сыһ., түөлбэ. Аргыый, тиэтэйбэккэ. ☉ Не спеша, потихоньку. Бу боппуруоһу мин сырыта хамсатыам
□ [Болтоһо:] Сырыта сылдьан сыаналаан көрдөххө, дьон-норуот да муода буолар: сорох киһини, урукку өттө хайдах даа куһаҕанын аахпакка, халлааҥҥа тиийэ өрө тардар идэлээхтэр. А. Софронов
Оҕонньор күнүһүн дьиэҕэ соҕотох хаалар. Киэһэлик сырыта түмсэн бараллар да, тыла суох дьон курдук, көрсөн эрэ кэбиһэллэр. «ХС»

1. тот I диэнтэн дьаһ. туһ. [Сайын] Хоргуйбуту тоторон, Ааспыты аһатан кэлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Отуулаах дьоннор омурҕаннарын оргутан, Оһоҕосторун тоторбута. А. Софронов
2. көсп., сөбүлээб. Кими эмэ тугунан эмэ сөп оҥор, хал гын. ☉ Надоедать кому-л. чем-л. [Болтоһо] Нохоонон тоторор, …… Кэбэлинэн кэпсэтэр эбит. А. Софронов
   — «Балаҕан баһылыга тылынан-өһүнэн сөбүн тотордо», — диир [Абыраамап] уонна Лэппиэрэй диэки оччо үчүгэйэ суохтук көрүтэлиир. Л. Попов
   «Күлэн-оонньоон, онон тоторон таҕыста», — атын бааһырбыт утарсар. «ХС»

туохт.
1. Чэпчэки буолан ыһылын-тоҕулун (хол., түү, от). ☉ Разметаться, разлететься (о пухе, сене)
Уолчаан куһун түүтэ үргэҥнээн олорор. И. Федосеев
Ыксалынан тиэллибит от үргэҥнээн, суолу быһа ыһыллан кэллэ. «ХС»
2. Тугу эмэ мээнэ ыскайдаа, ыһантоҕон кэбис. ☉ Тратить что-л. бездумно, мотать, транжирить
[Болтоһо:] Үлэлээбэккэ эрэ үлүскэн Үпкэ үктэммит быһыынан, Үөһэ-аллара туттан Үргэҥнээн барбытым. А. Софронов
Манчаары Батыйа күөрэтэн баайдары уолутан Булбутун барытын: Кылааннаах түүлээҕи, өрүөллээх харчыны Бар дьоҥҥо түҥэтэн, үргэҥниир дэһэллэр. Амма Аччыгыйа
«Уобаластааҕы сэбиэт» хата бэйэтэ хааһына үбүгэр бүтүннүүтүгэр сарбаҥныыр, ол-бу үбү көҥүл үргэҥниир. «ХС»
ср. тюрк. үркэн ‘искра’

I
аат.
1. Дьиэ, ампаар аанын ис өттүттэн олуйар суон мас. ☉ Задвижка, запор, засов (из дерева)
«Мин эйигиттэн көмө көрдүөм суоҕа!» — диэн олуурун түөрэ баттаат, Николай таһырдьа ойдо. А. Сыромятникова
«Аһыахха дуу, аһымыахха дуу?» — Эмээхсин нэһиилэ «ыйытар», Нэһиилэ олуур маһын халбарытар. С. Васильев
[Киһи] аан олуурун киэр эһэн, куукунаҕа ойон таҕыста. Н. Габышев
2. Ыарахан, күчүмэҕэй быһыы-майгы. ☉ Затруднительное положение
[Болтоһо:] Олуурга оҕустаран Ол-бу буолаллара буолуо диэн Олох оройдообот этим. А. Софронов
Оччугуйдуур дьоннорбут Олуурдара улаатта. «ХС»
♦ Олуурга түбэс(тэ) кэпс. — ыарахан балаһыанньаҕа түбэс. ☉ Попадать в затруднительное, сложное положение
Олбу санаа Олууругар Түбэһэммин Түптээх уубун мүччү туттум. Күннүк Уурастыырап
Сэмэн сөмөлүөтүнэн көтүөн — быыстала суох ардах. Аллараанан эмиэ суол хаалан турар. Онон олуурга түбэстэ. НАГ ЯРФС II
ср. монг. олуур ‘рычаг’
II
олуур тыал көр олооһун
Олуур сипсиэр тыал ааспат, Ордук тэттэн сэтэрэр. Күннүк Уурастыырап
Ол икки ардыгар Омуннаан эттэххэ, Отут хонугунан Олуур тыал улуйан барда. И. Чаҕылҕан

1. даҕ.
