v. to like, admire; биһирэм n. admiration

биһирээ диэнтэн атын. туһ. Эн үлэҥ биһирэннэ
□ Булчут бэрт судургу сүүстэ биһирэммит эрэллээх былааҥҥа олоҕурбута. Н. Заболоцкай
Билигин даҕаны [таабырын] өй гимнастиката буоларын быһыытынан, оҕо иитиитигэр оскуолаҕа бэркэ биһирэнэн туттуллар. Саха фольк. Дарбааһап, бэйэтин этиитэ биһирэммититтэн тэптэн, эмиэ күлэн алларастаата. «ХС»

саабыйар саа — урут тарҕана сылдьыбыт ньиэмэс мааркалаах биһирэммит булт саата. ☉ Охотничье ружьё немецкой марки «Зауэр» (в прошлом распространённое среди населения)
[Ыал атаах оҕотугар] аҕыс саастааҕар саабыйар саа, ахсыс кылааһы тахсыытыгар көлөөскөлөөх матасыыкыл анаммыта. ЧКС АК

1. прич. от признать; 2. прил. билиниллибит, биһирэммит; признанный поэт билиниллибит поэт.

даҕ.
1. Чуумпу, нуһараҥ (күн-дьыл туһунан). ☉ Тихий, безветренный (о погоде)
Налыгыр, нуһараҥ киэһэ «Балыктаах» сайылыгын ыга куус та. М. Доҕордуурап
Биир налыгыр, ичигэс сарсыарда балыыһаҕа сурук аҕалбыттара. А. Чехов (тылб.)
2. көсп. Холку, намыын (киһи майгытын туһунан). ☉ Тихий, спокойный (о характере человека). Сайаҕас налыгыр саҥаска …… Саамал кымыс оҥорторон, Сарсыардааҥҥа диэри Саатыыр буолуоҕуҥ. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырдьаҕас учуутал киһи бодотун хаайыы ыар усулуобуйатыгар букатын ыһыктыбатаҕа, саҥата-иҥэтэ ыллыктаах, майгыта-сигилитэ холку, налыгыр буолара. Далан
Баар буолаллар ээ, Андрей Саввич Эллээйэп курдук үгүс кэпсээннээх, налыгыр киһи кута-сүрэ тэһийэр дьоно. «ХС»
3. Субуруйбут, аллара түспүт. ☉ Свисающий, спадающий вниз
Налыгыр сон.  Ньалыка көҕүллээх, Налыгыр сиэллээх, Намылхай кутуруктаах …… Маҥан атыыр сылгыта обургу. Күннүк Уурастыырап
◊ Налыгыр орон (олох) түөлбэ. — кэтэҕэриин орон. ☉ Передняя лавка, находящаяся напротив камина в якутском традиционном жилище
Мин эбэбиниин атахтаһан налыгыр ороҥҥо сытарбыт. И. Гоголев
Биһирэм аһылыкка ыҥырыллыбыт бэйэтин дьонун, хаҥаластары дархан, налыгыр олохторго ыҥыртаабыта. Далан
ср. бур. налагар ‘пологий’

аат.
1. Туох эмэ тохтуутохтуу салҕанан барыытын биир төгүлэ, олуга. ☉ Этап чего-л.
Дьон ситэ окко киирэ иликтэринэ, икки түһүмэхтээх улахан күүлэйи тэрийбитэ. Болот Боотур
Уйан-хатан дьиҥнээхтик биллэр үһүс түһүмэҕэ саҕаланна. Н. Лугинов
Киирии эксээмэннэр икки түһүмэҕинэн ыытыллыахтара. «Кыым»
Биһиги быыбар биир түһүмэҕинэн быһаарыллыан баҕарабыт. «Чолбон»
Үрдүк халлаан үрүмэ долгунун иһигэр күөрэгэй биир кэм түһүмэх-түһүмэх күүстээх дорҕооннору кутар. М. Доҕордуурап
△ Туох эмэ уларыйыытын кэрдиис кэмэ. ☉ Отдельная фаза, этап, стадия какого-л. процесса
Үөн-көйүүр сайдарыгар ити курдук түөрт түһүмэҕи ааһарын толору кубулуйуулаах сайдыы диэн ааттыыллар. ББЕ З
2. Туох эмэ туспа ылыллыбыт олуга (хол., литератураҕа, ускуустубаҕа). ☉ Раздел, часть произведения (напр., литературного, музыкального)
Айымньы хас да түһүмэхтэрдээх үс сүрүн олуктан таҥыллыбыт. «ХС». С. Зверев үҥкүүтүн түһүлгэтин түһүмэхтэрэ былыр-былыргыттан чочуллан-тупсарыллан олохтоммут үҥкүү сиппит-хоппут, биһирэммит сиэрин тутуһуу буолар. «Сахаада»
Айымньы хас да чаастаах, онтон бастакы түһүмэҕин ааҕааччылар дьүүллэригэр таһаарабыт. «Чолбон»
◊ Түһүмэхтээх уруу — хас да күннээх улахан уруу. ☉ Большая свадьба в несколько дней
Былыр улуу баайдар түһүмэхтээх уруу диэн тэрийэллэрэ үһү. ФГЕ СТС
Саамай түһүмэхтээх бөдөҥ урууга икки сүүс кэриҥэ киһи барар, онон икки өттүттэн холбоон түөрт сүүс киһи мустуохтаах. «ХС»

1. аат.
2. эргэр. Баай астаах-үөллээх остуол, дэлэй арыылаахсыалаах ас-үөл. ☉ Обильное угощение, большой пир
   Саамай кэнники сүмэтин биһирэм аһылыкка аймахтар уонна бастаахтар аһыыллар үһү. Дьэ, үчүгэй чалбараҥ буолсу. Далан
   Туустаах оҕурсу, эрэдиискэ туһунан этэ да барыллыбат, быһата, ыраахтааҕы чалбараҥа. Айталын
3. Улахан булт (хол., эһэ) бултаммыт аһылыга, малааһына, курум. ☉ Пиршество по поводу добычи крупного зверя (напр., медведя)
   [Өлгөмнүк бултуйдахтарына] ыал барыта аһыыр гына уопсай чалбараҥы тардаллара. Болот Боотур
   Махтал тыллаах малааһыҥҥа, Байанайдаах чалбараҥҥа Алгыс буолан Алаарыйа сырдыырым. И. Федосеев
   [Пларгун] хаа-дьаа чугуун хочуолга буспут эһэ этин амсайара, ону да биир эмэ булчут эһэни бултаабыт чалбараҥар. В. Санги (тылб.)
4. даҕ. суолт. Дэлэй (аһылык, күндүлээһин); арыылаах-сыалаах (ас). ☉ Обильный (об угощении); жирный (о пище). Чалбараҥ ас
   □ Көбүө күөһү күөстүөхпүт, Чалбараҥ малааһыны тардыахпыт. Саха нар. ыр. III
   ◊ Аан чалбараҥ көр аан II
   Халыҥ хаһанан Харчы кэбиһэр, Суон саалынан Мохсуо кэбиһэр Айгы-буйгу Аан чалбараҥ диэн Бу аата буолбат дуо?! Өксөкүлээх Өлөксөй. Талыы чалбараҥ эргэр. — дэлэй үрүҥ ас. ☉ Изобилие молочных продуктов
   Чаллах хатыҥ саҕа Талыы чалбараҥ Тардыллыбытынан барда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Үс үрүҥ толох чорооҥҥо кэлэн түспүт. Ити курдук Айыы таҥара сахалары алҕаабыт, сүөһү ас дэлэгэйдик эбиллэрин, талыы чалбараҥы тосхойбут. КДьА

I
аат.
