прил. 1. бульвар; 2. перен. бульварнай (мещаннары, обывателлары дуоһутар); бульварный роман бульварнай роман.

сыһ. Нарыннык, намчытык туттан бытааннык (хаамп). ☉ Плавно, мягко (двигаться)
Са хам нарын кыыһын курдук Намылхайдык хаампыта Хойуу мастаах бульвар муннук Кыыс былаатын саппыта. П. Тобуруокап

көр банаар
Кини үөһэ арҕас сир үрдүгэр тахсан баран, күүппэтэҕин көрбүтэ: ыраах онно-манна манаар дар сырдык уоттара кылахачыһан көстөллөрө. Н. Габышев
Манаардар хам-түм кылаҥнаһар этилэр, хоргуннара бараммыт быһыылааҕа. Н. Г о г о л ь (тылб.). Бульвар манаардарын уота күлүмүрдүүр. В. Катаев (тылб.)

аат. ССРС, Арассыыйа наукатын академиятын дьиҥнээх чилиэнэ; туһааннаах академияҕа (хол., республикаҕа, наука, искусство салаатыгар о. д. а.) талыллыбыт киһиэхэ иҥэриллэр аат, соло. ☉ Академик (действительный член АН СССР, Российской, республиканских, отраслевых академий)
Ыраатта даҕаны сылааска сыппатах, Күөх бульвар устунан дуоһуйа хаампатах. Академик ол онтон букатын кэмсиммэт, Сынньаныы туһунан саныы да соруммат. С. Данилов
Дьулустаан Семеновиһы үгүстэр бэйэтин олус үрдүктүк туттунар, улахамсык курдук сыаналыыллар. Ол төрүөтэ диэн, бадаҕа, икки сыллааҕыта соҕурууттан академик кэлэ сылдьан, миэхэ баран үлэлээ диэн кучуйа сатаабытын барсыбатах. Г. Угаров