2. Олус үгүс, элбэх, сүүнэ улахан. ☉ Многочисленный, большой, обильный
   [Болтоһо:] Үлэлээбэккэ эрэ үлүскэн Үпкэ үктэммит быһыынан, Үөһэ-аллара туттан Үргэҥнээн барбытым. А. Софронов
   Күтүр тымныы кыһыммыт Үлүскэн күүһэ көҕүрээн, Күлүмнүүр күндү күммүт Үрдүктэн үөрэн тыкта. Күннүк Уурастыырап
   Үлүскэн үүнүүлээх бааһыналар — барылара эмиэ киниэннэрэ этилэр. С. Никифоров
   Үлүскэн үөрүүттэн харахпын быһа симэбин. «ХС»
3. Олус күүстээх, дохсун, күүрээннээх. ☉ Бурный, напряжённый
   Үлүскэн, тыгыалай Тымырдар тэптилэр. Күннүк Уурастыырап
   Мин хайам Үлүскэн сүүрүктээх Өлүөнэ өрүстээх. С. Васильев
   Сайын үтүөтэ түүннэри-күнүстэри үлүскэн үлэ үгэнигэр биллибэккэ ааспыта. С. Никифоров
4. аат суолт. Тугунан эмэ үлүһүйүү, үлүһүйэн туран дьарыктаныы; туох эмэ күүрээнэ, уоҕа. ☉ Вдохновенное увлечение чем-л., страсть; азарт, душевный подъём
   [Күлүк:] Хайа, байар үлүскэнигэр түүн утуйбакка, күнүс олорбокко, үлэлээн эрдэҕиҥ дии. А. Софронов
   Маҥнайгы көрсүһүүлэрин үлүскэнэ ааспыта, дьэ өйдөрүн-төйдөрүн булбуттара. Н. Якутскай
   Сайынын от үлэтин үлүскэниттэн үрүҥ хараххын өрө көрбөккүн. П. Филиппов
   Нөҥүө саас кус үлүскэнэ эмиэ тиийэн кэлбитэ. «Кыым»

I
1. тык I диэнтэн дьаһ. туһ. Сүүйтэрэммин хаста да тыктардым
2. кэпс. Сүлүһүнү биитэр сүлүһүннээҕи сиэн сүһүр эбэтэр өл. ☉ Отравиться, умереть, проглотив что-л. ядовитое. Ынахтара, аһыы оту сиэн, тыктаран өлбүт
□ [Болтоһо:] Оҕото сотууҥҥа өлбүт сүөһү этин сиэн, тыктаран өлбүтэ. А. Софронов
II
1. тык II диэнтэн дьаһ. туһ. Күндэлэс уотунан кинилэри уун-утары тыктарбытынан газик массыына тигинээн кэлэн, тохтуу түспүтэ. Л. Попов
Траншеяҕа мунньуллубут ноһуому уунан тыктаран ыраастыыр буоллахха, бу хотон өрөспүүбүлүкэҕэ өссө киэҥник сураҕырыаҕа. ПДН ТБКЭ
Күн уотун бу тааһынан кураанах муохха тобулу тыктарбыкка, кини [муох] тута кэриэтэ умайбыта. Ж. Верн (тылб.)
