бурулҕан диэн курдук
Мэлгэйбээт, арыгылаах куруускатын ылан, ытыһын үрдүгэр эргичиҥнэттэ, онтон арыгыта боротуоха бургутуутун курдук дьэрэлийэн тахсыбытын кэннэ, хантас гыннаран кэбистэ. С. Курилов (тылб.)

сов. кого-что ук, кыбыт, батар (туох эмэ кыараҕаска); протиснуть руку илиигин ук. протиснуться сов. см. протискаться, проткнуть сов. кого-что тэс, тэһэ ас, дьөлө ас. проток м. боротуоха, өрүс салаата, тас үөс. протокол м. боротокуол. протоколировать сов. и несов. что боротокуоллаа, боротокуолла оҥор.

дьүһ. туохт. Тиэтэйэн сүүрэ-хаама былаан эрээри, бытааннык, сыҕарый; бытааннык, көһүүннүк бэдьэйэн сүүр (үксүгэр кырдьаҕас киһи туһунан). ☉ Двигаться в спешке полушагом-полубегом, но медленно; бегать трусцой и неуклюже (обычно о старых людях)
Хойутаан тахсыбыт отчут уол Тиэхээски от сиигин кэһэрэ …… хатырбыт атаҕа бөҕүөрэн кыратык бэдьээлээн сүүрэрэ. Эрилик Эристиин. [Оҕонньор] «Хайа хайдаҕый, суох буолбут дуу?» — диэт, бокуойа суох боротуоха үрдүн диэки бэдьээлээтэ.М . Доҕордуурап

туохт.
1. Сиртэн луукта хомуй, хонуу луугун үргээ. ☉ Собирать дикорастущий лук
Эдэр кэргэнниилэр боротуоха уҥуор лууктуу тахса сырыттылар. И. Гоголев
2. Аска луукта кут, луугунан тумалаа. ☉ Приправлять пищу луком
Оҕонньортон сүрдээх искэхтээх обургу балыгы ыллыбыт. Баһылайбыт ол балыгы астыы-үөллүү, искэҕин туустуу, лууктуу оҕуста. Амма Аччыгыйа

сыһ.
1. Түргэнник, сэниэлээхтик, эрчимнээхтик (хаам, сүүр). ☉ Быстрым шагом, резво
Хайыһардаах киһи талахтары быыһынан элэгэлдьиччи хааман, өрүс үөһүн диэки түһэр боротуоха сыырын таҥнары анньынна. Р. Баҕатаайыскай
Саня атаҕынан кыанар кыыс эбит — элэгэлдьиччи хааман хайаны дабайбытынан барда. Күрүлгэн
2. Түргэнник, сыныйан буолбакка, бииртэн биири кэриччи (хол., көр). ☉ Быстро, поверхностно, бегло (напр., окинуть глазами, взглядом)
Хабырыыс күлбүт-үөрбүт харахтарынан түргэнтүргэнник элэгэлдьиччи көрүтэлээтэ. Эрилик Эристиин
Ирина Прокопьевнаны кытта дириэктэр Зайцев элэгэлдьиччи көрөн тахсыбыта. П. Аввакумов
3. Олус түргэнник (бириэмэ ааһарын туһунан). ☉ Быстро, стремительно, неумолимо (о течении времени)
Олох устар, бириэмэ элэгэлдьиччи ааһар — көлүөнэни көлүөнэ солбуйар. Далан
Кыргыттаар, киһи сааһырдаҕына күндьыл элэгэлдьиччи барар дииллэрэ кырдьык эбит. Г. Нельбисова

I
туохт.
1. Туох эмэ кытыытынан, кэриитинэн кыйа бар. ☉ Идти краем, по краю чего-л.
Алары кытыылаан быһалыы Аа-дьуотук сиэттиһэн испиппит. П. Тулааһынап
Адаарыччы үүммүт сэппэрээги кытыылаан кыйдылар. «ХС»
[Булуҥ оройуонун кыраныыссата] илин өттүттэн Бороҕон кумаҕын кытыылаан, Быковскай боротуоха хаҥас биэрэгэр тиксэр. «ХС»
2. Үөстэн кытыы диэки таҕыс, биэрэккэ чугаһаа (хол., кус, балык туһунан). ☉ Подплывать к берегу, плыть вдоль берега (напр., о рыбе, утке)
Буурҕа кэнниттэн дьэ балык бэркэ кытыылаабыт. И. Никифоров
Онно-манна кытыылаабыт куһу ытыалыыбыт. «ХС»
Кубалар күөлү кытыылаан кини диэки иһэллэрэ. «ХС»
3. Кытыы өттүттэн саҕалаан тоҥон мууһуран бар, модьоҕолон (өрүс, күөл туһунан). ☉ Иметь забереги, начинать замерзать с берегов (о реке, озере). Сотору муус кытыылаары турар, хас биирдии киһи учуокка сылдьар. Доҕордоһуу т.
4. Туохха эмэ кытыы оҥор, хаймыылаа. ☉ Окаймлять, окантовывать что-л. Былааччыйаны куруһубанан кытыылаа.
II
туохт. Төрүүр кэмиҥ чугаһаа, хамнат (сылгы-сүөһү туһунан). ☉ Приближаться к сроку родов (о кобыле)
Тохсунньу тоҕус эргэтигэр Кытыт сылгы кытыылыыр. М. Тимофеев

I
1.