1. Кимиэхэ эмэ анаан аҕалыллар эбэтэр ыытыллар дьоҕус бэлэх (былыр үксүгэр ас буолара). ☉ Привозимый или присылаемый кому-л. небольшой подарок, гостинец (в старину обычно продукты, пища)
Хата, аныгы сырыыгар табахта кэһиигин аҕалаар, мин собо ууруом. Н. Неустроев
Аҕалбыт кэһиитин хоонньуттан таһааран, кыыһыгар ууммута. Эллэй
Биир баахыла кэһиини үөрэ-көтө үллэстэн сиир дьиэтин кэргэнин ахтыбыта. Амма Аччыгыйа
△ Ким эмэ кэлэригэр анаан хаһааныллар ас. ☉ Специальные припасы (обычно лакомые продукты, пища) к приезду кого-л., гостинец
Эрдэ тиийэр дьон кэһиигитин уураарыҥ. Н. Заболоцкай
Эбэҥ, бука, эйиэхэ кэһиитин тугу эрэ уурбута буолуо. Н. Тарабукин (тылб.)
2. эргэр. Кэргэн кэпсэтэр эр киһи кыыс халыымын суотугар биэрэр аһа (идэһэ сүөһүнэн). ☉ Мясо, привозимое женихом в счет калыма родителям невесты (убоина)
[Уйбаан:] Чэ түөрт мөһөөк, биэс биэдэрэ арыгы, үс кэһии буоллун. [Байбал:] Чэ, оттон эһиги тылгытын быһа гыныам дуо, буоллун даҕаны, ол эрээри кэһиитэ түөрт буоллун. А. Софронов
Кыыс халыыма даҕаны баһаам этэ: биэс мөһөөк харчы, биэс кэһии, биэс биэдэрэ арыгы. Күннүк Уурастыырап
♦ Кэрэ кэһиитэ <улаан уйгута> — кымыһы хоһуйан, киэргэтэн этии. ☉ Формульное название кумыса (букв. гостинец белой кобылы, изобилие светло-серой кобылы)
Оонньуур уочарат, Көрүлүүр көлүөнэ Улаан уйгута, Кэрэ кэһиитэ Саамал кымыс! Саха фольк. Кэрэ биэбит, кэһиитэ Кэҥсэйбити дьэгдьиттин. Күннүк Уурастыырап. Кэтит (уһун) кэһии фольк. — үөһэттэн бэриллибит уйгу, быйаҥ, баай-тот. ☉ Изобилие, благодать, богатство, ниспосланные свыше
[Бу аан ийэ дойдум] Уйгу-быйаҥ үктэллэммит эбит, Кэтит кэһии тэллэхтэммит эбит. Саха фольк. Көй бараан олохпун, Кэтит кэһиибин Өҥөйөн көрөн, Өрүһүйэн абыраа! П. Ойуунускай
Унаар түптэ олоҕурдун, Уйгу быйаҥ үктэллэннин, Кэтит кэһии кэскиллэннин! С. Васильев
◊ Ат кэһиитэ — кэргэн кэпсэтэр эр киһи халыымҥа биэрэр убаһата. ☉ Жеребенок, передаваемый женихом родителям невесты в счет калыма. Биһирэм кэһии — кыыс төрөппүттэригэр биһирэмнээн бэриллэр сүөһү. ☉ Особый подарок (часть калыма) в виде нескольких голов скота, преподносимый женихом лично родителям невесты. Иһит кэһиитэ — сүөһүнэн бэриллэр халыым. ☉ Калым в виде скота. Көрдүүр кэһии — кыыс сүктэригэр төрөппүттэрин сөбүлэҥнэрин ылар атыыта. ☉ Часть выкупа для получения согласия родителей невесты на отъезд дочери в дом жениха. Күтүөт кэһиитэ — кэргэн ылар кыыһыгар ыалдьыттыыр иһин кыыс төрөппүттэригэр биир эмэ кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок жениха за право посещать невесту в доме ее родителей (обычно состоит из одной-двух мелких скотин). Кыыс кэһиитэ — сүктэр кыыс этинэн, дьэҥкир арыынан аҕалар бэлэҕэ. ☉ Подарок невесты в виде мяса и топленого масла. Оҕо оннугар көрөр кэһии — кыыс сүктэн барарыгар бэриллэр халыым сорҕото. ☉ Часть калыма, вносимая при отъезде невесты в дом жениха. Сыарҕа кэһиитэ — кыыс төрөппүттэригэр күтүөт сылдьыбытын кэнниттэн ыытыллар эт. ☉ Мясо, отправляемое родителям невесты после посещения женихом их дома. Таҥара кэһиитэ — сүктэр кыыс килиэби, арыгыны таҥара мөссүөнүн кытта күтүөт дьиэтигэр аҕалар кэһиитэ. ☉ Водка и хлеб, привозимые невестой в дом жениха вместе с иконой. Төргүү кэһиитэ — халыым элбэх өттүн биэрэргэ эбии кыра сүөһүнэн бэлэх. ☉ Подарок мелкой скотиной в дополнение к основной части калыма. Түҥүр (ходоҕой) кэһиитэ — күтүөт аймахтарга (кыыс эр дьонугар) кэһиитэ. ☉ Подарки сватам и сватьям со стороны жениха. Улаҕа хаалар кэһии — сүөһүнү өлөрөн, этин буһаран дьоҥҥосэргэҕэ аһатар ас. ☉ Подарок вареным мясом для угощения гостей. Уокка кэбиһэр кэһии — арыынан уонна буспут этинэн бэриллэр бэлэх. ☉ Подарок маслом и вареным мясом. Хоҥнорор кэһии — сүөһүнү өлөрөн түҥүрдэргэ, ходоҕойдорго түҥэтэн бэлэх биэрии. ☉ Мясо забитой скотины, раздариваемое сватьям. Хоонньоһор кэһии — күтүөт буолар киһи ойоҕун бастаан хоонньоһоругар кыыс дьонугар илдьэр халыымын сороҕо (сүөһүнэн, эбэтэр этинэн). ☉ Плата (часть калыма) за право жениха разделить ложе с невестой.
ср. монг. гийчин ‘гость’, гийчлэх ‘угощать, потчевать’, кирг. кешик ‘гостинец’
II
кэс I диэнтэн хай
аата. Олоҥхоҕо куттас быһыы, биэрбит тылы кэһии уонна ыалдьыттааһын суруллубатах сокуонуттан туорааһын улаханнык сэмэлэнэр. Эрчимэн
Айылҕа сокуонун тоҕо кэһии кутталлааҕа чахчы диэн иккиэн биир түмүккэ кэлэбит. Хорсуттар с. Ходуһаҕа киирэр-тахсар ааннар сабыллыбаттарыттан ходуһаны сылгы үөрэ, ынах сүөһү илдьи кэһиитэ тахсар. «Кыым»

1. даҕ. Туох эмэ икки ардынааҕы, киин, үөс диэки өттүнээҕи. ☉ Средний. Орто үөрэх кыһата. Алаас ортото
   □ [Иван Иванович:] Мин эмиэ кини көмөтүнэн бу син орто үлэһит буолан олоробун. С. Ефремов
   Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста. С. Никифоров
2. аат суолт. Туох эмэ киин, үөс өттө эбэтэр саҕаланыытын уонна бүтүүтүн икки арда. ☉ Середина, центр
   Муус устар ый ортото. Дабыыт дьиэтин эмиэ баттатан кээһэр, дьоҕус сүгэһэрдэнэр уонна дэриэбинэни хабыллар хаба ортотунан киирэн, тус хоту салаллар. У. Нуолур
   ♦ Орто баайыы(лаах) — орто таһымнаах, орто кыахтаах, орто дьоҕурдаах. ☉ Средний по способностям, возможностям
   Дьокуускайга олорор эрдэхпинэ, орто баайыы оонньооччуларга киирсэрим. Болот Боотур
   Мин муус маҥаммын буолбат дуо? Син орто баайыыга киирсэр киһибин ээ. Р. Кулаковскай
   Орто буор <сир> – орто дойду диэн курдук. Оо, сор эбит, аат уола, Оҕонньор буола-буола! Ол кэриэтэ орто буорга Олорботох быдан ордук. Күннүк Уурастыырап
   Оҕо буолан орто буорга Олорбуппун астыммаппын. С. Данилов
   Орто <туруу> дойду көр дойду. Дьэллик Дьэһэгэй тойон кыргыттара, сэттэ кыыс, орто дойдуга сэттэ кыталык буолан киирэн көрүлээбиттэр. Саха фольк. [Манчаары:] Көскө да ыыппыттарын иһин, Көмүскэм уутун көрдөрүөм суоҕа. Орто дойдуга Уол оҕо тоҕо төрүүрэй, Аан дойдуга Ат кулун тоҕо үөскүүрэй. А. Софронов
   Бу орто дойдуга туох барыта ааһар-устар ыйаахтаах. В. Гаврильева. Орто чээрэтэ — туох эмэ киин кэлим өттө, кытыыларын киллэрбэккэ туран. ☉ Центральная, срединная часть чего-л.
