модальное сл. 1) вероятно, наверно, наверное, очевидно; пожалуй; бука , кыайыахтара вероятно, они осилят, победят; эн , бука , алҕаһаатаҕыҥ ты, наверное, ошибся; 2) пожалуйста; бука эрэ көһүт пожалуйства, подожди; бука диэн пожалуйста, прошу; бука диэн мэниктээбэт буолаар прошу тебя, пожалуйста, не шали # бука бары все до единого; мантан бука бары барбыттар отсюда ушли все до единого.

модальное сл. почти наверняка; видимо, повйдимому; сэрэйдэххэ , эн да көрө илик буолуоҥ почти наверняка ты (этого) ещё не видел.

бук (кытаанах бөдөҥ мас) || буковый.

зоол. поползень .

adv. namely, definitely; букатын adv. quite, wholly, completely, exactly

n. Krüper’s nuthatch (Sitta krueperi)

I
бука бары — баар барыта бүттүүн. ☉ Абсолютно все, все до единого
Саллааттар бука бары туран иннибит диэки сүүрдүбүт. Т. Сметанин
Петропавловскай олохтоохторо оҕолуунуруулуун бука бары кытылга киирэн тоҕуоруһаллар. Н. Якутскай
Мончууктардыын, дурдатыныын — Бука барыта малыйбыт. Күннүк Уурастыырап
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы быһа сэрэйэн, сабаҕалаан этиитин бэлиэтиир. ☉ Выражает интуитивное предположение говорящего (вероятно, пожалуй, наверное)
Бука, ким да болҕойуо суоҕа этэ. Амма Аччыгыйа
Бука, оонньуу тэрийэр дьон буолуохтара. Суорун Омоллоон
Бука, бу бүөм сир буолуохтаах. Баал Хабырыыс
Туох эмэ туһа баар буолан, бука, өр тардылыннахтара. С. Ефремов
2. Саҥарааччы итэҕэтиилээх көрдөһүүтүн бэлиэтиир. ☉ Выражает убедительную просьбу говорящего (пожалуйста, убедительно прошу)
Аҕаа, бардаххына, ырбаахы таҥаһына ылаарыый, бука. Күндэ
Иһит, иһит, бука, Эн мин тыыннаах куоласпын. С. Данилов
Бука, баайар эрэ буолаайаҕын. ПЭК СЯЯ
Бука, аҕалаар. Эн буолан биэрдим. С. Ефремов
3. Кыһыйан, кыбдьырына былааннаан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, сердитое сетование говорящего. Бука, ситинтигин сөбүлээбэт буоллаҕым ээ!
□ Бука, киһи күүскэ турдаҕына, ити курдук ыйытаргыт баар ээ, киһи кыһыйыах. Суорун Омоллоон
Бука, сөхпүтүм — ханнык да бэйэлээх кинигэни икки-үс күнтэн ордорбокко бүтэрэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Бу киһи мин олох маһы сыҕарыппыт тыаспын саа тыаһыгар холуур дуу? Бука, үргүүк буолаахтыаҥ! «ХС»

сыһыан холб. Эйэҕэс уонна ылыннарыылаах көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает вежливую и убедительную просьбу говорящего (пожалуйста, будь добр)
Табаарыс атыылааччы, бука баһаалыста, хара өҥнөөх бачыыҥката аҕал эрэ. В. Ойуурускай
Онон, бука баһаалыста, миигин начаалынньык дуоһунаһыттан босхолооҥ уонна Виктор Константиновиһы анааҥ. Болот Боотур
Бука баһаалыста, көмөлөс, көрдөһөбүн. «Кыым». БУКыА ДИЭН сыһыан холб. Ылыннарыылаах күүстээх көрдөһүүнү көрдөрөр. ☉ Выражает убедительную просьбу, мольбу говорящего (пожалуйста, очень прошу)
Бука диэн, эппиэтэ суох хаалларыма. «ХС»
Өһүргэнимэҥ, доҕотторуом, бука диэн, өһүргэнимэҥ. Л. Попов
Эмээхсиэн, бука диэн, тылгын кыана тутун. С. Ефремов
△ Үөрэтии, такайыы дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок поучения, наставления
Бука диэн, быаҕын ыһыктаайаҕын. «ХС»
Петя дьэ, бука диэн, мантан көстүбэккэ, кэтэһэ сытаар. С. Ефремов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы сабаҕалаансэрэйэн этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает предположение говорящего (по всей вероятности, вероятно). Бука сэрэйдэххэ, эн да билэр дьыалаҥ ини
□ Бука сэрэйдэххэ, бэйэлэрин да алтан аайы атаҕастаппатах эрэттэр эбиттэрэ буолуо. Н. Заболоцкай
Бука сэрэйдэххэ, бэйэтин да атаҕастамматах киһи буолуо. «ХС»

көр бука диэн (кыра соҕус эмоциональнай дэгэттээҕинэн уратыланар)
Онон, бу дьиэҕэ, бука эрэ диэн, улаханнык сэрэнэн киирээриҥ. «Кыым»
Бука эрэ диэн, дьиэҕин хатыыргын умнаайаҕын. «ХС»