көт диэнтэн хай. аата. Халлааным далай куйаарыгар Күнү күннүктээн дапсыйа, Хомпоруун көтүү үөрэҕэр Хотой оҕотун уһуйар. С. Данилов
Пессимист диэн көтө сатаан баран кыната тостубут киһи аата. Кини бэйэтэ кыайан көппөккө гынан баран, көтүү уопсайынан кыаллыбат эбит диэччи. Н. Лугинов
Эмискэ кылбаа маҥан аты мииммит киһи муҥ көтүүнэн түһэрэн тиийэн кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Киэһэ, сарсыарда кус көтөр кэмэ. ☉ Вечерняя и утренняя зорька — время, когда летит дичь
Көтүүттэн кэлэн, саабын Сотобун чуумпурунан, Уот аттыгар сынньанабын Кус, сордоҥ үөлэн баран. И. Гоголев
«Боротуоха уҥуор күөл атаҕар кус киэһээҥи көтүүтүн кэтэһэ бардым», — диэтэ Көттөкө. В. Протодьяконов
◊ Көтүү дьон кэпс. — дуоспуруна суох, чэпчэки, сиртэн-сиргэ, үлэттэн-үлэҕэ көһө сылдьар көлдьүн дьон. ☉ Ненадежные, несерьезные, беспечные люди, летуны с одного места на другое
Эдэрдэригэр түҥ-таҥ сылдьыбыт, арыгыһыт, көтүү, чэпчэки аатырбыт дьон хойут киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолбуттара аҕыйаҕа суох. ЧКС ОИиСТ. Үрдүгү көтүү спорт. — үөһэ тардыллыбыты (туруоруллубуту) үрдүнэн ыстаныы, үрдүгү ойорго куоталаһыы. ☉ Прыжок в высоту; соревнование по прыжкам в высоту
Үрдүгү көтүүгэ, буурдааһыҥҥа, гранатаны быраҕыыга, харбааһыҥҥа орто ситиһиилээхтэр ахсааннарыгар киирсэрэ. «ХС»
Үс туман көтүүтэ көр туман. Үс туман көтүүтэ Үөр чыычаах ыллаата, Саҥа күн үүнүүтэ Саҕаҕым сандаарда. «ХС»
II
көт диэнтэн хай. аата. Сон сиэҕин көтүү. — Көтө-көтө көтүүтүн көрүммүт (тааб.: иннэ, сап)

I
1. аат.
1. Туох эмэ төгүрүк кылдьыыта. ☉ Дужка, ободок чего-л.
Быдарааҕын иититтэн ылан иккиһин омурдуох гынан иһэн, тохтоото. Р. Кулаковскай
Бэрдин бэрт, биир дьэс тэриэлкэни кытары дьэс солуур иитин булан таһаарбыта. Н. Павлов
Били айылаах абырыыр ачыкытын икки иитин эрэ өрө ыйаан, салгыҥҥа салыбыратан таһаарбыта. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ ыараханы ууга бырахтахха үөскүүр төгүрүк тиэрбэс. ☉ Круги на воде, образующиеся при падении в нее тяжелых предметов
Хопто кутуругун анныттан туох эрэ кыра хара арахсан, ырбыыга «чоп» гынна, онуоха …… бүлүүһэ саҕа төгүрүк ии дьиримнээмэхтээн баран, сүтэн хаалла. И. Никифоров
Көлүччэ сиэркилэ ньууругар иилэр сотору-сотору эргичиһэн ылаллар. Уустаах Избеков
Төгүрүк иилэр улам кэҥээн испиттэрэ. ОГГ ТЛ-8
3. Халлаан саҕаҕа. ☉ Горизонт
Күн хааннаах хараҕын уутуттан халлаан иитэ кып-кытархай дии... И. Гоголев
Халлаан илиҥҥи иитэ сэгэйэн, быһах өнчөҕүн курдук, кылбайа сырдаан барар. Н. Якутскай
Торҕо томороон халлааммыт Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрө турбутум. С. Зверев
△ Халлаан эттигин тула үөскүүр сырдык төгүрүк хаймыы. ☉ Ореол вокруг небесного тела (напр., Солнца, Луны)
Күн иитэ тумарык иһигэр хайдах эрэ өспүттүү, мөлтөхтүк кытарымтыйан көстөр. В. Протодьяконов
4. көсп. Территория, эргимтэ (үксүгэр төгүрүк сир курдук өйдөнөр); кирбии, быыс. ☉ Ограниченная территория; граница, разделительная черта, предел
Сэттэ буолас Иитин тухары сиэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Суола үрэх] икки иитинэн өрө үллэн, ыйылла-ыһылла турар эбит. П. Ойуунускай
Манна холкуос иитин иһигэр турар туһата суох тутуулары, хотоннору, күрүөнү-хаһааны көтүрэн уонна уоттаан туран хорутары көҥүллүүргэ үс киһиттэн хамыыһыйа тэрийдилэр. М. Доҕордуурап
Сиэйэлкэбит киэҥ бааһына Иитин тула эргийэр. Дьуон Дьаҥылы
Кини дойдутун иитэ боротуоха уутун уҥуоргу кытыытынан баар. М. Доҕордуурап
5. Сорох таҥнар таҥас билэтэ, биилэ (хол., ыстаан). ☉ Пояс (лента, ремень для завязывания по талии)
Аҥар илиитин ыстаанын иититтэн бобо тутан илгиэлэнэн кэбистэ... Амма Аччыгыйа
Этэ бүтүннүү көстө сылдьар, баккыта аҥардас иитэ эрэ хаалбыт. Эрилик Эристиин
Мөһөөччүк түгэҕиттэн хара лаахтаах быыкаа бэстилиэти ылан, эргим-ургум көрдө уонна ыстаанын иитигэр кыбыта аста. М. Доҕордуурап
6. көсп. Дьон-сэргэ эйгэтэ; туох эмэ холбуу ылыллыбыта. ☉ Среда (круг людей, языковая, географическая и т. д.)
