туохт. Биэтилэтэ тик. ☉ Пришивать петлю. Сонуҥ эҥээрин биэтилэлээ

петля (на одежде); тимэх тыһы-тыгар баппат пуговица не проходит в петлю; ср. биэтилэ .

аат., түөлбэ. Тимэҕи кэтэрдэр биэтилэ. ☉ Петля для пуговицы, застёжка. Тимэххэр тыскыта оҥоһун
ср. тув. дижи ‘петля (на одежде)’

ж. 1. биэтилэ, уктаа; завязать петлю уктаалаа; 2. (в вязанье) биэтилэ; 3. (о смерти через повешение) быа, ыйаныы; 4. (на одежде) биэтилэ, (тимэх) тыһыта; метать петли на пальто соҥҥо тыһыта тик; 5. (дверная, оконная) иэччэх; дверь соскочила с петель халҕан иэччэҕиттэн тахсыбыт; # хоть в петлю лезь муҥур кыһалҕа тирээтэ.

туохт. Бүүрүгүнэн эбэтэр сиигинэн бар, алдьан (хол., тимэх тыһыта). ☉ Рваться по шву, разрываться от края (напр., о петле). Сонум биэтилэтэ сириттэн хаалбыт
□ Иһит эргэрэн барда, Сиксигэ сиритиннэ, Иитэ элэйдэ
Саха фольк. Этэрбэс тилэҕэ бөрө аһыытыгар сириттэн «тарк» гынна. Т. Сметанин
ср. др.-тюрк. йырт ‘рвать’

туохт.
1. Туох эмэ тимэҕин биэтилэтигэр ук, кэтэрт. ☉ Продевать пуговицу в петлю, застёгивать что-л. Соҥҥун тимэхтээ эрэ.
2. эргэр. Туох эмэ таҥас (хол., ырбаахы, сон) эҥээрин иҥиннэрэр быатын баай. ☉ Завязывать, зашнуровывать (концы чего-л.). Хаалдьыт Ойуун таҥаһын аҕалан кэтэрдэр, тимэхтиир. А. Софронов
3. Туохха эмэ тимэҕи тик. ☉ Пришивать пуговицу к чему-л.. Былаачыйаҕын тимэхтээн биэр
4. эргэр. Түмүктээ, түмүктээн бүтэр. ☉ Заключать, завершать, заканчивать какое-л. дело. [Отчуттар] сири эргийэн тимэхтээн кэлиилэригэр, уһун сэлэ өтүү устатынан куотан кэлбит. Саха сэһ
1977
Ыраахтааҕы суолларын бүтэрэ тимэхтээн баран, мин муус устар ыйга Дьокуускайбар аттаммытым. УАЯ А

аат.
1. Оҕус муннугар кэтэрдиллэр сиэтэргэ аналлаах талах тиэрбэс. ☉ Прутяное кольцо, вдеваемое в нос быка
Көрбүтэ — оҕуһа чурумчутун тосту тардан баран ыал далын кэтэҕэр атаҕын өрүтэ көтөхпөхтүү турара. Амма Аччыгыйа
Кунан оҕус сымнаҕас муннун Кытарбыт тимиринэн тэһэ анньаат, Талах чурумчуну кэтэртэххэ, Маҥнай утаа хаанынан Бурулаччы тыына-тыына мөхсөр. И. Гоголев
Өһөс оҕуһу …… чурумчутуттан сиэп быанан сиэтэн тэлиигэ көнөтүк, иһирдьэ-таһырдьа таһаарбакка, суха суолун кыһарыйа баран иһиэхтээххин. В. Протодьяконов
2. Улахан аалы биэрэккэ баайарга аналлаах быа биэтилэтэ. ☉ Петля на носу несамоходного судна, через которую протягивают буксирный трос
Быарык баайыллар чурумчуларын, көҥдөй күөгүлэри, куойа дьөлөҕөстөрүн …… бэркэ сэрэнэн барытын суоттаан оҥоһуллар. ЧАИ СБМИ
ср. калм. дөрепци ‘кольцо на ноздрю’

аат.
1. Тугу эмэ (хол., тус-туспа чаастары) арахсыбат гына холбуур киин, сүрүн. ☉ Стержень для соединения или удержания на нём каких-л. деталей механизма, чека ΄ (напр., оси телеги, гранаты)
Маузербын уҥа илиибэр, кыранаатабын хаҥас илиибэр эстэр чекатын хараҕатын ылан кэбиһэн баран туппутум уонна хайа тоҕойугар сүүрэн түспүтүм. Н. Якутскай
Люба Борис диэн ааттаабыт уола туох да саҥата суох туран кэллэ, бирисиэп массыынаҕа холбонор хараҕатын сулбу тарта. Г. Васильев
△ Биэтилэҕэ кэтэрдиллэр мас тимэх. ☉ Приспособление в виде деревянного стержня, который вдевают в петлю для застёгивания одежды, застёжка
Онньунан үктэммит ынах этэрбэһин оһун отунан бобута баайталаабыт, халтаҥнаабыт хах сонун хараҕанан тимэхтэммит. Эрилик Эристиин
△ Уһун ситии сэлэҕэ холбуу кулуннары баайарга оҥоһуллар кыра тоһоҕо мастар. ☉ Палочки-застёжки для привязывания жеребят к длинной кожаной или волосяной верёвке
Кулуҥҥа кулуннары тиһэр, баайар уһун уон икки хараҕалаах, эриэн ситии сэлэ диэн ааттаан оҥороллоро үһү. БСИ ЛНКИСО-1994
2. Аан, эбэтэр атын оҥоһук олуура (сыҕарыччы анньан олуллар, хатанар). ☉ Засов (двери)
Халыҥ киппэ халҕанын хап гына сапта, Хатан тимир хараҕатын Халыр гына хатаата. ЕН Ы
[Дьааһык] Хаппаҕа биэтилэ иэччэхтээх, күрүчүөгүнэн эбэтэр эргийэр мас хараҕанан хатанар. ТИиС
3. көсп. Туох эмэ туллар тутааҕа, сүрүнэ, олоҕо. ☉ Важная часть, основа чего-л., опора, стержень
Кини олоҕун хараҕата — дьоҥҥо тупсан көстүү. Н. Лугинов
[Өлөөнө эмээхсин:] Быйыл кыһын сатанара буоллар оҕолоругар баран, хараҕа буолан, кыстаан кийиитин үөрэҕин бүтэттэрдэр туһалаах да, устаабалаах да дьыала буолуох этэ. В. Иванов
[Марыына эмээхсин:] Оо, эмээхситтэр билигин да дьиэ хараҕата буолар дьоммут ээ, өлө өллөрбүт. «ХС»
ср. орд. гараха ‘кольцо; звено; серьга’