   Орто чээрэтин эрэ оттообуттар. «ЭК»
   Оруо маһы ортотунан көр мас. Оттон үгүс маачахалар Оҕолору сүтүөргээн, — Онтонмантан сылтанан Охсо, кырбыы сылдьааччылар Оруо маһы ортотунан Ордук наһаа баттааччылар. Күннүк Уурастыырап
   Бу дьахтар анараа Аанчык курдук оруо маһы ортотунан була сатаан үөҕэ-мөҕө сылдьыбат идэлээх. Н. Босиков. Сүрэҕим ортотунан — сүрэҕэр-быарыгар, өйүгэр-санаатыгар сөп түбэһэр. ☉ По сердцу, по душе
   Үөрүү киһини сүрэҕин ортотунан тыкпыт күн курдук курдаттыы сылытар, сырдатар. Амма Аччыгыйа
   Искусство, литература бырааһынньыга кимиэхэ баҕарар сүрэҕин ортотунан киирэн долгутар, үөрдэр. Суорун Омоллоон. Харах ортотугар — дьон көрөн турдаҕына, көрдөрөн туран. ☉ При людях, средь бела дня, на глазах у кого-л.
   Маайа өстөөхтөр харахтарын ортотунан, ыраас, туох да хаххата суох чигдинэн ол [баррикада] диэки тэбиннэ. Эрилик Эристиин
   Ааспыт буор түҥэтик Сир уопсастыбатын хараҕын ортотунан, ыраахтааҕынан биһирэммит сокуонунан олохтонон ыытыллыбыта. М. Доҕордуурап
   ◊ Орто бааһынай <ыал, хаһаайыстыба> көр бааһынай
   Андриан Корнилов саҥардыы «көнөн» эрэр, сүүрбэччэни кыайбат сүөһүлээх орто ыал. М. Доҕордуурап
   Ковальчук Пётр Семёнович 1900 сыллаахха манна, Чуобуруччу сэлиэнньэҕэ, орто бааһынай кэргэнигэр төрөөбүтэ. Н. Якутскай. Орто оскуо- ла — уопсай орто үөрэҕи биэрэр оскуола. ☉ Средняя общеобразовательная школа
   Эһэлээх эбэҥ эйигин биэс көстөөх ыраах орто оскуолаҕа ыытан, кыайан өйүөлээн үөрэттэриэхтэрэ суоҕа. Г. Колесов
   Манна [Ньурбаҕа] икки орто оскуола, улахан аэропорт баар. И. Данилов. Орто тарбах — киһи илиитин эбэтэр атаҕын ортоку тарбаҕа. ☉ Средний палец. Орто тарбаҕар биһилэхтээх эбит. Орто уҥуохтаах — дьон үксүн саҕа үрдүк уҥуохтаах. ☉ Среднего роста (о человеке)
   Кулуһун курдук көбүс-көнө, сып курдук быһыылаах-тутуулаах, уҥуоҕунан орто улахан киһи. МНН
   Хаһан эрэ Никиитэлиин орто уҥуохтаах хатыҥыр кыыс кэлэрэ. Н. Лугинов. Орто үйэ- лэр — биһиги эрабыт V – ХVII үйэлэрэ (бу бириэмэҕэ феодализм сайда сылдьыбыта). ☉ Средние века
   Орто үйэттэн ордон хаалбыт Оройо аһаҕас тордох. Дьуон Дьаҥылы. Орто ходуһа уута — саас өрүс халаанын орто таһыма, үрдүк ходуһаҕа халыйбат уу. ☉ Весенний паводок среднего уровня
   «Быйыл өрүспүтүгэр орто ходуһа уута кэлэн ааста», — Дьуона оҕонньор аа-дьуо кэпсиир. «ХС»
   др.-тюрк., тюрк. орта, орто, орту

I
туохт.
1. Туох эмэ аһылларсабыллар сабыытын, хаппаҕын арый. ☉ Открывать, раздвигать ту часть чего-л., которая открывается и закрывается
Дьахтар чуулаанын айаҕын аспыт, өҥөйөн көрөн турбут. Саха фольк. Бар, тахсан, ампаары аһаҥҥыт, туох сыаналаах өттүн илдьэр гына бэлэмнии туруҥ. Эрилик Эристиин
Николай Семенович аан тардарын туппутунан туран хаалла. Ааны аһан иһэн сабан кээстэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
2. Туох эмэ ыпсыһа, кэлимсэ сылдьарын араар, арый. ☉ Разомкнуть, раскрыть что-л. сложенное, сомкнутое. Кыыс зонтигын аста
□ Сарсыарда туох эрэ илиитин илибирэппитигэр киһи хараҕын аспыта, кыыһа кэлэн уһугуннара турар этэ. Н. Заболоцкай
Кэмбиэрин аһарын кытта «Күндү Таня, дорообо!» диэн тыл сүрэҕин даҕайбытынан киирдэ. М. Доҕордуурап
Михаил Иванович хараҕын аһаат, түннүгүнэн хоһун иһигэр тыкпыт күн сырдыгыттан симириктии түстэ. Н. Лугинов
3. Туох эмэ бүөтүн, ыга хаппахтаммытын арый. ☉ Раскупорить, распечатать что-л. Дьоно бааҥканы аһан баран, биирдии быһыы килиэби ылаллар. Н. Якутскай
Кубаров биир бытыылка портвейны аһан мадьыктаһар. Софр. Данилов
4. Хатааһыннааҕы арый. ☉ Отпирать, отмыкать что-л. запертое
[Дэһээтинньиктэр] кэлэннэр, хаайыы дьиэ тас күлүүһүн халыгыратан аһан бараннар, хаамыра иннинээҕи хоско киирдилэр. Эрилик Эристиин
Кыыс, күлүүһүн аһан күүлэ аанын сэгэтэн баран, саараҥнаан турда. Софр. Данилов. Сарсыарда эрдэ дьиэлэрин тас күлүүһүн аспыттара. И. Бочкарев
5. Туох эмэ бүөлэнэн, хаайтаран турарын төлө ыыт, арый. ☉ Открыть что-л. закрытое, закупоренное. Кырааны ас. Быһыты ас. Хорууну ас
6. Ханнык эмэ сэкириэти, кистэлэҥи аһаҕастык эт, кэпсээ. ☉ Открыть какой-л. секрет, тайну
Итинтэн эмээхсин туох сэкириэтин барытын аһан, сэһэнэ ыраатан барда. Эрилик Эристиин
«Кини [Дабыыт] өстөөхтөрү утары охсуспакка, өстөөххө биһиги бары кистэлэҥмитин аһан биэрэн, билигин буруйдаах», — диэбитэ Никитин. Д. Таас
Дьон хаайаллар бодоруһаат: «Сэкириэккин, поэт, ас, Чэпчэки дьыала буолбаат Хоһооннору айар баҕас». И. Гоголев
7. Ханнык эмэ дьайыыны, үлэни-хамнаһы саҕалаа. ☉ Начать какое-л. действие, какую-л. деятельность
Бу Всеволод Михайлович Ионов судаарыскай оскуола аһан, хас да сыл устатыгар саха оҕолорун үөрэппитэ. Суорун Омоллоон
Аан хос — пионердар мунньахтыыр хосторо. Уҥа муннуккка пионер муннугун аспыттар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Таҥара дьиэтин ылан баланыысса оҥосторго уонна кэпэрэтиип лааппытын аһарга көрдөстүбүт. А. Бэрияк