2. Ким, туох эмэ дьүһүнүн, тас көстүүтүн бэйэҕэр түһэрэн көрдөр (ханнык эмэ дэхси ньуур туһунан этэргэ). ☉ Отражать что-л. на гладкой поверхности (напр., о зеркале)
Өрүс, үрүҥ көмүһү уулларан куппуттуу, кылабачыйбыта, …… Айгыр-силик Айылҕа Эбэ хотун эҥин-эгэлгэ өҥүн-дьүһүнүн бэйэтигэр тыктаран ойуулуу-оһуордуу сыппыта. Далан
Даяров күллэ: «Эн итини барытын — Сергееви эмиэ сиэркилэҕэ тыктаран көрөҕүн дуо?» — диэтэ. С. Дадаскинов
Эдэр суруйааччы [В. Иванов], таптыыр оҕолоругар, сиэркилэҕэ тыктарар курдук, субу турардыы күн уотунан толорон, тыыннаантырымнатан биэрэр. ЭСЭ
3. көсп. Тугу эмэ уобарастаан көрдөр, ойуулаа (уус-уран литература, ускуустуба туһунан этэргэ). ☉ Воспроизводить, представлять кого-что-л. в образах, выражать, показывать (о художественной литературе, искусстве)
Суруйааччы Аргыылаптар диэн ыал олоҕор оччотооҕу уустук кэм араас хартыыналарын, хабырыйсыыларын тыктаран көрдөрөр. Д. Васильева. Этиллибит санааны олох тыыннаах холобуругар тыктаран көрдөрөрүгэр Н. Лугинов биирикки түгэн туһунан кылгастык кэпсиир. «ХС»
Билигин Узбекистаҥҥа култуура үс тыһыынча сыллаах историятын тыктаран көрдөрөр ускуустуба уонна архитектура сэттэ тыһыынчаттан тахса пааматынньыктара бааллар. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ өҕүлүннэрээри эбэтэр тоһутаары туохха эмэ кыбытан тарт (ас). ☉ Толкать, тянуть что-л., зажимая, прищемляя чем-л., чтобы сломать или согнуть. Маһы баҕана үүтүгэр олуйан тоһут. Тимири олуйан өҕүлүннэр
□ Соруйан тоһута олуйдахтарына, тимир да тостуо. Амма Аччыгыйа
Сүгэни ылан, муостаны олуйбутугар, остуол сирэйин саҕа гына бииргэ ыпсарыллыбыт былаахылар түөрүллэн таҕыстылар. Л. Попов
Оҕонньор силис хоппоҕоругар сүгэни уган олуйда. А. Сыромятникова
2. Дьиэ, ампаар аанын олуурунан хараҕалаа, хатаа. ☉ Запирать дом, помещение (обычно на деревянную задвижку). Ааны иһиттэн маһынан олуй
□ Тас өттүттэн үс сиринэн тоҥ модун олуурунан олуйан кэбиспит, тимир кулугунан үс сиринэн кулугулаан кэбиспит. Ньургун Боотур
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор, Чыычааҕы дьиэтигэр таһыттан олуйан кээһэн баран, отугар барда. Күндэ
3. көсп. Кими эмэ ыарахан, күчүмэҕэй балаһыанньаҕа, кыһалҕаҕа киллэр. ☉ Ставить кого-л. в затруднительное положение
[Болтоһо:] Олох обургу Олуйарын оҥоһуннаҕына, Очуос да хайаны огдолутар эбит. А. Софронов
Кинилэр аска-таҥаска кыһаллан олороллорунан олуйан, киһи тугу эмэни оҥоруо эбитэ буолуо ээ. Н. Якутскай
Кулун Куллустуур бухатыыры Күн Толомон Ньургустай удаҕан «ойох ыл» диэн олуйан эрэр сурахтаах. ПЭК ОНЛЯ III
4. спорт. Туста сылдьан утарылаһааччыҥ атаҕын атаххынан хатыйа эрий. ☉ Обвивать, зацеплять своей ногой ногу противника (в вольной борьбе и в борьбе хапсаҕай)
Холобур, биир бөҕөс атын бөҕөһү атаҕыттан ылла. Манна атаҕыттан ылларбыт киһи утары албастанан атаҕынан олуйуон, киһитин кууспутунан тиэрэ мэтэрийэн быраҕыан …… сөп. Е. Неймохов
Күөн көрсөөччүтүн хатыйан, олуйан охторуу, өттүктээһин — кини чахчы баһылаабыт ньымалара. Хапсаҕай
◊ Оһоҕос обото олуйан — аһара аччыктаан. ☉ Оголодав, проголодавшись
Баайбыт бараммытын, Топпут тохтубутун кэннэ, Ис иҥсэтэ иирэн, оһоҕос обото олуйан, Айах аһыыра албыннаан, Кэлиэхситтэргэ киирэн биэриэхпит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Оһоҕос обото олуйара диэн эмиэ баар — ханнык баҕарар хамсыыр-харамай ааттаах тумнубатах кыһалҕата. «ХС»
ср. тюрк. ола ‘вертеть кругом, прикрутить, прикрепить’, монг. олих ‘боднуть одним рогом; поддеть одним рогом’

туохт.
