ньаачай диэнтэн көстө түһүү. Туртастары эккирэтэн туманната сылдьан, систэрин булгурута охсорум, уйаннык ыҥыранаат, ньаачас гыналлара. Ф. Постников
«Ньах» диэт ньаачас гынна, Бөрө хаарга сыылынна. Ф. Софронов
Биэ ньаачас гынна, кэлин атахтарын ахчатан биэрдэ. «ХС»

аат. Туох эмэ алдьаныыта, бытарыйыыта, бураллыыта, буор буолан көтүүтэ. ☉ Разрушение, крошение, превращение чего-л. в пыль (в результате сильного механического воздействия). Ыйым төрөөбүт ытык хайатын …… Муодата тугуй диэн, Тула одуулаабытым — Буор хайата булгурута ыстанан Бурҕаан буола турар, буолар эбит. Саха фольк.

суулун II диэнтэн хай
аата. Тиит иҥнэйдэр-иҥнэйэн хойуу лабаалара адаарыйбытынан, сууллуу ыарын уйбакка булгурута барбыт мутуктарынан отон уктаах сиргэ бүтэҥитик ньир гына түстэ. П. Аввакумов
Түөрүллүбүт таас чубукулуун сууллуутугар атаҕым хаптаҕайын охсон чуут илдьэ бара сыста. Т. Сметанин
Бастаан утаа инники сылгылар сууллууларыгар кинилэр көлөлөрө куттанан иннилэринэн барбакка чинэриҥнэстилэр. Тумарча

биирдэм тыас туохт. Кылгастык, кураанахтык иһиллэр тыаһы таһаар (туох эмэ тостуутуттан, алдьаныытыттан, хайа барыытыттан, о. д. а.). ☉ Издать резкий сухой звук, треск, хруст (о ломающихся, разрываемых и т. п. предметах)
Арай өр буолабуола дабархайдаах хардаҕас тас гынар. А. Софронов
Тыаҕа мутуктар, булгурута тоҥор тыастара, эрчимнээх айа элбэрээгин тыаһыныы, тас гына түһэллэр. Эрилик Эристиин
Петруся сүүһүн ытыһын тилэҕинэн тас гына оҕуста. М. Доҕордуурап
казах., монг., эвенк. тас

туохт.
1. Ойоҕоһуҥ диэки намтаан бар (хол., тыы, сөмөлүөт). ☉ Крениться, давать крен (напр., о судне, самолете)
Тыыбыт хаҥас өттүгэр иҥнэйэн барда.  Сөмөлүөт түһээри иҥнэйдэ, Дьэ, Бүлүү эбэккэм, эҕэрдэ! И. Гоголев. Санитарнай сөмөлүөт хаҥас өттүнэн иҥнэйэн, аллара санньыйан, бөһүөлэги үрдүнэн эргийэн күрүлээтэ. А. Федоров
2. Кыҥнары бар, кыҥнары түс (баччааҥҥа дылы хамнаабакка көнөтүк турбут туох эмэ). ☉ Склониться, наклониться набок, в сторону
Иҥнэйэн эрэр эрэһээҥки күрүө дьөлөҕөһүнэн Үүйэлээх күөл кытыытыгар баар буола түстүлэр. Л. Попов
Күөл илин өттүгэр сиҥнэн эрэр хотонноох балаҕан, иҥнэйбит сэргэ, тохтубут күрүө-хаһаа сүллүгэстэрэ хороһон көстөллөр. Н. Лугинов
Тиит иҥнэйдэр иҥнэйэн, хойуу лабаалара адаарыйбытынан, сууллуу ыарын уйбакка булгурута барбыт мутуктарынан отон уктаах сиргэ бүтэҥитик ньир гынан түстэ. П. Аввакумов

аат.
1. Айаны иитэргэ кирсин тардан баран, ол курдук аҥаппытынан иҥиннэрэргэ аналлаах синньигэс быалаах кыра мас (айа эстэригэр элбэрээгэ төлө барар). ☉ Пусковой рычаг лука-самострела, насторожка, сторожок
Тыаҕа мутуктар булгурута тоҥор тыастара эрчимнээх айа элбэрээгин тыаһыныы тас гына түһэллэр. Эрилик Эристиин
Уолчаан айаны эһэргэ, айа кылыыта, элбэрээгэ хаарга хайдах сытарын сэдиптээн билэн сэрэнэргэ үөрэммитэ. Н. Абыйчанин
Уотун иннигэр чааркаан элбэрээгин кыһа олорон оҕонньор миэхэ эргиллэн этэр. ВМП УСС
2. кэпс. Саа чыыбыһа. ☉ Спусковой крючок у ружья
Мин сиэгэни оҥойор уолугун кыҥаан баран, бинтиэпкэм элбэрээгин төлө тартым. Т. Сметанин
Хайалара эрэ элбэрээгин мүччү тутан, саатын алҕаска эспитэ. Н. Васильев. Тыын сирин таба сүүртэрбин ханнык диэн, элбэрээгин төлө тардан кэбистэ. «ХС»