8. Урут биллибэти дьон билиитигэркөрүүтүгэр таһаар. ☉ Придать гласности что-л. ранее неизвестное
Оттон итэҕэлтэн ситимнээн тахсыбыт өс хоһоонноро, сыныйан көрдөххө, итэҕэли чиҥэтиэхтээҕэр сахсатар, кини суолтата «улахана» суоҕун аһар эбиттэр. Саха фольк. Хара Үрүйэ быйаҥын аспыт оҕонньор ити [Филипп] баар. С. Ефремов
тюрк. ач
♦ Аан ас — тугу эмэ бастакынан саҕалаа; бастакынан кэпсэт. ☉ Начинать что-л. первым, первым прервать молчание, первым заговорить
Балачча олорбохтоон баран Уйбаан кэпсэтиигэ аан аста. Дууһатын аһар көр дууһа. Итинник учууталы үөрэнээччи таптыыр, хаһан даҕаны умнубат, киниэхэ дууһатын аһар. «Кыым»
Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев. Уоту ас көр уот. Немецтэр бүлүмүөт уонна бинтиэпкэ уотун аһаллар. Саллааттар с.
1967. Кэтэһэ сытар өстөөх кимэн киирии саҕаламмытын ыраахтан биллэ, олус күүстээх уоту аста. Саллааттар с.
1970
Хараҕын ас көр харах. Туобуйа хоргус кыыһа атын буолбута, кулаак баттала кинини хараҕын аспыта. П. Ойуунускай
Кини [Өксөкүлээх Өлөксөй] уруоктара миэхэ төрөөбүт тылбын биһириир гына харахпын аспыттара. Н. Габышев
Кини бу хара батталга сылдьар эрэйдээхтэри үөрэтэн, харахтарын аһар, өйдөрүн сырдатар санаалааҕа. Н. Якутскай
Хонноҕун аһар көр хоннох. Кини аатырар буулуурун чараас солконон сабан, өрүс үрдүнээҕи кылдьыы кырдалга киллэрэн хонноҕун аһан тахсыбыта. Н. Босиков
Биир өрөбүл күн аттар хоннохторун аһыахха дэһиспиттэрэ. И. Федосеев
II
туохт.
1. Түргэн биир хамсаныынан бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүйэн кэбис. ☉ Оттолкнуть, отпихнуть от себя
«Күтүр, эр киһи буолаҥҥын Бар, сааны ыл да тахсан ытыалас!»— диэн Маайа Бүөтүрү түөскэ аста. Эрилик Эристиин
Оҕонньору түҥ-таҥ анньан икки саллаат таһаараллар. С. Ефремов
«Минньигэс да чэйдээх ыалга кэлбит эбиппин!» — диэн баран, Болот, өссө иһээри, чааскытын дьахтар диэки аста. Н. Заболоцкай
Киһитин антах анньан көрдө да, онтуката сонун тэллэҕиттэн тутуһан баран, сосуһа сырытта. М. Чооруоһап
△ Кэннин диэки эмискэ түргэн хамсаныыны оҥор (хол., саа эстэригэр төттөрү охсуутун туһунан). ☉ Сделать быстрое, резкое движение назад (напр., об отдаче ружья при выстреле). Ыппыппар саам күүскэ санныбын аста
2. Туох эрэ уһуктааҕынан батары киирэр гына оҕус. ☉ Колоть, проткнуть каким-л. острым оружием, предметом
Сытыы үөрбэ атырдьаҕынан бугулу анньан ылаҕын. Т. Сметанин
Гурьянов үөмэн тиийэн кинини кынчаалынан аста. Т. Сметанин
3. Сорох сыһыаттары кытта холбоһон «туох эмэ бүтүнү алдьат, буортулаа» диэн суолталанар. ☉ В сочетании с некоторыми наречиями имеет значение «ломать, повредить, портить что-л. целое». Охтон иһэн, өрүһүнэбин диэн атырдьаҕын угун тосту анньан кэбистэ
□ Дьэ-буо! Халыҥ күөх тыалары, Хараҥа маардары үрдүлэринэн, Хабараан салгыны хайа анньан Хамсаан-имсээн Хайҕаллаах аалым Халыарыйан истэ. Нор. ырыаһ. Киһим ойон турда да үҥүүнэн миэхэ түстэ, сонум эҥэрин хайа аста, эппэр тиийбэтэ быһыылаах. Т. Сметанин
4. Үрдүк сиргэ ыйаа, туруор. ☉ Водрузить что-л. на высоте, на высокое место
Ийэ дойдубут иһин уоҕуран, Уруйдаах походка барыаҕыҥ, Кыайыы былааҕын өстөөх арҕаҕар — Берлин арҕаһыгар анньыаҕыҥ! Эллэй
Онно кутааҕа Омуоһап, Ойуунускай таҕыстылар, Кинилэр дьон, тыаһаан-ууһаан, Кыһыл былааҕы астылар. С. Данилов
Римтэн кэлбиттэри үнтү кырбаан, Сууллубут Рим үрдүгэр Сулустаах кыһыл былааҕы Суугуначчы биһиги анньыахпыт. С. Васильев
5. Туох эрэ уопсай састаабыгар, ахсааныгар киллэр. ☉ Включать, заносить в число, состав чего-л.. Бу оҕону үөрэнээччилэр испииһэктэригэр ас
□ Сүүрбэ аҕыс сүөһүнү Симон талан ылан, үүрүүгэ барар сүөһүлэр испииһэктэригэр аста. Л. Попов
Эй, суох, ити киһи, хата, бөрөлөрү кытта куудьустаҕа буолуо. Итэҕэстэрин кинилэргэ анньан кэбиһээри. Н. Заболоцкай
Баҕар, эн 1856 сыллаахха суруйтуҥ буолуо, ону ревизия билиниэ суоҕа, миэхэ анньыахтара. Н. Габышев
6. Дьөлүтэ кэйэн ыарый. ☉ Причинять остроколющую боль. Кулгааҕым анньар
□ Тугу эрэ этиэх, кэпсэтиэх курдук санаан баран, уҥа ойоҕоһо анньыбытыттан тохтоото. Т. Сметанин
7. кэпс. Тугу эмэни тик (хол., этэрбэс тумсун). ☉ Шить, вышивать (напр., вставку в носовину торбасов). Этэрбэс тумсун ас
□ Балааҕыйа баспын олорто, Дуомуна тумуспун аста, Оппуруос улларда. Саха нар. ыр. III
тюрк. санч, чанч
♦ Бүөргэ ас — имнэн. ☉ Подавать кому-л. незаметные для других знаки (букв. ткнуть в почки)
«Кинитээҕэр [Уйбаачааннааҕар] буолуоҕу эрбэҕин үрдүгэр сэттэтэ эргиппит кыысчаан сылдьар быһыылаах!» — диэн баран, эмээхсин Соняны бүөргэ аста. М. Доҕордуурап. Быһа анньан биэр — тала, сыымайдыы барбакка өлүүлээ, чаастаа. ☉ Выделять часть, долю, не очень разбираясь что и сколько
Дьиэлээхтэр үөрэ түһэллэр, сөбүлүүллэр, баайдарын аҥаарын быһа анньан биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Өттүккэ ас көр бүөргэ ас. Бурхалей Ахметы өттүккэ анньан имнэнэн баран, ойон туран дьуһуурунай диэки көрсүө соҕустук туттан аадьуо хааман барда. Эрилик Эристиин