Холкуостаахтар маассаларын иилэрин иһигэр эрчиллэн, үлэ күннээҕи үөрэҕэр такыллан, уһаарыллан тахсар. П. Ойуунускай
Оҕо үксэ күннээҕи олоҕор туттар тылын эйгэтэ, иитэ кыараҕас, ахсаан өттүнэн дьадаҥы буолар. ФНИ ТЛТКҮө
2. даҕ. суолт. Эргийэ, төгүрүйэ барар. ☉ Опоясывающий, расположенный кругом
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Эргийэ барбыт ии хайа түллэр түөһүгэр ньирилии-ньирилии турар [куорат]. Амма Аччыгыйа
♦ Иитэ суох иэдээн (илдьиркэй) көр аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй)
Мин иитэ суох илдьиркэйгэ бардым, аана суох алдьархайга бардым, балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм. Саха фольк. Сороҕор бэрт кыраттан олоҕун устата бараммат иитэ суох иэдээнигэр, аана суох алдьархайыгар тэбиллиэххин сөп. И. Гоголев
Иитэ суох иэдээн, аана суох алдьархай буулуур. ФЕВ УТУ
II
саҥа алл.
1. Аанньа ахтыбат, ахсарбат буолууну, сэнээһини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, уничижение, укор
Ии, ол баай диэн харыстыахпыт дуо? Суорун Омоллоон
Ии, эн тугу билэҥҥин, ити мээнэ уос кураанах буолуохтааҕар. А. Сыромятникова
2. Таптааһыны, эйэргээһини, аһыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает любовь, ласку, жалость
Ии, бу ытык мас барахсан намылыйан тугун үчүгэйэй. Суорун Омоллоон
Ии, оҕом эрэйдээх, мин ахтыбат үһүбүн дуо? Суорун Омоллоон
Туох үчүгэй оҕотой, ии, эрэйдээхпин ньии, киһи аһыныах. С. Ефремов
3. Айманыыны, долгуйууну соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает тревогу, волнение, удивление
«Ии, оҕобун даа, оҕобун!»- дии түстэ сүрэҕэ ыарыйда. Суорун Омоллоон
Ии, киһини өлөртүүллэр үһү. Илэ сиэхситтэр буоллахтара дии, сэгээр! Күндэ
Ии, оҕом кэллэ. С. Ефремов
4. Саҥа аллайыыны, эбэтэр сыһыан тылы кытта холбостоҕуна олору күүһүрдэн биэрэр. ☉ Усиливает выразительность междометия или модального слова, к которому примыкает
Ии, үөдэн, соруоха... П. Ойуунускай
Ии, үөдэн! Итиниэхэ эһигини ким кэлэн тиэрдиэҕин... Эллэй
«Ии, дьэ, сыана да буолан...» - диэтэ ойоҕо, сөҕөн-махтайан. Күндэ

1. аат. Лапчааннаах, хайыытынан тыынар киһи сиир уу харамайа. ☉ Рыба
   Балык ыамнаах, киһи күннээх (өс ном.). Ойуурдаах куобах охтубат, уулаах балык быстыбат (өс ном.). Күөлгэ кыһыл көмүс балык уста сылдьар үһү (тааб.: күн). Эбэ көтөрүнэн, балыгынан бу нэһилиэк кырата-дьадаҥыта сылы быһа иитиллэн олорор. Күннүк Уурастыырап
2. даҕ. суолт. Балыктан оҥоһуллубут, балыкка аналлаах. ☉ Рыбий, рыбный; рыболовецкий
   Бүгүн балык бөрүөк астаабыт. Софр. Данилов
   Биир балык кэнсиэрбэнэн эбиэттэннибит. Н. Габышев
   [Миша] балык биригээдэтигэр киирэн, хоту түһүспүт сурахтааҕа. Н. Лугинов
   Итиннэ мин эһиэхэ амсатыыга хатарыллыбыт балык дьуухалатын кэһиибин аҕаллым. Далан
   тюрк. балык.