туохт. сыһыан т. Таайан, сабаҕалаан сэрэйиини көрдөрөр. ☉ Выражает догадку, интуитивное предположение говорящего (по-видимому, по всей вероятности)
Сэрэйдэххэ, ол тупсаран оҥорбут барыйаана буолуохтаах, ол гынан баран, рукопиһа көстө илик. А. Софронов
Мин оҕом, сэрэйдэххэ, сэрии үөрэҕэр сахаттан бастаабыт баҕайыта ини. Суорун Омоллоон
Сэрэйдэххэ, Манчаарыны ирдии истэҕэ буолуо. В. Протодьяконов

аат. Тиит умнаһын эргийэ хаама сылдьан үөнүнэн аһылыктанар, мас көҥдөйүгэр уйаланар, кыстыыр кыра бороҥ чыычаах. ☉ Поползень
Өрүөстээх бастаах кэкэ-букалар туохтарын эрэ сүтэрэн, көрдүү сатыыр курдук, оҥой-саҥай көрбөхтүүллэр, тиити өрө-таҥнары хатыгыраһаллар. Амма Аччыгыйа
Тыаҕа сылдьан, кэкэ-бука тииттэри хайдах соруктаах аханнык бэркэ кыһанан-мүһэнэн көрө-истэ сылдьарын киһи үгүстүк көрөөччү. Далан
Ыраас күннэргэ биһиги ойуурдарбытыгар кыстаабыт улахан татыйыктар, кэкэ-букалар чыыбыгыраһаллара улам хойдор. ББЕ З
ср. тув. көге-буга ‘голубь’

туохт.
1. Туох эмэ буолбутун эбэтэр буолуохтааҕын курдаттыы таайан бил. ☉ Предчувствовать, предугадывать, предвидеть что-л. Оо, Настаа эмээхсин — түгэхтээх эмээхсин, кини бэйэкэлээх Харытыана ис санаатын билбэт, сэрэйбэт буолаахтыа дуо? П
Ойуунускай. Оҕолор билбэттэр, сүрэхтээх мин эрэ сэрэйэбин, курдаттыы таайабын. Дьүөгэ Ааныстыырап
Кини [Александра Егоровна] үлэ үөһүгэр сылдьыбыт буолуохтаах диэн көрбүттээҕэр сэрэйбит ордук. ПНИ АДХ
2. Быһа холоон барыллыы санаа, сабаҕалаа. ☉ Предположить что-л., выдвинуть какую-л. гипотезу
Барыллаан сэрэйдэххэ, арааһа, эрэйэ аҕыйах, хамнаһа үрдүк үлэ быһыылаах. Н. Лугинов
Кини, сэрэйбитим курдук, остуолга олорбото, туох эрэ кумааҕылары хачыгыратар. Н. Заболоцкай
Көннөрү тыллартан ураты саха бэйэтин тылларын араҥаларыгар уустук лексическэй единицэлэр үгүс өттүлэрэ киирэллэрэ буолуо диэн сэрэйиэххэ сөп. АПС СТЛ
♦ Көхсүнэн <өтө> сэрэйэр — көрбөтөр, истибэтэр да, билэр, курдаттыы таайар. ☉ Догадываться, предполагать, чуять
Ийэм биһиги кэпсэтиибитин ымпыгын-чымпыгын истибэтэр да, тыл тылбытыгар киирсибэтэхпитин көхсүнэн сэрэйэр. Далан
Бу кэлиҥҥи кэмҥэ адаҕыйан тахсан эрэр алдьархайдары барахсана көхсүнэн өтө сэрэйэр. Н. Лугинов. В. Яковлев дьон уратылаах санаатын, иэйиитин, кимиэхэ да кэпсээбэт кистэлэҥин көхсүнэн сэрэйэн ойуулууругар барытыгар биир тэҥ күүстээх. Эрчимэн
Сүрэҕэ сэрэйэр (таайар) көр сүрэх I. Айаан Никиитэлээх Катя сыһыаннарын ыйыталаспатар даҕаны, барытын сүрэҕинэн сэрэйэрэ. Н. Лугинов
Сороҕор сүрэх сэрэйбитэ харах көрбүтүнээҕэр ордук. И. Гоголев. Кэннигэр атах тыаһа тыаһаабытыгар эргиллэн көрбөккө да, дьүөгэтэ кэккэлэһэ турбутун сүрэҕинэн сэрэйдэ. НТП ТББ
◊ Сэрэйэр киэп тыл үөр. — хайааһын оҥоһуллуута сэрэйиллэрин көрдөрөр киэп. ☉ Предположительное наклонение
Сэрэйэр киэп үгүстүк «буолуо», «дии» диэн көмө тыллары кытта туттуллар. АПС СТ
ср. монг. сэрэх ‘подозревать’

м. бук (кытаанах эттээх сэбирдэхтээх бөдөҥ мас).