Сеня Тимохин аттыгар олорор модьу-таҕа көрүҥнээх суоппар уолу өттүккэ анньар. Н. Якутскай
Саарытын ас көр саары. Ылдьаа бэҕэһээ отун сүгүн охсубатаҕа, онон бүгүн убайа саарытын анньара буолуо. Сүнньүн ас көр сүрүн. Кэллэллэр, хайдах эрэ сөрүөһүннэри тарда сылдьан сүнньүлэрин анньар этим, инии, оҕолоор! Саха фольк. Тыаҕа лаппа таһааран баран, били эриэн муос уктаах быһаҕын атаҕыттан сыыйан ылбыт да, биэни сүнньүн анньан кээспит. МНН
Суол айаҕар Суору суоһарбыттар, Үрүҥ-хара сүүрүгү Үлтү үүрэн аҕалан, Сүүрдэ сылдьан Сүүскэ охсон, Сүнньүн аспыттар. П. Ойуунускай. Умса ас кэпс. — кими эрэ туох эмэ куһаҕан, кутталлаах суолга киллэр. ☉ Толкать кого-л. на неприятности, опасное дело (силой, властью)
Аҕам миигин, умса анньан туран, күүһүнэн биэрбитэ кэргэн. Н. Неустроев
Үүнэн эрэр сибэкки курдук бэйэтин [Мария Кирилловнаны] Верейскэй кинээскэ, биэс уонча саастаах оҕонньорго, умса анньан биэрбиттэрэ алдьархайдаах суол. М. Доҕордуурап
Уот ас көр уот. [Сайсары] эмэх сыгынахтарга, төҥүргэстэргэ түөрт сиргэ уот анньар. Суорун Омоллоон
Кинилэр саҥаттан саҥа [балбаах] чөмөхтөрү оҥоро-оҥоро уот астылар. М. Доҕордуурап
Оҕонньор, аанын кэннинэн саба баттаата уонна дьиэ ааныгар өрөһөлөммүт бэлэм киигэ уот аста. Л. Попов. Ырыанан анньа сылдьар — биир кэм ыллыы, ырыа аргыстаах сылдьар. ☉ Он ходит, постоянно напевая песню
Санаата көтөҕүллэн, уола кыайбытын истэн кэнники кэмҥэ наар ырыанан анньа сылдьар. «ХС»
Киэһэлик Иван уус күөрдүн тиэйэн, ырыанан анньан тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
◊ Батары ас — туох эмэ уһуктаах, төбөлөөх сэп иһирдьэ киириэр диэри саай, оҕус. ☉ Вонзать какой-л. инструмент, орудие глубоко во что-л. «Эти элийэр, сыаны сыымайдыыр, хаһаны хайытар, быттаны бысталыыр, быһах буолуохтун», — диэн алҕаан баран этигэр батары анньан биэрбит. МНН
Уус Мандар атырдьаҕын эрчимнээхтик буорга батары аста уонна онно өйөнөн ийэбин көрөн турда. И. Гоголев
Куммаа тарыырын чиҥ хаарга батары анньан, наартатын хамсаабат гына иҥиннэрэн баран, ыттар аалыктарын бэрийдэ. Н. Габышев
Тайах маһын хаарга батары аста. И. Никифоров. Бүөлүү ас — ханнык эмэ хайаҕаһы кытаанахтык сап. ☉ Плотно закрыть, заткнуть какое-л. отверстие
Уолугун төрдүн туох эрэ бүөлүү анньан кэбистэ, таныыта кычыгыланан, хараҕа симириктээн барда. Амма Аччыгыйа
Сөҕөн-махтайан, дьиибэргээн, кулгааҕын сөмүйэтинэн бүөлүү анньан баран уу үрдүгэр хамсаабакка таалан ылла. И. Данилов
Үрдүгэр түһэн айаҕын былаатынан бүөлүү астылар, хам баттаан кэлгийдилэр, күлүк сиргэ состулар. В. Протодьяконов. Быһа ас — дьуккурут, бааһырт. ☉ Ссаживать, поцарапать. Бачыыҥкам атахпын быһа аста
□ Онтон ботом арҕаспын быһа аспыта, икки бүөрүм тобуллуор диэри дьөлө оборбута. М. Доҕордуурап. Дьөлө ас — тугу эмэ сытыы уһуктааҕынан, төбөлөөҕүнэн кэй. ☉ Уколоть, подколоть, проколоть
[Чүөчээски] эмиэ быһыччатын ылан эһэтин буукка дьөлө аста, эһэтэ, куолутунан, хамсаабата. Суорун Омоллоон
Ойоҕо Боккуойа этэрбэс тигэ олорон иннэтинэн сөмүйэтин дьөлө анньан, киҥэ-наара холлон олороохтуур. Амма Аччыгыйа. Киэр ас — кими-тугу эмэ илиигинэн бэйэҕиттэн тэйитэ сыҕарыт, үтүрүй. ☉ Оттолкнуть от себя кого-что-л. [Мааппа эмээхсин] үүттээх көһүйэтин, кэлэйбиккэ дылы, киэр аста. Күндэ
Соня тутан олорор сиэркилэтин эмискэ киэр аста уонна хараҕын саба тутунна. Л. Толстой (тылб.). Көҥү ас — күүстээх анньыынан, охсуунан улахан хайаҕаһы оҥор. ☉ Прошибить, протаранить с силой
Көҥүллээх күндү дойду Көр уоругун, Көмүс уйатын, Көҥү анньан, Күдэҥҥэ көтүтээри, Күлүгүрэн күүрдүлэр. Нор. ырыаһ. Мэһэй-таһай харгыһы Көҥү анньан сылбахтыыр, Бэлиэтэ суох аргыһы Күдэн гына туманныыр. А. Абаҕыыныскай. Оҕуруо ас — оҕуруонан тугу эмэ киэргэт (хол., үтүлүгү, этэрбэһи). ☉ Украшать бисером (напр., рукавицы, торбаса). Кыыс үтүлүгэр оҕуруо аспыт. Оһуор ас — оһуордаан, киэргэтэн тик. ☉ Вышивать
Дьахталлар таба тириититтэн кырыйан ичигэс таҥаһы тигэллэр, хара, маҥан түүлээх тириилэринэн аттаран оһуор анньаллар, киэргэтэллэр. Н. Якутскай
[Эбэтэ] Очуос таастан ойоору Оҥостубут кулааһайдаах, Олус нарын ойууну оһуор анньан сөхтөрбүтэ. Күннүк Уурастыырап
Куулаттан үтэн киирбит тумус ойуур күлүгэр биир кыыс оҕо оһуор анньа олорор. М. Доҕордуурап. Сүһүөх анньар — үүнэр (үүнээйи туһунан). ☉ Растет, вырастает (о растении)
[Бурдук] Сирин-буорун сабыа, Сидьир-будьур хамсыа, Онтон уһаан тахсыа, Ото сүһүөх анньыа. Күннүк Уурастыырап
Сүһүөх аспыт отторго Сөрүүн сүөгэй амтаннаах Сүмэһинэ буоламмын Симэлийэн иҥмитим. П. Тулааһынап
Тыраахтарынан сир тиэрэллэр. Кини кэҥэппит сиригэр Саҥа сүһүөх анньан эрэр Саас эрдэ куппут күөх бурдук Тунааран көстөр, уу курдук. Дьуон Дьаҥылы. Таһырдьа ас — дьиэ иһиттэн күүскүнэн таһаар, холдьох. ☉ Прогонять, выгонять из дома, применяя силу