1. Эргэрэн, элбэхтик аалыллар сиринэн кэбирээ, чарааһаа, алдьан. ☉ Истрепаться, протереться, износиться до дыр
Силиппиэн Харайдаанап күнү быһа сиилэс угуутугар үлэлээн, сылайа быһыытыйан, хобулуга халдьаччы элэйбит эргэ бачыыҥкатын аргыый чиҥ-чиҥник уурталаан, өссө да сып-сылааһынан дьиэлээн истэ. Софр. Данилов
[Оҕонньорум] төҥкөйөн, орон анныттан мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
Никита элбэх киһи аалыллан элэйбит түннүк сэҥийэтин ытыһынан имэрийэн ылла, иэдэһинэн сыһынна. Н. Лугинов
2. көсп., кэпс. Сылаарҕаа, сылай, илиһин. ☉ Выбиваться из сил, утомляться, уставать
[Болтоһо:] Эдэр сэнэх эрдэхпинэ Эйигиннээҕэр буолуохтары Этэр тылым эгэлгэтинэн Эт сүрэхтэрин Эймэнитэр буоларым, Элэйэн сылдьабын Эгэлгэни эрэйимэ, эдьиэй! А. Софронов
Соҕотоҕун хаалаат, эр бэрдэ элэйбитинэн, уол оҕо уйарҕаабытынан барда. Амма Аччыгыйа
Эккирэтэ сатаан кэбистим даҕаны Эдэр бэйэм элэйэ быһыытыйдым. Н. Босиков
3. көсп., кэпс. Буолан аас, уурай, баран (хол., кэм уларыйыытын туһунан). ☉ Прекращаться, кончаться, истекать (напр., о каком-л. времени года)
Олунньу ый элэйэ бүтүүтэ, Бааска таһырдьаттан төбөтүн оройунан көрөн, аҕылаан-мэҕилээн көтөн түһэр. Н. Якутскай
Хоту дойду аҕыс ыйдаах кыһына элэйэн, күн лаппа уһаабыта. Н. Абыйчанин
♦ Эргэ бэйэтэ элэйбэт (кур бэйэтэ кубулуйбат) көр кубулуй. Кур бэйэм кубулуйумуна олоробун, эргэ бэйэм элэйиминэ олоробун
□ Арай Сангаар саахтата «кур бэйэтэ кубулуйбат, эргэ бэйэтэ элэйбэт» диэбиккэ дылы, тохсунньу былаанын тоҕон түмүктүүр. «Кыым»
Эт киһи элэйдэ, сыа киһи сылайда көр сылай I. Эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Чэгиэн, чиргэл бэйэм эмэхсийдим. Н. Лугинов
Эт киһи элэйэр, сыа киһи сылайар сордоох сырыылара этилэр. Е. Неймохов
[Дириэктэр Бөхтүүйэпкэ:] Эйигин кытта ньээҥкэлэһэрбиттэн эт киһи элэйдим, сыа киһи сылайдым. Түксү! В. Ойуурускай
ср. алт. эле ‘ветшать, изнашиваться; истлевать’, монг. элийх ‘тупеть, не соображать, говорить бессмыслицу’, элэх ‘изнашиваться, стираться; выветриваться’

туохт.
