академик

көр түһүк
Аат тыллар ыйытыыларынан сыһыарыылара уларыйан иһиилэрин падежтарынан уларыйыы дэнэр. ЕНВ СТ
Падеһы тиһик быһыытынан киэҥник хабан научнайдык үөрэппит бастакы киһинэн академик О.Н. Бётлингк буолар. ВИП СТП
Аат тыл морфологическай бэлиэтэ — падежтарынан уонна ахсаанынан уларыйыы. ННН СТМО

аат. Кураанах сир уонна уу куйаара эбэтэр атын ханнык эмэ халлаан эттигин сферата ойууламмыт сир шарын мөлүйүөнүнэн төгүл кыччатыллыбыт мадьыала. ☉ Глобус
Академик сир глобуһа остуолга турарын эргитэ-эргитэ, одууласпахтаата. Г. Угаров
Географическай балаһыанньа картанан, глобуһунан быһаарыллар. САИ ССРС ФГ
[ХV үйэҕэ] маҥнайгы глобустар оҥоһуллубуттара. АЕВ ОҮИ

дьүһ. туохт. Ньалҕархай килэгир ньуурданан көһүн. ☉ Блестеть, лосниться, иметь глянцевую поверхность
Академик килэрийэн турар таас ааҥҥа киирэн иһэн эргиллэ биэрбитэ. В. Яковлев
Тетя Феня …… үөһээ өттө хараара килэрийбит улахан оруос килиэбин сыттыгын анныгар кистээбитэ. М. Алексеев. Килэрийбит миэбэлгэ илиим суола хаалыа. ФВН ТС
♦ Килэрийэр киинэ — килэйэр киинэ диэн курдук
[Москуба] аан дойду тэбэр сүрэҕэ, килэрийэр киинэ. Софр. Данилов

аат. Тус-туспа суруллубут үлэлэри, айымньылары, докумуоннары бииргэ түмэн, бэчээттээн таһаарбыт кинигэ. ☉ Сборник (напр., статей, задач)
Алёша Кылайаанап хомуурунньугун бэҕэһээ бүтэрэн, кылаабынай эрэдээктэргэ киллэрбитэ. Далан
Кылаас иннигэр араас омуктар остуоруйаларын хомуурунньуктарын быыстапката туруоруллар. ФНИ ТСАаКМ
[Академик Сергей Львович Соболев] уонна учуонайдар олимпиада задачаларын хомуурунньугун таһаарыыларын тэрийбитэ. И. Федосеев

чуолкайдаа диэнтэн хай
аата. [Л.Н. Харитонов] академик В. Радлов кэнсиэпсийэтин хат көрөн, күттүөннээх чуолкайдааһыннары биэрбитэ, саҥа сабаҕалааһыннары оҥорбута. СПА СТИ
[Силиэстийэ үлэтэ] докумуоннары хасыһыы, дьоннору ыйытыы, чуолкайдааһын, быһаарыы, түмүк оҥоруу. «ХС»
Сарсыарда Денис Иванович кэбиниэтигэр ыҥыран ылан чуолкайдааһын сиэринэн кылгастык кэпсэтэ түстэ. «Чолбон»

аат. Холоон көрөн оҥоруу, чинчийии, уопут. ☉ Опыт, а также метод исследования чего-л., эксперимент
Былааннаабыт тиэмэлэрэ бытархайдар, установкалара кыралар, улахан эспэримиэҥҥэ кыахтара тиийбэт, үп буоллаҕына көрүллүбэт. В. Яковлев
Кини [Чаҕылҕан] литератураҕа үлэтин былаһын тухары эспэримиэнинэн дьарыктаммыта. Софр. Данилов
Улахан, далааһыннаах киэҥ-куоҥ эспэримиэннэргэ хорсуннук турунарга ыҥырбыттара. В. Яковлев
Коля Чороонопко араастаан бастанан утуйууга эспэримиэн оҥороору гыналларын кэпсээтэ. Г. Угаров
Постамеҥҥа үйэ саас тухары ыт — академик Н.П. Павлов эспэримиэннэрин сүрүн кыттыылааҕа — туруоруллубута. ДьДьДь