   ♦ Балык айах – айаҕар биир да тииһэ суох. ☉ Лишенный зубов, беззубый
   Балыыһаҕа оҥоһуу тиис уктарыахтаах этэ. Балык айах буолбут куһаҕана сүрдээх. «ЭК»
   Сорохтор син баччааҥҥа диэри ханнык да эмэ буоллар туһалаан кэлбит тиистэрин тобоҕун барытын туурдаран балык айах буола түстүлэр. «Кыым». Балык буол кэпс. – өйгүн сүтэр, тугу гынаргын билбэт буол (хол., итириктээн). ☉ Лишиться рассудка, самоконтроля, находиться в забытьи (напр., от пьянства)
   Киин сирдэргэ көрдөххө боростуой норуот өттө төһө да испитин иһин балык буолбаттар ээ. Тумарча. Балыктааҕар кэлэҕэй – олус көрсүө, көнө, сэмэй. ☉ Очень скромный, честный, смирный
   Бу үллэр үйэтин тухары биир алтан харчылааҕы эргинэн эбиммэтэх балыктааҕар кэлэҕэй киһи киэнэ муҥутуур кэнэнэ оҕонньор. Амма Аччыгыйа
   Балыктааҕар кэлэҕэй, сымыыттааҕар бүтэй, им-дьим, саҥата суох сылдьыбыт бүрэ уол уон тоҕустааҕар эмискэ улуу ойуун буолан турбут. Л. Попов
   Балыктааҕар кэлэҕэй бэйэтэ айахтааҕы атыппат араатар. «Кыым». Барбатах балык миинин курдук фольк. – абааһы бииһэ олорор Аллараа дойдуну ойуулааһын. ☉ Художественное описание Нижнего мира, где обитает враждебное людям племя абаасы
   Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө устун баран истэ, Буспут мунду миинин курдук Борук-сорук устун баран истэ. Ньургун Боотур
   Кус куттаҕын курдук күннээх, куобах куртаҕын курдук ыйдаах барбатах балык миинин курдук дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Билэр күөлүм балыга – кинини баҕас үчүгэйдик билэбин диэн эҕэлээх этии. ☉ Рыбка из известного мне озера (известная мне личность, знаю всю ее подноготную)
   Тустууккунан да билэр күөлүм балыга этиҥ... Холоон ини – Бүлүү бөҕөһүн хоторуҥ! «ХС»
   Дьадаҥы Мөрүһүөй Сиэҥкэтэ биллэр күөл балыга буоллаҕа, илээттээн буруйга-сэмэҕэ туруоҕа. Эрилик Эристиин
   Олоххо киһи үөйбэтэҕэ баар үһү ээ! Клим да билэр күөл балыга ини! А. Сыромятникова. Салыҥнаах балык курдук – 1) саталлаах, албын, тиийбит-түгэммит баҕайы (киһи). ☉ Ловкий проныра, проникающий всюду с помощью хитрости, обмана
   Дьаакып этэ-этэ күлбүт, баайы баһынан, халлараан, сымыйаччы тыллаах-өстөөх, атыыһытымсыйар, салыҥнаах балык курдук киһи. А. Софронов; 2) таба туттарбат, буруйга-сэмэҕэ түбэспэт (бэрээдэги тутуспат эрээри). ☉ Такой, которого невозможно привлечь к ответственности (хотя часто нарушает общепринятые порядки). Кини салыҥнаах балык курдук буруйтан-сэмэттэн куотан иһэр. Ыам балыгын курдук – олус үгүс, аһара элбэх. ☉ Чрезмерно много, тьма-тьмущая (букв. как рыбы во время нереста)
   Киһи аймах ыам балыгын курдук барҕарар, күөс курдук өрө оргуйар кэмигэр-кэрдиитигэр төрөөн-үөскээн, социализм дьоллоох, көҥүл саарыстыбатыгар биирдэ чүөмчүлээн түспүппүт. Суорун Омоллоон
   ◊ Балык арыыта көр арыы II
   Балык арыытын хайаатар да булкаас хомуок буолбат гына биир дэхситик мэһийэллэр. ЛЕВ ССКИиС
   Балык булда көр балыктааһын. Кинилэр сааскы балык булдугар туттуллар сэби-сэбиргэли сэлбийэ-абырахтыы сылдьаллар. Т. Сметанин. Балык быһыта көр быһыт III
   3
   Боротуоха синньигэс буомугар балык быһыта баарыгар тиийэн бэрэбинэлэр иҥнэн хаалтар, ону булан, ол күн кытылга таспыттар. М. Доҕордуурап
   Балык искэҕэ көр искэх. Мааппа эмээхсин хатаҕалаан балык искэҕин киниэхэ тэриэлкэтигэр куппутугар, Нина сиргэнэрдии сирэйин мырдыс гыннарбыта. Далан. Балык үөрэ эргэр. – лыыбаламмыт мунду бэс эбэтэр тиит сутукатын кытта холбуу буһарыллан баран, тарынан тумаламмыта. ☉ Рыбная похлебка из озерных гольянов и сосновой или лиственничной заболони, приправленная заквашенным молоком – таром. Балык харыстабыла – балык баайын хаҥатар, элбэтэр туһатыгар ыытыллар үлэ. ☉ Рыбоохрана, охрана рыбных богатств
   Балык харыстабылын ыйа. Балык харыстабылын уопсастыбата. Балык харыстабылын иниспиэксийэтэ. Балык ыама көр ыам. Саас балык ыамын саҕана, собото күөл кытыытыгар тахсан, иэнинэн лаһыйар буолара. Н. Якутскай. Балык ыамата зоол. – балык үөскэхтэрэ. ☉ Малек
   Көрбүтүм: арай уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык ыамалара үөмэхтэһэллэр. Н. Тарабукин (тылб.)