Онтон, туох да бокуойа суох дьахталлар оҕонньору таһырдьа анньарга эттилэр. Н. Неустроев
Маһарах оҕону тутан ылан таһырдьа анньан биэрэн, өстөөхтөрүн ааттаһан: «Үтүө кыҥаттарым, сыатааҕар сымнаҕастык аттаныҥ», — диэн дьиэ иһиттэн ордоотоото. Эрилик Эристиин
«Көр эрэ маны, утары саҥалаах буола-буола», — диэт, тойон, оройго охсон баран, акымалыттан ылан, таһырдьа анньан кэбиспитэ. Н. Якутскай. Түү ас — үүн, улаат (көтөр нуолур түүтүн, куорсунун туһунан). ☉ Расти (о пухе, перьях — у птенцов). Кус тостубут дабыдала үтүөрэн, түү аспыт
△ Түүлэн, куорсуннан. ☉ Оперяться, вырасти (о перьях)
Маннааҕы көлүччэҕэ баар кус оҕолоро түү аспыттар. Уот анньар мас көр үөттүрэх. [Дьарааска] төгүрүк сыл баһыгар биир тамыйах ыстааны алдьаттаҕына, Настаа хотун уот анньар маһынан үлтү сабыыра. Эрилик Эристиин
Оһох төрдүттэн уот анньар мас өйөнөн турарын сулбу тардан ылар. Саха фольк. Чаабый Натааһа уот анньар маһын атырдьахтыы икки илиитигэр бобо туппутунан Маайа диэки утары даадаҕастанан истэ. Эрилик Эристиин
III
аат.
1. Киһиэхэ аһылык буолар туох эмэ. ☉ Пища, еда, кушанье человека
Туохха да уурбат, быһаҕынан да быспат, хамыйаҕынан да баспат аһыыр ас баар үһү (тааб.: оҕо ийэтин үүтэ). Дьахтар астаабыт аһа сүрдээх ахтылҕаннаах, олус минньигэс, ордук сылаас буолар. Амма Аччыгыйа
Дьиэ иһиттэн ас минньигэс сыта кэлэр, муусука иһиллэр. Н. Павлов
2. Сорох үүнээйилэр киһи сиир эбэтэр аһылык оҥороругар сөп гына сиппит-хоппут үөскэхтэрэ, туораахтара (хол., бурдук аһа, оҕурсу аһа, хортуоппуй аһа о. д. а.). ☉ Плод некоторых растений (напр., зерновых, огурца, картофеля и т. п.). Оҕурсубут саҥардыы ас биэрэн эрэр. Бурдук туораҕа ас куппут
□ Ардах уута түһэн баран, ойоҕос лиистэртэн иҥнэн, килэриччи чиҥээбит хаппыыста аһын эргиччи баһыллан турар. Амма Аччыгыйа
[Ардах] Хортуоппуй, оҕурсу, от буолан Лаглайан таҕыс, Көмүстээх куоласка ас кутан Күн диэки тардыс. Н. Босиков
Кини [бурдук] ас кутан кытаатта, Арыылыы саһара буста. Баал Хабырыыс
3. Кутургуйа, искэн ириҥэрбитэ эбэтэр быстах сөтөл сымныыр кэмигэр киһи күөмэйиттэн арахсан кэлэр хойуу сил, ириҥэ. ☉ Гной фурункула, нарыва или гнойная жидкость, отделяющаяся при отхаркивании. Ылдьаа кутургуйата ас тардыбыт
□ Кутургуйа аһын ыган ылбыкка дылы (өс хоһ.)
Хаһан эрэ кутургуйа аһын курдук дэлби ыстаныа ээ. А. Софронов
4. Кыылга уурар дьааттаах мэҥиэ. ☉ Яд, приготовленный специально для хищного зверя. Мэхээс кыылга ас уура барбыта
тюрк. аш, ас
♦ Айаҕар (иһигэр) ас <да> киирбэт көр айах
Малаанньыйа кыыс Сылгыһыт Сүөдэри дьиэтиттэн быалаах тахсыбытын көрбүтэ дьону барыларын дьиксиннэрбитэ. Айахтарыгар ас киирбэт буолбута. Н. Якутскай
Хас да күн саҥата аҕыйаан, айаҕар ас кыайан киирбэт буолан, субу-субу табахтыыр эрэ идэлэммитэ. «ХС»
Дабыыт сууттанан барыаҕыттан Даарыйа утуйар уута айманна, айаҕар ас да киирбэт буолла. У. Нуолур
Алдьархайтан ас таһаарар көр алдьархай. Дьон кыһалҕатын туһаналлар. Алдьархайтан ас таһаараллар. «ХС». Ас барбат буолбут харыс т. — куртах, оһоҕос, күөмэй араагынан ыалдьыбыт. ☉ Рак пищевода, желудка, кишок
[Ийэм] онтон сэттэ сааспын туоларбар ас барбат буолан өлбүтэ. ПДА СС
Түүн дьикти түүлү түһээбитэ. Уоннаах уолчаан эрдэҕинэ ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Ас гыммат — чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Он легко одолевает, побеждает кого-что-л.
Бастаан хас да бэйэтин курдук модьу да, ама да көрүҥнээхтэр тардыһан көрбүттэрин Күүстээх букатын ас гыммата. Н. Лугинов
Иллэрээ күн охсубут отун бэҕэһээҥҥи ардах ас гыммата ини? В. Титов. Ас гыныа дуо — тулуппат, киһилээбэт. ☉ Он легко справляется, побеждает, одолевает
Өйдөөбөтүҥ тугун бэрдэй, доҕ-оор! Охсуһа сылдьар киһини ас гыныыһыктар дуо!? Софр. Данилов
Ити айылаах сытыы сүгэ ас гыныа үһү дуо синньээбит моой туоматын. Н. Заболоцкай
Оннук үөрэхтээх киһи биһиги тыһаҕастарбыт сыыһын ас гыныаҥ баара дуо, адьас курдары көрөр буоллаҕыҥ дии. Л. Попов. Тэҥн. киһи гыммат. Ас гыныа суоҕа көр ас гыныа дуо. Егоров хапсаҕайдаһан Сидоровы ас гыныа суоҕа
□ Хата, антах баран быыһанар инибит, тугун тылын тылластаҥый, манна куоттахха ас гыныахтара суоҕа, кэбис хааллын. Н. Түгүнүүрэп. Ас көбө — арыый ордук, арыый элбэх, арыый улахан. ☉ Чуть больше
Ол эрээри бөрөтөөҕөр арыый ас көбө ыалдьыт күөрэйбит дииллэр [үрүҥ эһэ]. Н. Заболоцкай
«Ити бүүчээн суола. Куобахтан эрэ арыый ас көбө тойооску», — диэбитэ [Максим]. Р. Кулаковскай. Пуд Ильич моонньоҕонноох ыаҕастарын таһааран бэһиэннэрин кэккэлэһиннэри уурар: «Мин эмээхсиним киэнэ арыый ас көбө дуу?» Далан. Ас кут эргэр. — аал уот иччититтэн туох эмэ диэн көрдөһөн эбэтэр алҕаан уокка арыыта, саламаатта биэр. ☉ Угостить домашний очаг маслом, саламатом (блюдо из муки и масла) и тем самым заклинать, просить дух огня помочь в чем-л.