аат.
1. Ким, туох эмэ ыалдьан доруобуйатын, чөл туругун сүтэриитэ, чэгиэн туруга кэһиллиитэ. ☉ Расстройство, нарушение нормальной жизнедеятельности организма, нездоровье, недуг, болезнь
Ыарыы дьиҥнээх эрэйин Ыалдьар киһи өйдүүр дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Диагноз туруорбакка эрэ, мин ыарыыгын хайдах билиэхтээхпиний? С. Ефремов
Ыарыыта ситэри үтүөрбэтэр да, Лаврентий Николаевич тупсарга дылы буолбута. Н. Габышев
Таба ыарыыта турбут. Н. Заболоцкай
Бу ыарыылар хортуоппуйу үүнэр да, харайыллар да кэмигэр сутуйаллар. ФНС ССХА
2. Ким эмэ ыарыыны этинэн-хаанынан билиитэ. ☉ Ощущение физического страдания в какой-л. части тела, боль
Ыарыытын уҕарытыахтыы Аянитов умса түһэн, ыалдьар сирин ытыһынан ыга баттыы сатаата. Софр. Данилов
Ыарыытын тулуйа сатаан хараҕын быһа симтэ, алын уоһун хам ытырда. И. Гоголев
Туран куотуохпун, өттүгүм ыарыыта кыайан сүүрдүө суох. Н. Якутскай
3. көсп. Тугунан эмэ олус үлүһүйүү, туохха эмэ дууһалыын, өйдүүн-санаалыын тууйа туттарыы. ☉ Сильное, захватывающее полностью кого-л. увлечение кемчем-л., болезненная страсть, любовь
Уум кэлэн биэрбэккэ, бульварга сылдьабын, Хоһоон суруйар ыарыынан ыалдьабын. Л. Попов
Таптал диэн Кирилл Васильевич билэринэн, минньигэс муҥ, кэрэ ыарыы. Н. Габышев
Ханнык да ыарыыттан санаа ыарыыта киһини ордук сотору кэбирэтэр. Н. Павлов
△ Туохха эмэ сайыннарар буолбакка, кэннин диэки тардар бөрүкүтэ суох көстүү. ☉ Слабость, недостаток
Мин саныахпар, ол уруккуттан олоҕуран силиһирбит тыа оскуолаларын типичнэй ыарыылара: сыана формализма. Н. Лугинов
Оннук ыарытыган буолбатаххын, эн ыарыыҥ биллэр — олус иллэҥҥин. М. Доҕордуурап
Ититэр систиэмэлээх олорор дьиэлэр тымныйыылара элбэх биричиинэттэн тахсар. Ол гынан баран дьиэ тымныйыытыгар икки сүрүн ыарыы баарын этиэххэ наада. «Кыым»
♦ Сүрэх-быар ыарыыта көр сүрэхбыар
Сөбүлээбэт киһилиин олорууттан, сүрэх-быар ыарыытыттан …… хайа, оҕобут хатан-кууран бараарай? Т. Сметанин
Сүрэх-быар ыарыыта буол көр сүрэх-быар. Оннук сүрэх-быар ыарыыта буолла, кырдьыгы бар-дьоҥҥо этэн, арыый чэпчээн баран, бу күнтэн сүтэр ордук буолсу. А. Сыромятникова
Сүрэхбыар ыарыыта оҥоһун көр сүрэх-быар. Сорох оттон биир санааны күнү быһа сүрэх-быар ыарыыта оҥостон баран, эппэккэ мэлийэн сыттаҕа бу. В. Титов
Шестаков төрөөбүт литературатын сүрэх-быар ыарыыта оҥостубута кими барытын истиҥник долгутар. «ХС»
◊ Аҕылаан ыарыы (ыалдьыы) көр аҕылаа
Аҕылаан ыарыыттан талбыт курдук үчүгэй туруктаах ньирэйдэр өлөллөр. С. Федотов
Улахан Ыстапаан биир дьыл аҕылаан ыарыыттан сүөһүлэриттэн ытыһын соттубута. «Чолбон»
Араҥ ыарыы көр араҥ. Мэхээлэ ойоҕо Тыытыгынай Мааппа диэн биэс уонуттан эрэ тахсыбыт дьахтар араҥ ыарыынан ыалдьыбыт үһү. С. Маисов
Дьарҕа ыарыыта — дьарҕа диэн курдук. Түөннээһини, дьарҕа ыарыылары лаппа баһылаабыт. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Иирэр ыарыы көр иир I. Арааһа, иирэр ыарыы тураары гыммыт дуу диэтим. ИИА КК
Ис ыарыыта көр ис IV. [Ойуун] ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына — барыта үтүөрэн, тиллэн, чэчирээн кэлэр үһү. А. Бэрияк
Иэрийэр сөтөл (ыарыы) көр иэрий. [Ньургуһунунан] иэрийэр ыарыыттан, кыһыылаах ымынахтан эмтэнэллэр эбит. МАА ССКОЭҮү
Көҕүс ыарыыта көр көҕүс II. Оҕом онтон ыла турбакка, көҕүс ыарыы буолан, муҥ бөҕөнү көрөн, үһүс сылыгар тиийэн өлбүтэ. Эрилик Эристиин
Таба …… көҕүс ыарыытынан ыалдьыах көрүҥнээх буоллаҕына, бэтэринээр маҥнайгы көмөнү оҥорор. «ХС»
Көрөр ыарыы — көрөр диэн курдук. Кыһыныгар эмээхсин биир сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолан, олус муҥнанан баран, саҥардыы арыый буолан иһэн таҥараҕа тиксээри, хас да хонукка ыалга олорон хараланна. Амма Аччыгыйа
Хаҥас илиитин сөмүйэтэ көрөр ыарыы буолбутун эмээхсиҥҥэ эмтэтээри кэлбит этэ. С. Маисов
Күөмэй ыарыыта көр күөмэй I. Алёша күөмэйин ыарыыта муҥнаабыта хас да хонно. Г. Николаева (тылб.)
Куһаҕан ыарыы көр куһаҕан. Па, саҕы даҕаны, Куһаҕан ыарыыга хотторуом дуо, ама? Дьуон Дьаҥылы
Ол саҕана сыстыганнаах куһаҕан ыарыылар тарҕана илик кэмнэрэ. ФГЕ-СДь ӨӨСҮҮ. Кэрбэнэр ыарыы көр кэрбэн. Кэрбэнэр ыарыы — түүлээх кыыл кэмиттэн кэмигэр киҥнэнэр ыарыыта. БПМ КИиКСЫа
Саахар ыарыыта — саахарынай диабет диэн курдук (көр саахарынай). Саахар ыарыыта буоламмын, аспын көрүнэн аһыыбын. Сардаҥа ыарыыта көр сардаҥа. Сардаҥа ыарыыта диэн организм барыта ыараханнык ыалдьыыта буолар. МВА РСЗКДь
Симэхтээх ыарыы көр симэхтээх. Оннук үлүгэрдээх күчүмэҕэйгэ эбии, сэтинньи ый ортотугар симэхтээх ыарыы өрө турбута. Н. Якутскай
Сыстыганнаах ыарыы көр сыстыган- наах. Араас сыстыганнаах ыарыыга ыалдьан дьон өлөрө улам хойдон испитэ. Эрилик Эристиин
Саньытаарынай усулуобуйа мөлтөҕө сыстыганнаах ыарыыга сутуллууга тиэрдибитэ. ДАМ. Тартарар ыарыы көр тартар. Уончалаах уоллара тартарар ыарыынан ыалдьан өлбүтүн туһунан истэрэ. «ХС»
Тирии ыарыыта көр тирии. Кыра дьон таҥаһы булан таҥныбакка, сайыннарыкыһыннары ынах, сылгы тириитинэн эттэрин хаххаланар буолбуттара, араас тирии ыарыытыгар ылларбыттара. Эрилик Эристиин
Титириир ыарыы — титириир диэн курдук. Оттон Азияҕа, Америкаҕа [үүнэр] хиннэй мас, ол мастан титириир ыарыы эмин, хиня диэни, оҥороллор. С. Ефремов
Уҥар ыарыы көр уҥ. Тимэх отунан сорох сирдэргэ төбө ыарыытын уонна уҥар ыарыыны эмтииллэр. МАА ССЭҮү
Хара ыарыы көр хара. Арай мин айыы саҥнаах Хара ыарыыга Хаптарбыт курдук, Үс үөстээх өргөн өтүүнэн Өрө кэлгиллэн, Өҕүйбэт сиргэ үөтүллэн Баран эрэбин. С. Зверев
Хара ыарыыга хаптардыбыт? П. Ламутскай (тылб.)
ср. др.-тюрк. аҕрых, тат. авыру, уйг. аҕрик, туркм. аагыры ‘боль; болезнь, заболевание, недуг, немочь, хворь’