   Балык ыыр ыйа көр ыам ыйа. Оҕом төрөөбүт күнэ, дьолум төрөөбүт күнэ балык ыыр ыйа баар диэммин барыгытыгар этэбин! Л. Попов. Балык эт – киһи сиһин тоноҕоһуттан хонноҕун анныгар диэри ойоҕосторун кэлин өттүн сабар кэтит быччыҥнар. ☉ Широкая мышца спины
   Сиһэ көһүйбүтэ хамсаппат буолбут, сытыы бүргэһинэн дьөлүтэ анньардыы хаҥас балык этэ чабырҕаччы кэйиэлиир. Тумарча
   Кэдэйэр сиһим уорҕатыныын, Сис балык эттиин Бары баар сибээс силгэлэрим Сириэһиннээх ыарыылара тулуппатылар. Саха нар. ыр. Сиһим балык этэ аһый гынарга дылы гынна да, сотору буолаат баҕалыы сыылан хааллым. А. Софронов
   Бил балык көр бил II. [Саха сирэ] бил балыгынан бидилийэр, кыыл муоһунан кыдьымаҕырар муоралардааҕа, өрүстэрдээҕэ. Суорун Омоллоон
   Бүлүү эбэ, бил балык өрөҕүтүнүү, килбэҥнии мөхсө сытар. Л. Попов
   Буһук балыга көр буһук. Онон билигин кинилэр эрэллэрэ эрэ харыйалаах күһүҥҥү буһугун балыга. Н. Якутскай. Быа балык – бытархай хатырыктаах уһун синньигэс кыра балык. ☉ Минога
   Ити булумньуларын музейга аҕалбыттара, ону көрөн баран – бу быа балык диэн быһаарбыттара. «Кыым». Тэҥн. дьиэрбэҥ балык. Куйуур балыга – муус үрдүнэн балыктыырга аналлаах уһун уктаах иигэ кэтэрдиллэр кылтан өрүллүбүт мөһөөччүгүнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, добытая сачком, специальным приспособлением для подледной ловли
   Мин эрэйдээх Сааһым тухары куйуур балыгын, Чохутун чохчойон олорон итигэстээн Сис ыарыһах буолуом. И. Гоголев. Кутуу балыга – анаан киһи үөскэппит балыга. ☉ Специально разведенная озерная рыба
   Кутуу балыгын көрөр-истэр киһи суох буоллаҕына, эстиэхтэрэ диэн дьиксинэрин биллэрбитэ. «Кыым»
   Күөнэх балык көр күөнэх. Күндүл уутун күөнүгэр Күөнэх балык көптө. Эллэй
   Кыһыы (кыһыллыбыт) балык көр тоҥ балык. Атын тэриэлкэлэргэ сылгы иһэ, чохоон, кыһыллыбыт балык бааллар. Софр. Данилов
   Майаҕас балык көр майаҕас. Кинилэр анныларынан, маһы-оту быыһынан майаҕас балыктар үрүҥ көмүс хатырыктарынан күлүмүрдэһэн, өрөтаҥнары устан сулукучуһан ахан эрэллэр. Амма Аччыгыйа
   Мунду балык көр мунду. Муҥутуур тииттэр Мунду балык Үтэһэтин курдук Булкуллан бардылар. Нор. ырыаһ. Өлүү балыга миф., эргэр. – уолугунан айахтаах, кэтэҕинэн харахтаах Аллараа дойду балыга. ☉ Сказочная рыба Нижнего мира наподобие безобразного чудовища
   Тумаан-имээн дойду туоһа туостаах, Хамаан-имээн дойду хатыҥа хатыҥнаах, Өлүү балыгын сиһин үөһэ силимнээх, тоҕус халлааҥҥа уһуутуу сүүрэр Уһун ньургун саалаах эбит. Ньургун Боотур. Өрүс балыга – үрүҥ хатырыктаах сүүрүктээх ууга үөскүүр балык. ☉ Речная рыба
   Биир солуур өрүс балыгын аҕалла. А. Федоров. Сир балыга көр тыймыыт. Собо балык көр собо. Онно Бырама диэн күөлтэн бэрт элбэх собо балык кэлбитин үллэстибиттэрэ. Саха фольк. Ыраастыйбыт ходуһаҕа Ырылыччы кэрэлэнэн, Собо балык ойоҕоһун Субу баардыы санатан, Кэрдиис-дьарҕал хотуур суола Кэчигирии кэккэлээтэ. Күннүк Уурастыырап
   Бу сир хара мас тыалаах, алаадьы алаастаах, күндээр уулаах үрэхтээх, собо балыктаах күөллээх. П. Аввакумов. Сордоҥ балык фольк. – олоҥхоҕо бухатыырдар хомуһуннарын хоһуйуу. ☉ Описание волшебства, колдовства богатырей в олонхо
   Өлүү уута өрө түллүүтүгэр уҥуоргу очуос таас үрдүгэр тахсан сордоҥ балык «лас» гына түстэ да, киһи киһинэн буола түстэ. Ньургун Боотур