Аал уот иччитигэр Ас кутан Ааттаһан барбыттарыгар, Ахтар айыыһыт ала чахчы Айхалынан алҕаабыт. Өксөкүлээх Өлөксөй
Ол ааспыт Батталлаах үйэҕэ Булчут оҕонньор Дьолу буларга «Бырдьа бытык» Ас кутан, Алгыыр буолара. П. Тулааһынап. Тэҥн. уокка ас (аста) биэр. Ас кутар — ситэр, буһар (хол., бурдук). ☉ Созревает, поспевает (напр., о зерне). Бааһынаҕа сэлиэһинэй ас кутан эрэр
□ Сонуоктарга сэлиэһинэй бурдук ас кутан сириэдийбит. И. Данилов
Бурдук ас кутуоҕуттан буһуор диэри оҕонньордуун, оҕолуун, ыттыын моҕотойдооһун түбүгэр түһэллэрэ. АГГ СТК. Ас тардар — улаханнык ириҥэрэр, кыайан хамсаммат гына кэйэн ыалдьар (кутургуйа, искэн туһунан). ☉ Сильно гноится и болит, не давая резко двигаться, шевелиться (о фурункуле, нарыве). Оҕо кутургуйата ас тардан түүн утуйбат буолла
□ Ас тардан эрэр искэн тоҕо ыстанан тэстиэн иннинэ кууллайан эрэрэ. «ХС». Ас таһаар — оҕо силин былдьыгырата оонньуурун ас баар буолуоҕун (хол., булт, кэһии) билгэлиир диэн этии. ☉ Так говорят тогда, когда ребенок гулит и выделяет слюну, предчувствуя прибытие гостинца, охотничьей добычи. «Оҕом ас таһаарар, убайа кэһиилээх кэлээри гыннаҕа», — диэн эбэм кыра балтыбын таптыыр. Ас тахсыа <суоҕа> — туһата суох буолуо. ☉ Не будет пользы, результата. Үлэ үлэлэннэҕинэ үлэлэнэр, үлэни хаһааммыттан ас тахсарын өйдөөбөтүм. А. Федоров. Ас үрдүн аһаа — дьоһуннаах аһылыгы аһыырга (урууга, ыһыахха о. д. а.) ытык кырдьаҕаһы аһылыгы бастаан аһыырыгар көрдөһөн этии. ☉ Слова, которыми просят почтенного старца первым приступить к трапезе во время праздничных торжеств (на свадьбе, Ысыахе)
Албын-албын да аатырдарбын, Ас үрдүн аһаабыт, ачастааттаах аймахтардаах этим. Саха фольк. Ас үрдүн аһатыҥ. Саха ост. II. Тэҥн. айах үрдүн охтор. Ас ылбат — сааттаахтык кыайтар; күппүлүү бар. ☉ Быть бесславно побежденным, потерпеть полное поражение. Хаҥхатта икки атахтааҕы, иннинэн сирэйдээҕи дьулаппыт киһи. Кинини кытта мөккүһэн эн биһикки ас ылбаппыт чахчы. А. Федоров. Аһыыр аһа ас буолбат — күүскэ санаарҕыыр, мунчаарар. ☉ Сильно грустить, печалиться (букв. пища, которую он ест, пищей не становится)
Ол [таптыыр] күүһэ диэн маннык: аһыыр да аһыҥ ас буолбат, таҥнар да таҥаһыҥ таҥас буолбат, утуйар да ууҥ уу буолбат. А. Софронов
[Манчаары:] Эйигиттэн Арахсарбын санаатахпына Аһыыр аһым ас буолбат, Араас санаа аралдьытар. А. Софронов. Уокка ас (аста) биэр — саха үгэһэ: туох эмэ бэлиэ түбэлтэни бэлиэтээн эбэтэр байанайтан өлгөм булду тосхойоругар көрдөһөн уокка эбэтэр кутааҕа аһыаҥ иннинэ бастыҥ аскыттан бэрис. ☉ Якутский обычай: угощать (перед едой) печку или костер лучшими блюдами в честь какого-л. знаменательного события или обращаясь к баянаю (общее название духов, к-рые покровительствуют охотникам-звероловам и рыбакам), чтобы он послал хорошую охоту. Уйбаан уокка ас биэрэн туран алҕаата
□ «Быыппастар быччыҥнаах, Быһый да атахтаах Уол кэллэ», — диэбиттэр, Уокка ас биэрбиттэр. А. Бэрияк
Онтон саламаат буһан, аан дойдутун, баай хара тыатын, имииһит төрдүн барытын алҕаан, уотугар ас биэрдэ. М. Доҕордуурап. [Эдьиийдиилэр] саамай бастыҥ астарын аһыыллар, алгыы-алгыы, уокка ас бэрсэллэр. Эвен фольк.
◊ Амтаннаах ас — минньигэс уонна иҥэмтэлээх аһылык. ☉ Вкусная и питательная пища
Аны амтаннаах аска наадыйдарбын эрэ эһиэхэ тиийэ туруом. Софр. Данилов
Эйиэхэ хамначчыт олорон, биирдэ амтаннаах аһы аһаан, тылым минньийбитин, сүрэхпин үөрдүбүккүн өйдөөбөппүн. С. Ефремов. Ас астааччы — элбэх киһиэхэ асчытынан сылдьар киһи. ☉ Повар, стряпуха
«Тугу түһээн баттаттыҥ?» — диэн отчуттарга ас астааччынан сылдьар сааһырбыт дьахтар ыйытта, Сибиэтэҕэ кэлэн орон сыҥаһатыгар олорон эрэ. П. Аввакумов. Аһыыр ас — бэйэ эбэтэр дьиэ кэргэн аһаан-сиэн, иитинэн олорор аһылыга. ☉ Пища для пропитания себя самого или всей семьи
Онуоха ыраахтааҕы: «Үс-түөрт хонукка таҥнар таҥаскын, аһыыр аскын олоччу биэриэм», — диэбит. Саха фольк. Бэйэтин уонна суос-соҕотох оҕотун оҥойор айахтарыгар аһыыр астарын, таҥнар таҥастарын булар кыһалҕалааҕа. Н. Якутскай
Киниттэн араҕыстахпытына, биир да хонукка аһыыр аһа суох хаалабыт буолбат дуо? Р. Кулаковскай
Онтон күөллэр тулаларыгар, киһи ааҕан сиппэт үгүс табата итиэннэ араас кыыллара үөскүүрэ, онон хайа баҕарар юкагир аһыыр ас туһа диэн кыһалла барбакка, үөрэ-көтө олоруон эрэ курдуга. С. Курилов (тылб.). Аттанар ас эргэр. — кэргэн тахсар кыыс төрөппүттэрин дьиэтиттэн арахсан барарыгар бэлэмнэниллэр аһылык. ☉ Пища, приготовляемая в день отбытия невесты из дома родителей в дом жениха. Биһирэм ас — саамай үчүгэй, күндү ас (хол., урууга). ☉ Самая лучшая пища (напр., на свадьбе). Бурдук ас — барыта эбэтэр үксэ бурдуктан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Мучная еда
Оччотооҕу кэмҥэ, Саха сиригэр бурдук ончу ыһыллыбат буолан, бурдук ас суоҕа. МНН
