прил. томтордоох, булгунньахтаах; холмистая местность томтордордоох сир.

аат. Уу хайа солоон оҥорбут оҥхой сирэ. ☉ Лог, овраг, расщелина, образованные действием дождевых и талых вод
Дьэ ол таас кытыл биир дьаппатыттан кыракыйкаан харыйачаан үүнэн тураахтыыр. С. Руфов
Бэйэлэрэ хаһан да Булгунньахтаах диэбэттэрэ. Бу сир киэнэ дьаппата, аҥхалаата этэ. Н. Кондаков
Тахсар дабаан үрдээтэ: ыллыктар кыараатылар, түгэҕэ биллибэт дириҥ дьаппалар баар буолуталаатылар. Ж. Верн (тылб.). Тэҥн. аппа, аппа-дьаппа

I
туохт. Айаннаан иһэн ханна эмэ тохтоон аас, сынньалаҥна оҥоһун. ☉ Останавливаться в пути для отдыха
Ортотугар кыра булгунньахтаах обургу соҕус эбэҕэ кэлэн түһүктэммиттэр. Сэһэн Дьэрэмэй
Кинилэр биһигиттэн түөрт сүүсчэкэ хаамыы холобурдаах сиргэ тохтоон түһүктэннилэр. «Чолбон»
Суруйааччылар дьиэлэригэр түһүктэнэн олорон мунньахтаабыппыт. «ЭК»
II
туохт. Түһүгүнэн уларый. ☉ Склоняться по падежам. Бу тыл түһүктэниэн сөп

туохт.
1. Халдьаайы диэки бар, айаннаа. ☉ Отправляться, направляться на северный склон чего-л., к косогору
Бүтэй ойуур бүүрүктээх «Бөрө бастаах» сайылыгым, Булуҥ-булуҥ тоҕойдоох «Булгунньахтаах» эбэккэм Хаба ортоҕутун хайа тэлэн, Халдьаайылаан эрэбин. С. Васильев
[Луодур] Хаҥыл күүһүн харыстаан, Халдьаайылаан муҥнанар. Күннүк Уурастыырап
2. халдьаайыга таҕыста диэн курдук (көр халдьаайы). Күүс-күдэх күлгэрийэн эрэр. Сотору халдьаайылыырым да буолуо. В. Лунин (тылб.)

1. даҕ. Киһи-сүөһү мээнэ сылдьыбат, чөкө, бүөм, бүччүм. ☉ Уединенный, укромный
   Эн бэттэх, сүөсүһүттэргэ да тохтоотоххуна хайдаҕый? Буоллун, ол эрээри миэхэ бүөрэмньи соҕус ыал түбэһэрэ буоллар үчүгэй буолуо этэ. Эрилик Эристиин
   Сэргэчээҥҥэ буоллаҕа дии саамай киһи сылдьыбат бүөрэмньи тааһын быыһыгар олорор. Болот Боотур. Талыгыр — ортотугар кыра булгунньахтаах, кыараҕас көрүҥнээх бүөрэмньи алаас. А. Федоров
2. аат суолт. Туох эмэ бүччүмэ, бүөмэ. ☉ Уединенность, укромность, уют
   Оттон бэйэҥ дьиэҥ ичигэһэ, бүөрэмньитэ, сыттыын-сымардыын чыҥха атын, кэрэ, чугас. Н. Габышев
   Онтон ыла этэбин: Оттомо суох улдьаа мэник Оҕо сааһым бүөрэмньитэ Уйгууран көрө илик Утуйар уум күрэммитэ. С. Тимофеев
   Ураһа иһэ сүр бүөрэмньитэ, сып-сылааһа. АХС. Тэҥн. бүк II, бүкүчээл