   Ытык Хахайдаан обургу үс күөс быстыҥа холобурдаах тимир сордоҥ балык буолан уот сымалаҕа киирэн, көрдүү сатаан кэбистэ – дьэ, мэлиттэ. Саха фольк. Сыалыһар балык көр сыалыһар. Сыалыһар балык быарынан Сыыллан сытарын курдук Сыдьаан мастаах Сылгы ынах торолуйбут Сыҥаһа алаастар Сындыыстардаах эбит. Нор. ырыаһ. Тоҥ балык – тоҥнуу сиэнэр, кыһыллыбыт балык. ☉ Строганина (тонко настроганная мороженая рыба, употребляемая в пищу)
   Хайа уонна дьиҥ саха аһылыгына: сылгы хаһатына, чохоонно, тоҥ балыкта эҥин бэлэмнээ. Софр. Данилов
   Кэпсэтии итиитэ, тоҥ балыга суох буолбат. Ити амарах бэлиэтэ. Н. Якутскай
   Биһиги эт эбии буһаран, тоҥ балык кырбаан – баар-суох аспытынан барытынан сахалыы остуол тартыбыт. А. Кривошапкин (тылб.). Туустаах балык – ириэнэхтии сиикэйдии сиэнэр гына тууһунан тумаламмыт балык. ☉ Приготовленная в рассоле рыба, соленая рыба
   Бары саҥата суох мокоруоннаах кэтилиэккэ, халбаһыга уонна туустаах балык өрөҕөтүгэр биилкэнэн түстүлэр. Л. Попов
   Онуоха эбии остуол аттыгар турар туустаах балык буочукатыттан ыарахан сыт саба биэрэр. Софр. Данилов. Туут балык кэпс. – тууччах балык саамай бөдөҥө, улахана. ☉ Самая крупная нельма
   Туут балык Амма өрүс анныттан Лабычаанын хамсатан дагдайан тахсан Лаһыллан сытан, өгдөйөн көрдө. П. Ойуунускай
   Тууччах балык көр тууччах. Өрүстэн, муора кытыы хомолоруттан тууччах балыгы бултууллар. Н. Якутскай. Устуу балыга – ыыр кэмигэр айанныы сырыттаҕына бултаммыт өрүс балыга. ☉ Речная рыба, добытая в миграционный период (во время икрометания)
   Кинилэр иккиэн сырдык үрүйэҕэ күһүҥҥү устуу балыгар быһыттыыллар. Н. Заболоцкай. Үрүҥ балык – сырдык хатырыктаах өрүс балыга. ☉ Речная рыба с серебристой чешуей
   Саха сирин сыаналаах үрүҥ балыктарын саппааһын үксэтиигэ кэскиллээх үлэ саҕаланна. Айылҕаны х. Хабыы балыга – уу тымныйыытын саҕана мэҥиэнэн бултаммыт балык. ☉ Рыба, выловленная с помощью приманок в период осеннего похолодания
   Хатыыс балык көр хатыыс. [Бухатыырдар] Байҕалы хаба ортотунан Хатыыс балык курдук Хайа сырбайан сыр гынан хааллылар. П. Ойуунускай
   Ханааба уутугар Хатыыс балык устубут, Хабырыыс туутугар Ханыылаһан мустубут. Амма Аччыгыйа. Ыам балыга – искэҕин түһэрээри кытыыга тахсыбыт сааскы балык. ☉ Рыба, приплывшая в период икрометания к берегу. Ыам балыгар туулаа. Ыам балыгар илимнээ

аат. Сииктээх сиргэ таптаан үүнэр бөлөх уктаах имигэс үүнээйилэр уопсай ааттара. ☉ Общее название растений с гибкими групповыми стеблями, которые растут обычно в сырых местах: тальник, ива, верба
Кыһалҕа таһыйара талахтааҕар сытыы (өс хоһ.). Талаҕы, маары быыһынан, Таатта сиһин диэки, сотору суолга киириэм дии санаан, Чүөчээски баран истэ. Суорун Омоллоон
[Ыт] хас күн ахсын үрэх талаҕар киирбит куобахтары тутан, дьиэтигэр таһара. И. Федосеев
Талахтар быыстарынан өрүс уута ол ыраах кылабаччыйан көстөр. Т. Сметанин
◊ Дьахтар талаҕа — кыһыл талах диэн курдук (көр кыһыл)
Иирэ талах көр иирэ. Салгын күөх от, иирэ талах сытынан аҥылыйа түстэ. Н. Якутскай
Онтон үрэх илин саҕата — улахан көҥүс, ол икки өттө тиһигэ быстыбат иирэ талахтарынан буодьуланан турар. А. Бэрияк
Иирэ талахтарынан сирэйдэнэн кустарга чугаһаатылар. Т. Сметанин. Күөрэгэй үөһэ талах кэпс. — үрэллэ сылдьар саастаах куруҥҥа үүнэр талах (сахалар ол талахтан урут сиидэни өрөр этилэр). ☉ Тальник с расслаивающимися стеблями, растущий в выжженном лесу (сушняке) (раньше из него якуты плели сито)
Күөрэгэй үөһэ талах арҕаа куруҥҥа үүнэр. Кыһыл талах көр кыһыл. Кыһалҕа кыһыл талах кымньыылаах (өс ном.). Кытыт сылгыларым Кылыһахтыы сүүрэн Кырынаастыы тэбинэн иһэллэринии Кыһыл талах кыбытыылардаах Кылбараҥ маҥан Кытыллардаах эбит. Нор. ырыаһ. Кытыан талах көр кытыан I