Мантан [кулинарнай маҕаһыынтан] саха лэппиэскэтин, буспут сылгы этин, соркуойдаммыт балыгы, бурдук ас арааһын уо. д. а. атыылаһыахха сөп. «Кыым». Бэс аһа — бэс субатыттан оҥоһуллубут аһылык. ☉ Пища, еда, приготовленная из сосновой заболони
Бэс аһын киһи сиир буоллаҕына, сүөһү да сиэхтээх диирим. И. Данилов. Итии киллэрэр ас эргэр. — сыбаайбалаахтар уонна кинилэри арыаллыыр дьон кэлээттэрин кытта бэриллэр ас. ☉ Пища, которую подают прежде всего по прибытии свадебного поезда. Киэһээҥҥи (киэһээ) ас — үлэ күнэ бүппүтүн кэннэ, утуйуох иннинэ аһаныллар аһылык. ☉ Ужин. Үлэбитин бүтэрэн, киэһээҥҥи аспытын аһаары бэлэмнэннибит
□ Киэһээ астарын кэмэ буолан, ыһыырынньык уматтылар. Дьуон Дьаҥылы. Көҥсүү ас эргэр. — өлүөх иннинэ тиһэх кэриэс аһылык. ☉ Предсмертная последняя заветная пища. Күнүскү ас — күн ортотугар аһыыр аһылык. ☉ Обед. Күнүскү аспыт чугаһаата. Күөл аһа көр унньуула. Кэриэс ас көр көҥсүү ас. Оҕуруот аһа — оҕуруот үүнээйилэрин киһи сиир гына сиппит-буспут үөскэхтэрэ, төрүөхтэрэ (хол., хортуоппуй, помидор, оҕурсу о. д. а.). ☉ Овощи
Тойон дьиэтэ туох буолара биллибэт. Баҕар, оҕуруот аһа ууруллуо, баҕар, кулун титиигэ буолуо. Амма Аччыгыйа
[Манна] оҕуруот аһын үрдүк үүнүүтүн сыллата хомуйар Социалистическай Үлэ Геройа, ССРС Верховнай Сэбиэтин депутата Е.И. Новгородова биригээдэтэ үлэлиир. ПДИ КК
[Былыр] Оччолорго ас, таҥас чычырбас, Оҕуруот аһа дуол суоҕа, Буолара дьылы туоратар ас: Кииһилэ, кириэн, кыа уга. Эллэй
Ону [үөрэҕи] бүтэрдэхпинэ манна үлэлии кэлиэм, Бүлүүтээҕи ГЭС дьонун кыһыннары сибиэһэй оҕуруот аһынан хааччыйыам. И. Гоголев. Өргө аһа — сытыган эрбэһин. ☉ Полынь (букв. еда суслика). Сарсыардааҥҥы ас — сарсыарда, утуйан туран баран аһыыр маҥнайгы аһылык. ☉ Завтрак. Сир аһа — тыаҕа, ойуурга мэнээк үүнэр сир үүнээйилэрин отоннорун уопсай аата. ☉ Дикорастущие ягоды
Күһүнүгэр эҥин араас отоннору, сир аһын хаһаанан кэбиспит киһи, кыһыныгар даҕаны сайыҥҥы кэрэ быйаҥы сии-аһыы олоруллуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэдьэн минньигэһин ким барыта билэр. Саха сиригэр саамай күндү сир аһа. Далан
Сир аһа ситиэ, оо, оччоҕо кинилэр төһө эрэ күннүүллэр! И. Федосеев
Үүнүүбүт мөлтөх. Мөгүрүөн алааһа Үкэр отунан долгуйа үүммүтэ, Саатар сис тыаҕа, кырдалга сир аһа Сибэккилээн иһэн үлүйэн бүттэ. И. Егоров. Таҥара аһа эргэр. — таҥараҕа тиксэргэ аҕабыыт дьоҥҥо түҥэтэр аһа (бэспиирэ уонна кыһыл арыгы). ☉ Еда (просвира и красное вино), раздаваемая священниками людям во время православного богослужения
Бииктэр биэлсэр таҥараҕа тиксэн, биир ньуосканан «таҥара аһын» сиэн, дьон ыарыыга сыстыһарын туһунан сэһэргээтэ. Амма Аччыгыйа
Дьиэҕэ төттөрү сырсан киирэн, Оҕону эрэ тиэйэннэр, Оҕуһу, аты күүскэ үүрэн, Алаас ыалыгар куоталлар, Таҥара аһа таах хаалар. Дьуон Дьаҥылы. Үрүҥ ас — үүттэн оҥоһуллар ас арааһа. ☉ Молочные продукты
Хобороос, оҕобор дагдалаан биэр, үрүҥ аһыттан аһаан бараахтаатын. А. Софронов
Саҥа дьон, эһиги, үрүҥ аһы булан амсайбаккыт буолуо диир. С. Ефремов. Ынах аһа — ынах үүтүттэн оҥоһуллар үрүҥ ас арааһа. ☉ Различные молочные продукты, изготовляемые из коровьего молока
Биһиги эрэйдээхтэр мантан антах биир да ынахпыт аһын аһаабат буолуохпут. С. Ефремов
Ити сайын ынах аһын сүөгэйи, хайаҕы, суораты олохтоох оннооҕу дьоҥҥо көрдөрөр. Далан
IV
аат. Киһи баттаҕа. ☉ Человеческие волосы
Хатын дьахтар тус илин диэки көрөн, нэлэйэн олорон, аһын тараана олорор үһү. Саха фольк. Ол иһин этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН. Киһи иһэ тоттун да, кыһалҕатын умнан кэбиһэр адьынаттаах, өйө-санаата аһынааҕар кылгыыр үгэстээх. Доҕордоһуу т. Тэҥн. баттах
1.
тюрк. сач
◊ (Киһи) аһын саҕата — киһи сүүһүн уонна баттаҕын силбэһиитэ, сүүс үрдүнээҕи баттах кытыыта. ☉ Верхняя часть человеческого лба в соединении с краем волос
Өйдөнөн кэллэхтэринэ — астарын саҕатыттан бычыр-бычыр көлөһүн тахсыбыт, хандалыы тыы саҕа көҕүстэриттэн үрүҥ күүгэн өрө оргуйбут. Ньургун Боотур
Уйбаан аһын саҕатыттан бычык-бычык көлөһүн ыгыллан таҕыста. А. Софронов
Дьөгүөркэ төбөтүн өссө төҥкөттө, ыга тиритэн көлөһүнэ аһын саҕатыттан бычыгыраан таҕыста. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кэтэх аһа — кэтэххэ үүнэр баттах. ☉ Волосы на затылке
Тумарык маҥан, хайдах эрэ кэтэҕин аһыттан ылан баран, ийэҥ-аҕаҥ ырыатын ыллата оонньуом этэ. Амма Аччыгыйа
Ааныс, бэйиккэй, кэтэҕин аһыттан сахсыйарым, буоргун-сыыскын тэбиирим буолуо! А. Сыромятникова. Чанчык аһа — чанчык баттаҕа. ☉ Волосы на висках
Тураннар Калмыков уоһун уунан сиигиртилэр, чанчыгын аһын аргыый имэрийдилэр. Амма Аччыгыйа
Ким умнуой чанчыгын астара маҥхайбыт саха муусукатын аҕатын имигэс илиилэрин, ырыа-тойук алыптаах чыычааҕа сүрэххэ киирэрин?! Т. Сметанин
Икки чанчыгын аһын сааһын тухары кырыйтарбат идэлээҕэ. М. Доҕордуурап