1. Ханна эмэ тугу эмэ (хол., суругу) илт, тиксэр. ☉ Доставить, передать кому-л. или куда-л. что-л. (напр., письмо)
[Иван Иванович:] Таня, доҕорум оҕото, бу суругу кэмбиэргэ уган баран, бырабылыанньаҕа тиэрдээр. С. Ефремов
Зельцер суругу Неустроевтан хаайыыга, хаайыыттан Неустроевка тиэрдэн испитэ. П. Филиппов
[Михаил:] Мин бакыаты хайаан даҕаны тиэрдиэхтээхпин. «ХС»
2. Кимиэхэ эмэ ханнык эмэ илдьити, сураҕы, сонуну о. д. а. эт, иһитиннэр. ☉ Передавать, сообщать кому-л. какую-л. новость, извещение, весть и т. д. Эҕэрдэтэ тиэрт. Илдьиттэ тиэрт
□ «Харбас баайга баһыыбата тиэрт», — диэтэ Күүстээх-күдэхтээх күн судаара. П. Ойуунускай
[Дуолан Хара:] Үөрүүлээх сураҕы тиэрдэргэ Атах да, тыл да сыыдамсыйаллар. И. Гоголев
[Маша] ардыгар сонуну истэн баран, Друзьяновтаахха тиэрдэрэ. М. Доҕордуурап
3. Тугу эмэ туохха эмэ таарыйардыы чугаһат, даҕай. ☉ Приближать, подносить что-л. близко к чему-л., едва коснувшись
Сорохтор эттэрин айахтарыгар тиэрдиэхчэ буолан иһэн, ситэ укпакка, тохтоон хаалаллар. Күннүк Уурастыырап
Атын ким да тиэрдэ илигэ Уостарын мин итии иэдэспэр. П. Тобуруокап
[Чукчакыын] кумуччу туппут сутуругун муннун анныгар тиэрдэн, тарбахтарын сэгэтэн көрдө. С. Маисов
4. Кими эмэ ханна эмэ тиийэ илт, илдьэн тиксэр. ☉ Доводить, сопровождать кого-л. до какого-л. места
Куттаныма. Мин эйигин дьиэҕэр тиэрдиэм. Суорун Омоллоон
5. Тугу эмэ болдьохтоох кэмҥэ диэри бүппэккэ, бараммакка тиийэрин курдук дьаһан. ☉ Использовать что-л., рассчитав расходы так, чтобы хватило до какого-л. срока, дотягивать
Боппууда бурдуктарын үүнээйитин кэмчилээн-кэмчилээн ороһуоспаҕа эрэ тиэрдибиттэрэ. Амма Аччыгыйа
Ким тугу сатыырынан талбытынан күөстүөн сөп. Үс аһылыкка орочуоттаан тиэрдиэхтээх этэ. Н. Лугинов
[Дьэкиим:] Онтукатын Болтоһо толору биир сылга тиэрпэтэҕэ. «ХС»
6. көсп. Кими эмэ ханнык эмэ быһыыга-майгыга тиксэр. ☉ Приводить, заводить кого-л. до чего-л., втравить во что-л. [Бүөтүр:] Доҕоруом, куттаныма, мин эйигин хаһан даҕаны куһаҕаҥҥа тиэрдиэм суоҕа, мин тылбын ылын
Сөп дуо? А. Софронов
[Бүөччээн оҕонньор:] Хабырынар Хандьытаат, ханна тиэрдэҕин тиэрт, хаатыргаҕа да ыыт! П. Ойуунускай
Баай ханна тиэрдибэтэҕэй, туохха үктэннэрбэтэҕэй? А. Сыромятникова
7. көсп. Этэр санааны дьоҥҥо туох эмэ (хол., айымньы, уруһуй) нөҥүө биэр. ☉ Выражать, передавать свою мысль кому-л. посредством чего-л. (напр., через художественное произведение)
Хайа да суруйааччы, хоһоонньут ылыммыт баҕатын уус хоһоонунан, эгэлгэ эриэккэс кэпсээнинэн бар дьоҥҥо тиэрдэн астыннарыахтаах. Эрилик Эристиин
Алампа саха кыыһын, дьахтарын ураты айылгытын иэйии-хоһоон тылынан тиэрдибитэ. «Чолбон»
♦ Бэйэҕэр тиэрдимэ — кими эмэ сэнии санаа, бэйэҕэр холоомо, тэҥнээмэ. ☉ Проявлять высокомерие к кому-л., пренебрегать кем-л. как недостойным, не равным себе
