несов. 1. (напр. о насекомых) кыймаҥнаа, букунас; 2. разг. (возиться) букунас, мөҕүс

туохт. Дьүөкэтинэн оҕунуохтаа. ☉ Смазать что-л. дегтем
Оҕонньоттор көлүнэн барар тэлиэгэлэрин дьүөкэттииллэрэ, сорохтор ыҥыырдарын холунун, кычымын оҥостон букунаһаллара. Д. Таас

көр кыратый
Амма солобуодата куораттан кыратаатар даҕаны көннөрү дэриэбинэттэн обургу курдук иһиллэрэ. Софр. Данилов
Үлэлээн букунаһар дьон, үөн саҕа буолан, кыратаан көстөллөр. А. Фадеев (тылб.)
Сылтан сыл ахсын биһиги сопхуоспут табата кыратаан иһэр. А. Кривошапкин (тылб.)

аат. Тугу эмэ тулалыы оҥоһуллубут хааччах буолар эркин. ☉ Бордюр вокруг чего-л.
Һык! — киһи, охтон иһэн, сыарҕа кыһаҥатыттан тутуста. Софр. Данилов
Ол хаптаһын кыһаҥалаах кумахха …… Вова Наумов уонна …… Валя Павлова мас кубиктарынан бэркэ кыһаллан-мүһэллэн дьиэ тутан букунаһаллар. С. Данилов

несов. 1. (играть, резвиться) сүпсүс, букунас, хачыгырас; дети возились на полу оҕолор муостаҕа букунаһаллара; 2. разг. (заниматься чем-л. много и долго) бодьуустас; возиться с укладкой вещей малы саа-пылаан бодьуустас; сколько я с ним возился! төһөлөөх өр мин кини ни кытта бодьуустас-тым этэй!; 3. (медлить) мөҕүс, ыаһахтас; ну что ты возишься со сборами! тугу мөхсөҕүн, хомуммахтаа!

даҕ. Сүүнэ улахан, баараҕай. ☉ Очень большой, огромный (по объёму, размеру)
Икки өттүттэн тутаахтаах сүүнэкий хара иһити икки күлүк курдук киһи көтөҕөн мадьалытан ойуурга киллэрдилэр. В. Чиряев
Күөх оттоох эниэ сирэйигэр кыһыл армеецтар букунаһаллара, …… сүүнэкий бэрэбинэлэри биэрэккэ таһаллара. «ХС»
Метелица томторго таҕыста: хаҥас диэки, сүүнэкий кыыл арҕаһын курдук дьогдьоһон, эмиэ чочумаастар хара субурҕалара барар. А. Фадеев (тылб.)

даҕ. Бэйэтин, туттар малын, дьиэтин-уотун ыраастык тутар, ыраас туттуулаах, чэнчис. ☉ Чистоплотный, опрятный
Сэмэй уонна чэбэр Маайа саҥата суох, бэркэ кичэйэн туран дьиэтин миинньиктээн, бөҕү-сыыһы кытта күрэстэспитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Чэбэргинэн аатырбыт Чэҥэрикээн куоскаа! Буорга булкуллан Букунаһан эрэр Бодоҕун даа! Р. Баҕатаайыскай
[Тамара] ис-иһиттэн чэбэр, тып-тап курдук тутта сылдьар кыыс. АА ИБ
ср. тюрк. чэбэр, монг. цэвэр ‘чистый; красивый’

I
аат., эргэр. Ыҥыыр икки өттүнэн ат ойоҕоһун саба түһэр тирии кэлим лоскуйа (көмүһүнэн, оҕуруонан эбэтэр сукунанан киэргэллээх буолар). ☉ Тебенок, тебеньки седельные (кожаные лопасти по бокам седла)
Көмүс суларынан сулардаабыттар, көмүс кычымынан кычымнаабыттар. Саха фольк. Сорохтор ыҥыырдарын холумун, кычымын оҥостон букунаһаллар. Д. Таас
ср. хак. кичим ‘кожа, подкладываемая на кошму под седло’
II
даҕ. Ыктарыылаах, ыгым (кэм). ☉ Заполненный чем-л. плотно, целиком, уплотненный (о времени)
Мээмилээмэ. Бириэмэ кычым. Софр. Данилов
Доруобуйата мөлтөҕүн да, бириэмэтэ кычымын да, хаһан да аахсыбакка үлэлиир. С. Никифоров
Төһө да анал үлэлээх, бириэмэтэ кычым …… буолтун иһин, …… сэнээтийэлэргэ куруутун да буолбатар, сырыттаҕына, билсистэҕинэ табыллар. ПДН ТБКЭ

несов. 1. түбүгүр, түбүккэ түс, букунаһан таҕыс; хлопотать по хозяйству хаһаайыстыбаҕар түбүгүр; 2. о чём кыһан, сүүр--көт, эргитис; хлопотать о работе үлэ булаары сүүр-көт; 3. за кого кыһан, кыһан-мүһэн; хлопотать за товарища табаарыһыҥ туһугар кыһан-мүһэн.

туохт.
1. Таптаан кимиэхэ эмэ муннугун даҕайан сытын ыл (сахалар тапталларын маннык биллэрэллэр, көрдөрөллөр). ☉ Прикасаться носом к кому-л., вдыхая его запах, нюхать (напр., в знак любви, дружбы — так выражают свои чувства якуты)
«Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Мин санаабар, сыллыыр ууруурдааҕар киһи сүрэҕэр-быарыгар ордук минньигэстик нүөлүйэн киирэр. Далан
Кэлиҥ, сыллаан ылаттыым! Үс кыыс кэлэн, үһүөн суулуу бүк түһэн биэрэллэр. Суорун Омоллоон
Өрүүнэ оҕотун кууһан ылан чанчыгыттан сыллаата. Күндэ
2. Туох эмэ сытын билээри сытырҕаа. ☉ Нюхать, обнюхивать
Оҕус ууну сыллаан көрөн баран, кэннинэн чугуруйбахтаата. Н. Заболоцкай
Дурдам маһыттан саҥардыы тыллан эрэр мутукчаны ылан, «быдан бырастыы!» — дии санаан, сыллаатым. Суорун Омоллоон
♦ Буорах сытын амсай (буораҕы сыллаа) көр буорах
Онон бу манна эрэ, Украина сиригэр, буораҕы аан маҥнай сыллаан эрэбин. Н. Кондаков
«Буораҕы сыллыаххын баҕардыҥ дуо?» — диэтэ кини [Кутузов] Пьергэ. Л. Толстой (тылб.)
Буорах сытын адьас сыллыы илик элбэх эдэр уолаттар кэллилэр. С. Никифоров. Сыллаан да көрбөт кэпс. — ырааҕынан сөп түбэспэт, баппат (таҥас, атах таҥаһа уо. д. а. туһунан). ☉ Не по размеру узкий, тесный, не налезает (об обуви, одежде и т. д.; букв. даже нюхать не пытается)
Мин бачыыҥкабын мээрэйдэнэн букунастым. Букатын да сыллаан көрбөт бачыыҥка түбэспит. В. Ойуурускай