Кырдал хонуу үрдүгэр Кытыан талах анныгар Кытаанахтык ылсыһар Кыыстыыр дьахтар буолабын. Күндэ
Миинньик талаҕа — сиппиир талаҕа диэн курдук. «Айымньы» холкуос холкуостаахтара Лоҥкууда үрэх ыарҕатын бастаан солообуттарыгар, «миинньик талаҕынан эргинээри тэринэҕит дуо?» — диэн элэктээбитим. М. Доҕордуурап. Сатыы талах — кыра талах. ☉ Мелкий кустарник
Самаан сайын кэлээхтээн, Сайылыкпыт таһыгар Сатыы талах тыллыбыт, Сардаанабыт тахсыбыт. «ХС»
Сигэ талах (талах сигэ) көр сигэ. Олус киэҥник уонна табан өбүгэлэрбит талах сигэни тутталлара биллэр. АЭ ТЫС
Оттон булт сэбин-сэбиргэлин үүйэргэ, үлэҕэ-хамнаска киэҥник талах сигэ туттуллара. «ХС». Симилэх талах — киһи быыһынан нэһиилэ силэйэн барар симэн кэбиспит курдук, хоп-хойуутук үүммүт талах. ☉ Труднопроходимые густые заросли кустарника
Хас иһирик ойууру, симилэх талаҕы барытын тумнан ааһа-ааһа, кини хайыһарын суолунан батыһан иһиэхтэрэ эбитэ буолуо дуо? Амма Аччыгыйа. Сиппиир талаҕа кэпс. — ыарҕа талаҕы көннөрү кэпсэтиигэ ааттыыр ааттара. ☉ Народное название мелкого кустарника ерника или тальника, из которого обычно делают мётлы и веники (букв. кустарник для метлы). Сиппиир талаҕына быһан киир
□ Арыпыана …… сиппиир талаҕын сыыйа тардан ылбытыгар, Болот, төрүт да үөрүйэх киһи, этэ салаһа түстэ. Н. Заболоцкай
Сиһик талах көр сиһик. Сибиэркэмсэх муҥутаан, Сиэдэрэйкээн бочугурас Сиһик талах быыһыгар Симилэххэ кирийдэҕэ. Күннүк Уурастыырап
Сиһик талах субатын кыһан оргуттахха кытархай өҥ тахсар. НБФ-МУу СОБ. Сутука талах бот. — үөттүҥүлэр кэргэттэригэр киирэр собо тылын курдук сэбирдэхтээх уһун талах. ☉ Ива грушанколистная. Сутука талах уһук хотугу оройуоннартан ураты Саха сирин бары өттүгэр үүнэр
□ Сэппэрээк талах көр сэппэрээк
[Чыычаахтар] төттөрү сирилээн кэлэннэр, киһини ааһа көтөннөр, тэйиччи тиийэн, үрүйэ саҕатынааҕы сэппэрээк талах аннынан туораахтаһа түстүлэр. Амма Аччыгыйа. Таас талаҕа бот. — өрүс, үрэх таас хайалаах, очуостаах кытылларынан үүнэр бөдөҥ сэбирдэхтээх намыһах үөт. ☉ Ива скальная
Талаҕы ыаннарыы көр ыаннарыы. Инчэҕэй талаҕы суоран бэлэмнээн баран, икки-үс күн устата күн уотугар эбэтэр сылааска тутуу — талаҕы ыаннарыы диэн ааттанар. АЭ СТМО. Талах бөлкөй — хонууга арыыланан хойуутук үүммүт талах. ☉ Островок густой ивовой рощицы среди поляны. Талах булда түөлбэ., харыс. — тайах. ☉ Лось. Быйыл талах булда былырыыҥҥытааҕар элбээбит. Талах дуо- бат — ньыкааларын сонос талахтан киһи бэйэтэ хаптаҕай төгүрүк гына эрбээн оҥорбут дуобата. ☉ Якутские самодельные шашки, фигуры которых в виде точёного кружка сделаны из толстого тальника. Эһэм бэйэтэ оҥорбут талах дуобатынан оонньуурун көрөр этим
□ Миитэрэй биһиги эт саастыыбыт, мас ынаҕынан, талах дуобатынан оонньуубут. «Чолбон»
Талах кымньыы көр кымньыы. Таня, хатан-хатаннык сайдаан, оҕустарын самыыларыгар талах кымньыыны куһурҕаччы ыллатар. Дьүөгэ Ааныстыырап
Хоҥкуо уол сыҥырҕыы-сыҥырҕыы талах кымньыы диэки кылап-халап көрөр. «ХС». Талах мээккэтэ — дарабыылканан мээккэ буолуор диэри бытарытыллыбыт талах (ынахха эбии аһылык быһыытынан туттуллар). ☉ Тальниковая мука (измельчённый тальник, употребляемый как дополнительный корм для скота)
Эбии аһылыктары: от дулҕаны, лабыктаны, талах мээккэтин, мунду балыгы, күөх оту хаһаанан, ордук кыһыҥҥы ыйдарга сиэтиллиэхтээх. Дьону үөр. Битэмииннээх эбии аһылыктары: дулҕаны, талах мээккэтин — күүскэ бэлэмнээн сиэтэргэ иэстээхпит. ПДН ӨСДь