аат.
1. Уу көтөрдөрүн атахтарын, лапчаан атахтаахтарга лапчааннарын чараас бүрүөтэ, быыһа эбэтэр холбооһуна. ☉ Перепонка (плавательная)
Бу кус [көҕөн] этэ-сиинэ биллэ-биллибэт хаптаҕай, моонньо балайда уһун, атахтара кылгас; инники үс тарбаҕа битиликтэринэн холбоммуттар, кэлин тарбаҕа босхо. ББЕ З
[Пингвиннэр] суос-соҕотох сымыыттарын атахтарын битилигэр тута сылдьаллар уонна өрөҕөлөрүгэр баар тириилэрин улахан иҥээһинигэр сыһыаран, туран эрэ баттыыллар. ББЕ З
2. Таһаҕаһы ыҥырдарга эбэтэр туох эмэ тутууру санныга быраҕан сүгэргэ аналлаах кэтит быа, кур. ☉ Лямка. Бэрэмэдэй битилигэ
□ Битиликтээх сымабын биллириктэн ыламмын. П. Ойуунускай. [Сүгэһэр] икки санныга кэтиллэр, ортотунан битилигинэн холбонор, бөҕө-таҕа тирии сүгэр быалаах. Я. Семенов
△ Куру иҥиннэрэр биэтилэ. ☉ Петля, застежка из тонкого шнурка. Ыстаан битилигэ
3. Бэйэ-бэйэтигэр холбуу иҥиннэриллибит тимир (эбэтэр кытаанах атын матырыйаал) сүһүөхтэртэн турар тиһилик. ☉ Гусеница (трактора)
Тыраахтар битилигин суоллара, чаһы браслетын субуйа тарпыт курдук, биир тэҥник инчэҕэй буорга дьырылаан сыталлар. В. Яковлев
Соломон оҕунуох буолбут үтүлүгүн бульдозерын битилигин үрдүгэр уурбута. М. Попов

аат.
1. Күөгү быатыгар баайыллар уонна онно мэҥиэ иҥиннэриллэр синньигэс тордуохтуҥу тимир. ☉ Крючок для удочки
Ол иһин бу мин улахан күрүчүөктэри ыллым. Чэ, хата, ыстаныах. Киэһэ үрэх төрдүгэр кулуһун оттон тигинэтиэхпит. И. Семенов. Кальмардары илимнээн уонна күөгүлээн туталлар, күөгүгэ мэҥиэ быһыытынан элбэх күрүчүөктээх аналлаах блесналары тутталлар. ББЕ З
2. Аан хатыыра. ☉ Дверной крючок
Чочумча буолан баран күрүчүөк төлөрүйэн халыр гынна. Софр. Данилов
Арааһа атаҕын тыаһын истибит — күүлэ ааныгар тиийбитигэр, Сардаана утары тахсан күрүчүөгү аһа охсон биэрдэ. Болот Боотур
Дьиэлээх тойон бэрт чэпчэкитик ойон туран, ким тоҥсуйарын ыйыта да барбакка, аан күрүчүөктэрин төлүтэ аста. Н. Павлов
3. Тугу эмэ ыйыырга аналлаах тордуохтуҥу төбөлөөх көхө тимир. ☉ Железный крюк, стержень с загнутым концом, используемый как вешалка
Эти улахан куһуоктарынан бэйэ-бэйэлэригэр сыстыспат гына үөһэттэн күрүчүөктэргэ ыйыталыахха сөп. ДьСИи
Куриль хайдах эрэ күрүчүөгүнэн агдатыттан хатаан, аргыга ыйаппыт курдук буолла. С. Курилов (тылб.)
Туннель аанын үрдүгэр дьэбидийэн хаалбыт күрүчүөккэ банаар ыйанан турара. Н. Островскай (тылб.)
4. Тимэх оннугар туттуллар, биэтилэҕэ иилиллэр тордуохтуу төбөлөөх кыра тимир оҥоһук. ☉ Крючок-застежка
[Сэмэн] сонун күрүчүөктэрин төлөрүтэлээтэ, нэлэккэйдэннэ уонна сынньана турда. Н. Якутскай
«Даа, быһаарыллан бүттэҕэ», — диэтэ Таня курус соҕустук уонна синиэлин үөһээ күрүчүөгүн төлөрүттэ. К. Симонов (тылб.)
5. Синньигэс тордуохтуҥу көхөлөөх (таҥаһы өрөргө аналлаах) тимир. ☉ Крючок для вязания. Таҥас баайар күрүчүөккүн уларыс