туохт. Илиигинэн эбэтэр тугунан эмэ кими-тугу эмэ охсоору гын. ☉ Замахиваться (напр., рукой, каким-л. предметом)
Мин сутурукпун болточчу тутаат, кини эбирдээх муннун дугдуруйдум. И. Гоголев
Эдьиийэ уолу, эбэтэ көрбөтүгэр, күрдьэҕинэн дугдуруйда. В. Гольдеров
«Бар, бар диибин сымала!» - харабыл саатынан дугдуруйда. А. Сыромятникова
♦ Дугдуруй да сутурҕаа (оҕус) - тугу эмэни ылынныҥ, саҕалаатыҥ да, тиһэҕэр тиийэ оҥорон, бүтэрэн кэбис. ☉ Не останавливаться на полпути, доводить начатое дело до конца (букв. замахнулся, так ударь)
Дугдуруй да сутурҕаа, кириитикэлии сорунан баран, улахантан кириитикэлиэххэ буоллаҕа. Далан
Академик ыарахан тиэмэ диэн сэрэппитэ. Дугдуруй да оҕус, ылыс да ыараханыттан кыһаныма. Н. Лугинов
[Федот:] Дугдуруй да сутурҕаа, үрдүк үөрэҕи ылан баран, дойдуга төннүөххэ наада. И. Федосеев

туохт.
1. Кими, тугу эмэ көрөн-истэн, харыстаан илдьэ сырыт, араҥаччылаа. ☉ Бережно охранять, защищать, оберегать кого-что-л.
Айаныҥ атын үүнүн Баайан ымыылыы оҕус. Саха нор. ыр. II. Күндү этэ миэнэ атым Ааһар алып алкыйыытыттан Ахсым суолбун ымыылыыра. Таллан Бүрэ
2. көсп. Баҕа санааҕын сүрэххэр сөҥөрдөн санаа дьулуура оҥостон, иитиэхтээн илдьэ сырыт. ☉ Долго вынашивать в душе заветное желание, сокровенную мечту
Академик Лаврентьев учуутал Михаил Андреевич хас эмэ сылы быһа сүрэҕэр сөҥөрдүбүт, дууһатыгар ымыылаабыт кэскиллээх санааларын таба да эппит! И. Федосеев
Туох эрэ хаһааҥҥыттан эмэ ыраланан ымыылаабыт санааҥ туолара субу тиийэн-түгэнэн кэлбитэ эн бэйэлээх эккин-хааҥҥын эппэҥнэтэр, сүргүн-куккун сүүдүтэр. В. Миронов

даҕ.
1. Бочуоттааһын, улахан ытыктабыл бэлиэтигэр талыллар эбэтэр ананар. ☉ Избираемый или назначаемый в знак большого уважения, почета. Бочуотунай академик. Бочуотунай президиум
△ Улахан ытыктабылы, кэриэстэбили бэлиэтиир аналлаах. ☉ Являющийся выражением большого уважения, почета или почтения чьей-л. памяти. Бочуотунай харабыл
□ Иккилии чаас буола-буола бочуотунай харабылга кыһыл хаалтыстаах пионердар тураллар. Н. Якутскай
2
көр бочуоттаах. Нэһилиэк баар эрэ соҕотох бочуотунай кырдьаҕаһын, быыпсай кулубаны, өлүүтүттэн матарар сатаммат. Болот Боотур
Арай Мундербек Муссерен эрэ садыгар барарга бастаан ылбыттаах, онтон ыла бастыыр бочуотунай миэстэ киниэхэ сааһыгар түбэһэ илик. Эрилик Эристиин
◊ Бочуотунай грамота — правительственнай уорганнар эбэтэр общественнай тэрилтэлэр киһини эбэтэр кэлэктииби туох эмэ үтүөтүн иһин наҕараадалыыр оҥоһуулаах суруктара. ☉ Почетная грамота. Саха АССР Үрдүкү Сэбиэтин Президиумун Бочуотунай Грамотата
□ Сүүрбэ аҕыс киһи «Якуталмаз» трест Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыттара. «Кыым»