аат.
1. Туох эмэ улахан тыас, саҥа ыраахха диэри эҥсиллэн, дуораһыйан иһиллэрэ. ☉ Громкий, раскатистый звук, голос, отдающийся эхом
Үрэҕи үрдүнэн кыыстаах уол ырыаларын дуораана иһиллэр. Суорун Омоллоон
Ойуулуур-дьүһүннүүр искусствоҕа матырыйаалынан кырааска буолар, муусукаҕа - дорҕоон дуораана, литератураҕа - тыл. Г. Васильев
△ Туохха эмэ охсуллан тыас, саҥа ордук дорҕооннонуута. ☉ Усиливающийся отзвук, отголосок
Ыраах, өрүс уҥуоргу тэҥкэҕэ, кэҕэ этэн чоргуйара уу дуорааныгар тэптэрэн, ханна эрэ саха сайылыгын кырдалыгар эдэр ыччат мунньустан эһиэкэйдээн эрэрин санатар. Н. Якутскай
2. көсп. Туох эмэ буолбут сураҕа, бэлиэтэ, дарбаана. ☉ Отзвук, отголосок какого-л. события, минувшего, прошлого. Амма Аччыгыйа ол уоттаах сыллар [сэрии сыллара] дуорааннара билиҥҥи эйэлээх кэмҥэ тиийэ кэлбитин көрдөрөр. Н. Тобуруокап
Үйэлэр дуорааннара бу булгунньах үрдүнэн холорук эрэ кэриэтэ силлиэрэн аастаҕа. В. Гаврильева
Кыргыһыылар дуорааннара кымыстыыллар сүрэхпин. С. Тумат
◊ Ой (өй) дуораана - таһырдьа тыас, саҥа туохха эмэ (хол., хайаҕа, тыаҕа) охсуллан чуордук хатыланан иһиллиитэ. ☉ Эхо
Дьыбардаах түүн туруйалар хаһыытаһалларын ой дуораана үс төгүл улаатыннарар, кый баһынан эҥээритэн илдьэр. Н. Якутскай
Ой дуораана кини ийэтин саҥатын дорҕоонноохтук эргитэн аҕалла. Амма Аччыгыйа
Улуу сир устун өй дуораана тарҕанна. Эллэй
Кыһыҥҥы кыыдааннаах тымныыны кыайан уйбатах мутуктар булгурута тоҥмут тыастарын ой дуораана үтүктэ түһэргэ дылы гынар. Эрилик Эристиин

сов. что булгурут, алдьат, алдьатан ыл.