Баай эмээхситтэр ону [Кэтириис сэниэ оҕонньорго кэргэн тахсыбытын] умнубаттар, бэйэлэригэр тиэрпэттэр. Амма Аччыгыйа. Төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрт (тиий) — ымпыгар-чымпыгар тиийэ тугу эмэ бил, ыйыталас, түөргүлэс. ☉ соотв. дойти до сути
Арааһа, оҕонньоттор-эмээхситтэр төрдүгэр-төбөтүгэр тиэрдэ түөргүлэспиттэр быһыылаах. Кустук
Тылгын тиэрт көр тыл. Салайааччыгар тылгын тиэрт. Тылла тиэрт көр тыл. Ону бу оҕонньордоох эмээхсиҥҥэ этэн, тылларын тиэрдэн, бу аан ийэ дойдуга …… бу уоллаах кыыһы үөһэттэн түһэриҥ. Ньургун Боотур
ср. др.-тюрк. тегүр ‘доводить; доставлять, приносить’

1. тарт диэнтэн хай. аата. Дьаакыптаахха бу киэһэ Таас тардыыта буолбута. Күннүк Уурастыырап
   Билигин наар остуолбалары туруорууга, боробулуоханы тардыыга күүстэрин ууран үлэлииллэр. М. Доҕордуурап
   Төһө да кырыйдарбын, төрөөбүт тайҕам тардыыта Сүрэҕим тэбиитин тэтимниирэ, Сүһүөҕүм күүһүн эргимниирэ. С. Зверев
   Сыл аайы биирдии тардыыга отутчалыы-түөрт уончалыы куорам собо кэлэр. А. Фёдоров
   Ыччаты профессиональнай-техническэй үөрэхтээһиҥҥэ тардыыга балачча үлэ барар. И. Пахомов. Кыстык бириэмэтигэр үөр табалары бөрө тардыытыттан өрүһүйэр дьаһаллары эрдэттэн олохтуур наада. ТСА ТС
   Кыргыттар уонна уолаттар уу отун тардыытыгар барбыттара. «ББ»
2. Көлөҕө (хол., оҕуска, акка) тиэйиллэр таһаҕас. ☉ Воз, который тянет упряжной скот
   Сынньаммыт табалар тардыыларын ыарырҕаппакка бэрт чэпчэкитик айанныыллар. И. Данилов
   Бастакы кыра холкуостар тэриллиилэрин үктэһэ таһаҕас тардыытын былаана диэн булгуччулаах сорудах тириэрдиллэрэ. АНП ССХТ
   [Аҕа] бу олорорун көрдөххө — сайыҥҥы куйааска тардыытын таппатах оҕус курдук иһин түгэҕиттэн өрө мэҥийэ олорбут. ПЭК ОНЛЯ I
   △ Көлө төһө таһаҕаһы ылар кыахтааҕа (мээрэй быһыытынан). ☉ Тяговая сила, тяговые возможности упряжного скота (как единица меры)
   [Болтоһо:] Биир сыл тайҕаҕа баран сылдьан, оҕус тардыытынан көмүһүхарчыны аҕалан, соҕотохто күөс үллэрин курдук, аатын билбэт буола байан олорор. А. Софронов
   Оҕус тардыытынан тиэйэн аҕалбыт аһын-үөлүн иһиттэргэ угуталаабыта. «Чолбон»
   Хайа, уонна тиит сыарҕа ыараханын оҕото сыттаҕа дии — бэйэтэ биир тардыы. ВВ ЫСЫ
3. Өрүс, күөл тула уу ылар сирэ, өрүс, күөл диэки түһүүлээх сир. ☉ Бассейн реки, озера
   Мастар быыстарынан Индигиир тас үөһэ тардыылара эҥэлдьиһэн көһүннүлэр. Т. Сметанин
   Бүлүү тардыыта алмааһынан эрэ буолбакка, атын даҕаны туһалаах хостонооччуларынан эмиэ баай. И. Данилов
   Өрүстэр тардыыларын киэҥэ араас буолар. МНА ФГ
4. эргэр. Нэһилиэнньэттэн хомуур, нолуок. ☉ Подать, налог
   [Дьэллиикэп Дьэкиим:] Сылгы сүөһүгэ эмиэ тардыы түһүөх тустаах. П. Ойуунускай
   Суут ороскуота диэн ааттаан, бүтүн нэһилиэк үрдүнэн тардыыны тарҕаппыт сурахтаахтара. Болот Боотур