Оройуон үрдүнэн икки тыһыынча туонна кэриҥэ талах мээккэтэ, түөрт сүүсчэкэ туонна дулҕа бэлэмнэннэ. «Кыым»
Талах ойуур көр ойуур. Талах ойуур быыһыгар харыйа мас үүнэн дьылыгырайан турар. Н. Лугинов
Икки өттүнэн хойуу талах ойуурдаах, уһун синньигэс боротуоха устун кыратык барбахтыылларын кытары, эмискэ икки өттүлэриттэн саалар тыастара өрө тибийэ түспүттэрэ. С. Никифоров
Талах ойуур быыһыгар Талаабыт дьааһыктарын ороотулар. С. Васильев. Талах олоппос — талахтары өҕүлүннэрэн оҥорбут өйөнөрө суох, намыһах (үрдүгэ отут-түөрт уон сэнтимиэтир кэриҥэ) олоппос. ☉ Лёгкая и низкая (тридцать-сорок сантиметров высотой) плетёная табуретка из тальника
Ийэлэрэ оронуттан айаккалыыайаккалыы туран, уот иннигэр кэллэ, талах олоппоско бүк түһэн олордо. И. Гоголев
Саха булугас өйүн биир чаҕылхай туоһутунан талах олоппос буолар. Талах олоппос түөрт талахтан баайыллар. АЭ СТМО
[Оҕонньор] хапсыҥнаан кэлэн, талах олоппоско аргыый аҕай накыс гына олордо. «ХС». Талах ото түөлбэ. — кэҕэ кулгааҕа. ☉ Грушанка. Талах отуу — итии кэмҥэ быстах олорорго талаҕынан тутуллубут, ардахтан, күн уотуттан хаххаланар отуу (хол., оттуу сылдьан). ☉ Шалаш из тальника, защищающий от дождя и зноя и используемый как временная стоянка в летнее время (напр., во время сенокоса). Талах отууну үксүгэр отунан сабаллар
□ Талах отуу таһыгар Торҕо буруо унаарда. Баал Хабырыыс. Талах тутар таҥара итэҕ. — нуучча православиетыгар уон икки бырааһынньыктан биирдэстэрэ: паасха иннинээҕи бүтэһик баскыһыанньаҕа бэлиэтэнэр. Итэҕэл быһыытынан үнүгэһэ бөлтөгөр, үрүҥ көп түүлээх иирэ талах аптаах ураты хаачыстыбалаах, куһаҕан тыыны, иччини куттуур кыахтаах. Ол иһин дьиэлэригэр иирэ талаҕы уура сылдьаллара. ☉ Вербное воскресенье. Талах үрэх көр үрэх. Мантан соҕуруу диэки бардаххына, талах үрэх кэлэр
□ Хабырыыс өр соҕус талах үрэҕи батта. И. Гоголев
Талах чыычааҕа көр чыычаах. Кытылга талах чыычааҕа чуопчаарар. И. Гоголев
Араҕас түөстээх талах чыычааҕа, хатан баҕайытык иһиирэн чырылата-чырылата, талахтан талахха түһэн сырыкынайар. П. Филиппов
Кэҕэлэр, татыйыктар, тоҥсоҕойдор, талах чыычааҕа, чаччыгыныардар үөнүнэн-көйүүрүнэн аһылыктаналлар. МЛФ АҮө. Тыһы талах — синньигэс имигэс талах. ☉ Тонкая гибкая талина (букв. ива-самка). Тыһы талаҕынан кымньыы оҥостоллор
□ Кулгааҕын тыаһа орулуос кус кынатын тыаһын курдук куугунаан истэ, сирэйэ тыһы талаҕынан быһыта сынньар курдук сырылаан истэ. Ньургун Боотур
Үөт талах көр үөт. Кэбиһиилээх оттор, үөт талахтар тулаларыгар биир эмэ хара, көҕөччөр сылгылар табыйан аһыы сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
Хонууга үүнэн турар үөт талах саас аайы күөх солко сэбирдэҕинэн тыалга оонньоон суугунуу турар. Н. Якутскай. Үрүҥ талах — кылгас атахтаах, кэрдиистээх эбэтэр долгун курдук кырыылаах сэбирдэхтээх иирэ талах. ☉ Ива коротконожковая. Ыарҕа талах көр ыарҕа. Тэтиҥ, хахыйах кыбытыылаах, Ыарҕа талах ыпсыылаах Оҕо мастар Ойуур тыа буолан, Орой мындаабын Уобуруччулуу курдуу үүнэн Түспүттэр эбит арай… С. Зверев
Урууп ыарҕа талаҕы быыһынан силэйэ хаамтаран тахсан истэҕинэ, арай икки аттаах киһи үрэх муостатын тахсан битигирэтэн эрэллэр эбит. Күндэ. Эр талах кэпс. — өрүс кытыытыгар, арыыларыгар ыарҕа курдук хойуутук бөлөхтөөн үүнэр талах. ☉ Речной кустовидный тальник (букв. ива-самец). Эр талахтар күлүктэригэр сөрүүкүү олордулар. Эһэ сиир талаҕа кэпс. — үрүҥ талах диэн курдук
ср. др.-тюрк., тюрк. тал ‘ива, тальник’, каракалп. таллык ‘лозняк’