аат.
1. Үс саастаах төрүү илик ынах. ☉ Не ´тель, молодая корова (еще не отелившаяся, трехгодовалая)
«Нохоо! Бар, баһырҕастаах бургунаһы хотонтон сиэтэн таһаар эрэ»,— диэн баран, мас кыстыырга сытар сүгэтин ылла. А. Софронов
Туулар тэйгэгэр истээх күрүҥ ынахтарын Лэглээриннэр бургунастара сиэлийэн кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кинилэр бөдөҥ сүөһү саамай көтөҕүн быраактанар ыаммат ынахтары итиэннэ төрөөбөтөх бургунастары мэччирэҥҥэ уотарга талаллар. АГГ СУоД
2. Үс, түөрт саастаах бастаан төрөөбүт ынах. ☉ Первотелка (молодая корова 3–4 лет)
[ Хобороос:] Мааҕын ала бургунас аанньа иэппэтэҕэ, улахан Хара кэлбэтэх этэ. А. Софронов
[Дьылыгыс Маайа:] Тукаам, сүөгэй диэхтиигин дуу? Ханна баар сүөгэйбитин этэҕин? Онто суох ити биир бургунаспыт батан кэбистэ, ыаппата. Эрилик Эристиин
Бургунастар адьарайдар, эмиэ ынахтар буоланнар, үүттэрин дуомуттан балтараа буут арыы тахсыбата. Күндэ
♦ Бургунас муоһа булгу барар (булгуруттар) буурҕата (тибиитэ) — олус күүстээх силлиэ. ☉ Сильный, ураганный ветер (букв. такой силы ветер, что рога молодой коровы с треском отпадают)
Эмиэ киирдилэр мин түүлбэр Ньиргиэрдээх сүллэр этиҥнэр, Харылыыр, хабар халлааттар, Бургунас муоһун булгурутар Муҥутуур дохсун буурҕалар. С. Данилов
Бургунас муоһа Булгу барар Сэтинньи сирилэс тибиитэ Саха хамначчытын атаҕар, Күөх от буолан, Тэлгэммитэ. П. Тулааһынап. Бургунас <ынах> муоһа (муостара) булгу (булгурута) тоҥор (барар) тымныыта — олус күүстээх, улахан бытарҕан тымныы. ☉ Трескучий мороз (букв. такой сильный мороз, что рога молодой коровы с треском отпадают)
Тохсунньу кыыдаан дьыбара чыҥкыныы турара, силлээбит сил сиргэ тиийбэккэ муус буолан тобугуруу тохторо... Бу буоллаҕа дии бии бургунас муоһа булгурута тоҥор тымныыта. П. Ойуунускай
Бургунас ынах муоһа Булгу тоҥор тымныытыттан Букатын кыһаммакка Тэҥкэ харыйатын төбөтүгэр Лэкээрийэр буоларым! П. Тобуруокап
Бургунас муоһа булгу барар тымныыта үгэннээн турар. В. Ойуурускай. Бургунас <ынах> муоһун курдук (муоһунуу) — сааһынан, өйүнэн, күүһүнэн, кыаҕынан тэбистэҥ курдук. ☉ Как равные по возрасту, уму, силе и т. д. (букв. как два рога молодой коровы)
Оҕонньордоох эмээхсин Сыры-сыллатааҕы Уоллаах кыыс оҕолоро Эрбии тииһин курдук Эмдэйсэмдэй эрбэлдьиһэн, Бургунас муоһун курдук Эгил-тэгил улаатан Эрдийэн истилэр. П. Ядрихинскай
Олус омтуорбакка, аймана-саймана барбакка, бургунас ынах муоһун курдук тэҥҥэ санаһан, доҕордоһон — эйэлээхтик бииргэ олоруҥ. Болот Боотур
Уоллаах кыыс ити курдук үрэх баһын хараҥа тыатын быыһыгар бургунас ынах муоһунуу, үөрэ-дьүөрэ, тэҥҥэ үүнэн испиттэрэ. Дьүөгэ Ааныстыырап
◊ Кытарах бургунас — төрөөбөтөх бургунас. ☉ Не´тель; яловая трех-четырехтравая корова
Сарсыҥҥытыгар Ыстапааннаах ынах ыытарга кытарах бургунастарын хотоҥҥо баайан хааллардылар. А. Софронов. Тиҥэһэ бургунас — үһүс күһүнүгэр сылдьар бургунас. ☉ Не´- тель третьей осени (трехгодовалая корова)
Сыкына эмээхсин туран, Сыһыы сиигин оймоото, Тиҥэһэ бургунаһы булан, Титиик диэки сайдаата. С. Васильев. Туҥуй бургунас — биирдэ төрөөбүт бургунас. ☉ Молодая корова, отелившаяся первый раз
Туҥуй бургунас Тордохтоох тобураҕын Туһаайан эрэбин, Чэбдик эриэн бургунас Астаах арыытынан Аһатан эрэбин, Аартыгыҥ аанын ас, Аан алаһаны тэлэй! С. Зверев
Тутум салаа оту тутуһан көрөр, ол татым астаах-үөллээх ыарахан сылга, бары ньирэйдэрин торолутарын таһынан, туҥуй бургунастарыттан тоҕус сүүс алталыы киилэ үүтү ыабыта. С. Федотов
Елена Терентьевна тупсарылла илик олохтоох боруода ынахтартан, туҥуй бургунастартан өлгөм үүтү хайдах, ханнык ньыманан ыырын туһунан кэпсиир. «Кыым». Уулаах бургунас — буос (буоһаабыт) бургунас. ☉ Стельная молодая корова (первотелка)
Быйыл дьонноруттан уулаах бургунаһы ылбыттара. И. Гоголев
Сарсыныгар Хоту Ытык Хайаттан ыҥырыа эриэн дьүһүннээх, үс саастаах эриэн уулаах бургунаһы булан аҕалбыттара. БИГ ӨҮөС

сов. 1. что булгурут, тоһут; буря сломила дерево силлиэ маһы тоһуппут; 2. кого-что, перен. булгурут; санаатын тоһут, иннин ыл; сломить сопротивление врага өстөөх утарылаһыытын булгурут; # сломя голову буут быстарынан.