I
аат., эргэр. Иирсибит, мөчөхтөспүт түү. ☉ Свалявшийся, спутанный комок шерсти
Өлбөт төлкөлөөх, Охтубат оҥоруулаах, Дьоллоох-соргулаах уол оҕо Ийэ кутун, Иккилээх харчы саҕа Иһэгэйгэ иҥэрэн Илдьэ киирбиттэригэр Самсыы дьалбыйбыттара. Өксөкүлээх Өлөксөй
Иһэгэй буолбут сиэл. СГФ СКТ
ср. монг. ишигей 'войлок'
II
даҕ., миф. Дэлэгэй, байым. ☉ Щедрый, добродетельный
Иһэгэй ытыс. Иһэгэй иэйэхсит.  Иһэгэйдээх мастаах, Имэҥнээх оттоох Итии муора Ис модьоҕотуттан Тыалырбыт эбит. Саха фольк. Тиийэн кэлбит биир бэрт сиргэ: кытыылыыр сылгыны тыс быһарынан сыа ньалҕаарыма оттоох-мастаах, үс иһэгэйдээх туой күрэҥ булгунньахтаах. ПЭК ОНЛЯ I
Иитэр сүөһүбүт Иэйэхситтээх иһэгэй толуга Иҥнэри көрүллүө суоҕа! С. Васильев

1. аат. Ойдом турар туруору таас хайа, туруук таас. ☉ Утёс (отдельно стоящий)
   Үөскэ үтэн киирбит таас очуостар уу ортотугар ууллумахтыы олорор курдуктар. Амма Аччыгыйа
   Мин ааппын суруйан хааллардым Эн үрдүк, үйэлээх очуоскар. Күннүк Уурастыырап
   Көрүҥ эрэ улуу Өлүөнэ Чочумаас очуостарын. М. Ефимов
2. даҕ. суолт. Ойдом, туруору турар (таас хайа, туруук таас туһунан). ☉ Отдельно стоящий (об утёсе). Очуос тааска хатаастан тахсан, сири үөһэттэн көрөр бэрт да эбит
   □ Очуос таас булгунньахтаах Кыладыкы эбэ хотун. П. Ойуунускай
   Сис ортотуттан уһулу үүнэн тахсыбыт соҕотох очуос хайа баар эбит. «ХС»
   Араас очуос таастардаах сирдэри кытта сүүрүк уустуктук устара хараабыллары салайыыны уустугурдар. ДьДьДь

даҕ.
1. Оргуйан эбэтэр уокка сыраллан сииргэ бэлэм буолбут. ☉ Вареный, жареный
Арыыга буспут курупчаакы буулкатын курдук саһардар саһаран иһэн, эмискэччи хараарыс гына түстэ да, омуннаах күөх буруо өрө күдээрийэн таҕыста. Амма Аччыгыйа
Буспут эт минньигэс сыта дьиэ иһин тунуйбут. М. Попов
2. Үүнэн-ситэн хомуйарга сөп буолбут (сир аһын, сорох үүнээйилэр тустарынан). ☉ Спелый, поспевший, созревший (о ягодах, плодах и т. д.). Буспут моонньоҕон. Буспут сэлиэһинэй. Буспут дөлүһүөн
□ Муссерен садыгар кытарчы буспут дьаабылыкалар, күп-күөх бинэгирээттэр бу Туз-Булак аулугар бэлэхтэммэт букет буолан араас үтүө дьүһүннэринэн киэргэтэ сатыыллар. Эрилик Эристиин
Күөх чэлгиэннээх хойуу укка Күһүн эрдэ буспут отон, Кыыс тэтэркэй иҥин курдук, Кыыһа тыган кытарара. Күннүк Уурастыырап
Булгунньахтаах халдьаайытыгар Боруҥуй түүнү быыһынан Буспут оруос тунаарар, Сөрүүн түүн салгыныгар Саҥа бурдук сыта Саба биэрэн ааһар. С. Васильев
◊ Буспут мунду миинин курдук — боролхой, болоорхой өҥнөөх. ☉ Мутный, неясный (соотв. как уха из гольяна). Буспут мунду миинин курдук борук-сорук дойду устун баран истэ, кэлтэгэй ыйдаах-күннээх дойду эбит... Саха фольк.