   Үлэлээбэппин даҕаны, тардыыны даҕаны биэрбэппин. Бэс Дьарааһын
   Оччотооҕуга кинээс өлбүгэтэ диэн тардыы нолуок баара үһү. ФГЕ СТС
5. Оһох буруота үөлэһинэн үөһээ диэки тахсар хаамыыта. ☉ Тяга (в печи)
   Сыгынньах ойуун үс сиргэ чоххо уурбут сыалара ууллан сырдьыгыныыллар, борооххой буруо буолан, эриллэ-эриллэ, оһох үөлэһин тардыытынан таһырдьа субуруйаллар. Н. Якутскай
   Оһох тардыыта үчүгэй. Сотору буолаат, умайан тиҥинээн-таҥынаан барбыта. «ХС»
6. Хотууру угар олордон баран хамсаабат гына чараас тимиринэн кэлгийэ эрийии. ☉ Обмотка пятки косы с косовицей, сделанная из тонкой железной полоски
   [Хотуур] «олоруута көллөгөр, кэтэҕэр ытаһа охсуохха бэрт эбит. Тардыыта сылаабай, дууската үөһэ», — дии санаата. Э. Соколов
   Ыстапаан Саабыс …… эргэ хотуурун булан, тардыытын кытаатыннаран, биитин таптайан биэрдэ. КФА СБ
   Бэл илии хотуурун тууратын үрдүнэн самалык тардыы тимирэ суох от оҕустарбат буолара. «ХС»
7. Уһаныыга тимири (хол., биилээх сэп биитин) чараас гына тэнитэ таптайыы. ☉ Ковка в тонкую пластину, полоску (напр., лезвия режущих предметов)
   Киэҥ хочо налыыта Кииллиппит эйигин, Хотууруҥ тардыыта Хоп курдук ол иһин. А. Бродников
   Лариса көмүстэн оҥоһуу тиэхиньикэтин баһылаабыт диэххэ наада. Кутууну, таптайыыны, тардыыны, дьөлөн-эргитэн киэргэтиини, солотууну киһилээбэт эбит. «Кыым»
8. муус. Биир дорҕоону уһуннук тардан ыллааһын, уһатыы (ырыаҕа). ☉ Протяжное произношение звука, протяжность (в пении)
   Сахалыы ырыа диэн бэрт буолар эбит ээ, ол эрээри дьигиһитиитэ, тардыыта суох буолар эбит дии? Т. Сметанин
   Алгыһын киһи эрэ тыынакыаҕа тиийбэт, Кыыл Уолун аатырар сэттэ кылыһахтаах тардыынан түмүктээн баран, чуумпуну иһиллээбиттии төбөтүн хоҥкутан турда. Э. Соколов
   Николаев бэртээхэй ырыаһыт, …… нэксиэлээх тэлиэгэҕэ олордоҕуна, ырыатын дьигиһитиитэ, тардыыта күүһүрэр. КНЗ ТС
   ◊ Тардыы көмүс (тимир) көр кө- мүс II
   [Сөмөлүөт] тардыы тимир Тараһата дарылаата. С. Васильев
   Ол [ыҥыыры] бүрүйэр көмүстэрин тардыы көмүс дииллэрэ. «ХС»
   Тардыы көмүс биһилэх Тарбаҕар кэккэлэспит. А. Пушкин (тылб.). Тардыы ситимэ тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр ситим. ☉ Принадлежность, притяжательность как способ связи слов
   Баһылатар ситимнэр түөрт араастаахтар: сөпсөһүү, салайыы, сыстыы, тардыы. ЧМА СТСАКҮө
   Холбуу тыллар ордук үгүстүк сыстыы уонна тардыы, ол кэнниттэн салайыы ситимнэринэн үөскүүллэр. АПС СТЛ. Тардыы сыһыарыыта тыл үөр. — туох кимиэнэ эбэтэр туох киэнэ буоларын көрдөрөр сыһыарыы. ☉ Аффикс принадлежности
   Предмет кимиэнэ буоларын көрдөрөр тардыы сыһыарыыта -быт араастарын булуҥ. ПНЕ СТ
   Судургу аат тыл тардыы сыһыарыыта суох буолар. ФГГ СТКТҮК
   Быһа тардыы көр быһа. [Амма Аччыгыйа «Алдьархай» диэн сэһэниттэн] быһа тардыылары аҕалтаатыбыт. ПБН КСКТ