрүө иһигэр кууруссалар утуйаары хооҕурҕаһаллар, утуйар биттэх ураҕастарыгар, олбу-солбу көтөн тахсан лаглас гына түһэллэр. Л. Попов
др.-тюрк. сырух, тюрк. сыра, шурук, монг. урга

лаҕыччы

лаҕыччы (Якутский → Якутский)

сы һ. Олохтоохтук, ыксары, өтөрүнэн турбаттыы (олорунан кэбис). ☉ Плотно, крепко и надолго (усесться на что-л.)
Биирдэ [оҕустарын] от кэбиһиитигэр ылаары ыксаттылар. Онуоха оҕонньор, оҕуһун дөрөтүттэн тутан баран, сиргэ лаҕыччы олорунан кэбистэ. У. Нуолур
Хандыы эмиэ лаҕыччы о л оро түстэ, тыы биттэҕиттэн тутуста. А. Фёдоров
△ Турбакка биир сиргэ уһун нук, хамсаабакка (олор). ☉ Д о л г о , не вставая (сидеть)
[Серёжа, Сеня] күнү быһа лаҕыччы олорон эрэн, төбөлөрүн кумааҕыттан араарбакка, ааҕан ньир гитэллэр. Н. Лугинов
Күн тахсыаҕыттан киириэр диэри букатын турбат кэриэтэ лаҕыччы олорон көбүөр өрөн тахсарым. М. Горькай (тылб.). Тэҥн. лаглаччы 2, лаҕыыр III

кустук

кустук (Якутский → Якутский)

аат.
1. Ардах кэнниттэн халлааҥҥа көстөр араас өҥнөөх дугалыы быһыылаах сурааһын (күн сардаҥалара ардах таммахтарыттан тэйэриттэн үөскүүр). ☉ Радуга. Ахсым уоҕа ахсаан, Ардах ааһан, астан, Курдуу, курбуу курдук, Кустук тыкта тахсан. Күннүк Уурастыырап
Тугунан эрэ Ол сырдык кустук Эн ааккын, Эйигин, Санатар курдук. С. Данилов
2. эргэр. Үс муннуктуу быһыылаах сэриилэһэр ох төбөтө. ☉ Боевая стрела или наконечник стрелы (преим. треугольной ф.)
Убайа Биттэх ойуун көрдөҕүнэ: Соххор Дуурай түөһүттэн ох кустуктара быга сылдьаллар үһү. Саха сэһ. I. [Чурум Чурумчуку] Кустук оҕунан ону [кукаакыны] Ытан кууһуннарда. Эллэй
♦ Кустук курдук куоһан (ох курдук оҥоһун) — туохха эмэ (хол., айаҥҥа, сэриигэ) барарга, кыттарга толору бэлэм буол. ☉ Быть совершенно готовым к чему-л. (напр., к походу, бою). Дьэ, мин кустук курдук куоһанан, ох курдук оҥосто кэллим эйиэхэ! Саха фольк. Ох курдук оҥоһун, Кустук курдук куоһан, Тоҕус тоҕойдоох, Толомон маҥан суолу Тобулан көр. П. Ойуунускай
хак. фольк. хоста ‘богатырская стрела, сама разящая врага; железный наконечник стрелы’

торбос

торбос (Якутский → Якутский)

  1. аат. Ынах сүөһү оҕото маҥнайгы сайыныгар. ☉ Теленок в первое лето после отёла
    [Уол] Баарыын торбосторун мүлчү-халчы уулатан аҕалаат, суох буолбута. А. Софронов
    [Чүөчээски] торбос уулата ойбоҥҥо киирэн иһэр. Суорун Омоллоон
    Долборукка кыстаабыт Толугурдаах торбостор …… Тумулга тиийэн Туораахтыы ойдулар. Эрилик Эристиин
  2. даҕ. суолт. Торбос тириититтэн тигиллибит. ☉ Сшитый из телячей шкуры
    [Томторук оҕонньор] тырыттыбыт торбос сонун умса бүрүнэн, …… кирдээх кыырыктыйбыт баттаҕа адаарыйан олорор. Оҕонньор торбос үтүлүгүн ыаҕастыы ыйаан баран, …… тохоотун кэлин биттэҕэр уларытан баайан аадаҥнаата. Суорун Омоллоон
    Торбос олооччулаахпын ситиинэн хороччу өрүнэн кээстим. Багдарыын Сүлбэ
    ◊ Ат торбос — чиччик, бодоҥ торбос. ☉ Телёнок-урод. Мусуойга ат торбос чуучулата баар. Тоһоҕо торбос — борооскутааҕар арыый улахан торбос. ☉ Телёнок чуть старше бороон (телёнок в первую зиму)
    Торбос абааһыта көр абааһы. [Симэхсин] Торбос абааһытын дьулаппыт. П. Ойуунускай
    Торбос (ньирэй) кээс (кэбис) — торбостоо диэн курдук. Икки бургунас торбос кээспит. «Кыым»
    ср. алт. торбок ‘бычок по второму году’, хак. торбах ‘телёнок по второму году’