туохт.
1. Уунан устан кэлэн кытыыга таҕыс, сыһын. ☉ Приплывать, приставать к берегу
Ньырбачаан тордохтор тустарыгар кэлээт, туох да саараҥа суох тыытын кытыы диэки салайбыта уонна кытыыга тиксибитэ. Далан
Быйыл күһүн балык үчүгэйдик тиксэр сибикитэ биллибитэ. И. Федосеев
Куба күөл арҕаа кытыытыгар тиксэн иһиллии олорор. «ХС»
2. Ханна эмэ тиий, баар буол. ☉ Оказаться, очутиться где-л. Быһаҕы манна умнубутум буолуо
Эйиэхэ хайдах тигистэ? Н. Габышев
Урут дэҥҥэ сылдьар үрэҕин тардыытыгар тиксэн хаалбытыттан соһуйан, тула көрүнэн олоотообута. П. Аввакумов
Буойуҥҥа кыайан тиксибэтэх мэтээл Сүөкүлэҕэ кэлбитэ. «ХС»
3. Туохха эмэ тииһин, ирээттэ, өлүүтэ ыл. ☉ Добиться чего-л., получить что-л. при разделе, раздаче; иметь долю, часть от чего-л.
Өр үтүрүһэн, үчүгэй бэйэлээх саһархай сэлээппэҕэ тигистим. Н. Габышев
Атын сири-уоту ахсарымына, сүрэхтэрэ сөбүлүүр үлэтигэрхамнаһыгар тиксиминэлэр арыгыга убанан — кэскиллэрин сарбыммыт ийэлэр-аҕалар да баар буолбуттара. В. Титов
Өрөспүүбүлүкэтээҕи куоталаһыыга бириистээх миэстэҕэ тиксэн харчынан бириэмийэ ыллыбыт. ПДН ТБКЭ
4. көсп. Туохха эмэ түбэһэр, туох эмэ буолар аналлаах, ыйаахтаах буол. ☉ Выпасть на чью-л. долю; угодить, попасть куда-л. Төрүт даҕаны баттыгаһы сөбүлээбэт сордоох этим гынан баран, хара дьай охсуутугар түбэһэн, алдьархайга тиксибитим. Суорун Омоллоон
«Эн курдук аанньалы анал оҥостон эрэр үрдүк дьол хайаларыгар тигистэ?» — Марусь билэ охсор баҕата тулуппата. «Чолбон»
Миэхэ сэбиэскэй суруйааччылар сийиэстэрин эҕэрдэлиир чиэс тигистэ. «Чолбон»
◊ Таҥараҕа тигис итэҕ. — христианскай итэҕэлинэн, таҥара дьиэтигэр ыытыллар таҥараҕа тиксии сиэригэр-туомугар сырыт, кытын. ☉ Принять причастие, причаститься
[Артемьев:] Сыл аайы таҥараҕа тиксэҕин, аньыыгын этэҕин дуо диэн ыйытар тойон. Суорун Омоллоон
Таҥараҕа тигистэхтэринэ, аньыыларын эттэхтэринэ чэпчииллэрэ, дьэгдьийэллэрэ. И. Гоголев
Николка Булгунньахтаах дьаамыгар сотору-сотору таҥараҕа тиксэ барар идэлэммитэ. Ойуку
ср. др.-тюрк. тегиш ‘касаться, доставать’

1. аат.
2. Ханнык эрэ сүдү суолталаах дьыалаҕа анабыллаах буолуу. ☉ Предназначение для какой-л. большой, грандиозной цели
   Историяны айыы аҥаардас «уһулуччулаах» эрэ омуктар аналлара буолбатах. Суорун Омоллоон
   Эр киһиэхэ аҕа буолар анал баар эбит туохтааҕар да үрдүк анал. И. Гоголев
   Эйэ, дьол — биһиги аналбыт, Эрчимнээх айар үлэ — биһи хайҕалбыт. А. Бэрияк
3. Чопчу аадырыстаан анааһын. ☉ Точно адресованное назначение
   Ыытыллыбыт табаар аҥаара эрэ аналынан барбытын, уоннааҕыта сураҕа суох сүппүтүн [боломуочунай] бэлиэтээтэ. Болот Боотур
   Урукку өттүгэр оройуоҥҥа олорор дьиэҕэ анаан тутуллубут объектары аналынан туһаммат быһыы баара. «Кыым»
4. Дьылҕа, оҥоруу. ☉ Судьба, участь, доля
   Киһиэхэ анал диэн баар быһыылаах. Мин эйигин көрсөөт да, өрө эргийэ түспүтүм. Н. Босиков
   Ити хаарыан доҕотторбутун да өлөртөөн, эһиги, баайдар син биир өрүһүнүөххүт суоҕа, өлөр-сүтэр аналгытыттан куотуоххут суоҕа! С. Ефремов
   Суруйааччы буолуу хайаатар да — анал. Н. Габышев. Тэҥн. ыйаах, кэскил
5. Ким эмэ туһааннаах өлүүтэ, чааһа; ким эмэ нэһилиэстибэтэ. ☉ Чья-л. определенная доля; часть наследства; чье-л. наследство. Эллэй түптэтигэр баран, ыаммыт-бааллыбыт сүөһү олорчу Эллэй баайа, анала буолан иһэр
   Саха фольк. Ити иннигэр, ойоҕуҥ аналын биэртиҥ таһынан, бэйэҥ дьүүллэниэх тустааххын. Сокуон этиитэ оннук. А. Софронов
   Өндөрүүс өс киирбэх аҕыйах аналын хап-сабар хомунан көһөн көкөрүйдэ. А. Сыромятникова
6. даҕ. суолт.
7. Туһааннаах, сирэй бэриллибит. ☉ Определенный, назначенный
   Кыргыттар бары анал үлэлээхтэр, онон ким да ыанньыксытынан үлэлииргэ тылламмата. А. Федоров. Ким барыта тус-туспа анал үлэлээх. И. Бочкарев. Алтан, көмүс дыбарыаскар Абыраллаах күндү малбын, Айылгылаах анал тааспын, Аһатыах-сиэтиэх буолаҥҥын, Албаҕалаан ылбытыҥ. Эллэй
8. Уһулуччу уонна чопчу туохха эмэ туһааннаах. ☉ Специальный, специально предназначенный
   Өлүөскэ тахсан, аҕабыыт бэйэтин анал сэргэтигэр баайыллан турар ураанньыктаах тураҕас аты сүөрэн ылла. Эрилик Эристиин
   Оҕолору анал үөрэҕэ суох атын учуутал үөрэтэрэ туһата суоҕа биллэр. Н. Лугинов
   ◊ Анал аат — предмет тус бэйэтин аата (киһи, сир-дойду, тэрилтэ, сүөһү аата). ☉ Имя собственное
   Анал ааты төһө да туттубатаҕын иһин, поэт [А.Е. Кулаковскай] бэйэтин дьоруойдарын араастаан эргитэн-урбатан, уустаан-ураннаан ааттыыра киһини сөхтөрөр. ФЕВ УТУ
   Маннык кристаллар анал ааттаах буолаллар. И. Данилов
   Зоотехник буолан, мин анал ааттаах буолар этим. С. Ефремов. Анал орто үөрэх — ханнык эрэ идэни биэрэр орто үөрэх. ☉ Специальное среднее образование
   Булгунньахтаах орто оскуолатын үөрэнэн бүтэрбит оҕолор сорохторо анал орто үөрэх кыһаларыгар салгыы үөрэнэ бараллар. «Кыым». Анал таҥас — чопчу туохха эмэ анаан туттуллар таҥас. ☉ Спецодежда. Хонтуораҕа анал таҥас түҥэтэллэр