сыһ. Чаҕаарыйан иһиллэрдик (саҥар, ыллаа). ☉ Звонко, громко, протяжно (говорить, петь)
Чаҕылыйар бэйэтин, Чараҥ ойуур быыһыгар, Чалбараҥнаах күөҕүгэр Чаҕаарыччы ыллыаҕыҥ. Эллэй
Чиэнди биһик ырыатын ыллыыр, намылхайдык, чаҕаарыччы. С. Дадаскинов
Нооһойдоох уруккуларын курдук чаҕаарыччы күлэн, үөрэ-көтө оонньооботтор. «ХС»

аат.
1. Сайын кэлиитэ дойду иччитигэр анаан алаас, сыһыы саҕатыгар улахан маска (ордук хатыҥҥа) эбэтэр ыһыах түһүлгэтигэр чэчиргэ сиэл сүүмэхтэрин, тус-туһунан өҥнөөх өрбөх кырадаһыннарын ситиигэ бытырыыстыы кыбыталаан намылхайдык тардыллыбыта. ☉ Волосяной шнур с привязанными к нему пучками конской гривы и разноцветными кусками материи, который в начале лета навешивается на большое дерево на краю долины, аласа в дар духу местности (обычно на берёзу). Кроме того, во время кумысного праздника «ысыах» им украшают воткнутые в землю берёзы. Хабырыыс баран иһэн алаас сыырын чабырҕайыгар Огдооччуйа эмээхсин салама ыйаабыт аар хатыҥар тохтоото. И. Гоголев
Саатар, быйыл саас салама да ыйаабатахпыт, баҕар, онтон дойду иччитэ хомойдоҕо дуу, хайдаҕа дуу? Н. Якутскай
2. Суолга дьон тохтоон ааһар бэлиэ сиригэр ол сир иччитигэр диэн ууруллубут туох эмэ кыра маллар. ☉ Предметы жертвоприношения (пучок волос, кусок материи, монеты, папиросы и т. п.), которые путники оставляют в определённых для этого местах по дороге
Кырдьаҕас дьон салама диэн ааттаан манньыат кыбытан, таҥас сыыһа баайан, табах ууран бу дойду иччилэригэр үҥэр-сүктэр этилэр. Н. Габышев
ср. тув., хак. чалама ‘шаманская лента’, телеут. йалама ‘священная верёвочка, растянутая между двумя берёзами с двадцатью тряпочками, из коих средняя имеет вид животного’

туохт.
1.
сай- маар 1 диэн курдук. Кыыһахайдыыр халлаан Кыһылыктыыр өҥө, Сааскылыыра кэмим Саймаарыйар күөҕэ Көстүтэлээн ааһар, Күлүмүрдээн ылар. П. Тобуруокап. Сайаҕас салгын Саймаарыйа илгийэр. И. Данилов
[Бухатыыр атын] Сайыҥҥы күн Саабылаан батас биитин курдук Саймаарыйан тахсар Саргылаах алын кырыытын диэки Салайа баттаан кэбистэ. П. Ядрихинскай
2. Наҕыллык талбаарыйан уһун, сүүрт, хамсаа (хол., өрүһү, үрэҕи, былыты этэргэ). ☉ Двигаться, плыть, течь плавно, тихо, спокойно (напр., о реке, речке, облаках)
Арҕаа күн киирэн кытарымтыйар, хоту үрүҥ былыт саймаарыйан устар, илин халлаан тэстиэх курдук ыраас. Н. Габышев
Чычаас үрэх сүрэҕэлдьээбиттии устан саймаарыйар. А. Фёдоров
△ Оннук наҕыллык, намылхайдык эҥээрийэн иһилин (хол., киһи саҥатын, ырыаны этэргэ). ☉ Разноситься спокойным, плавным напевом (напр., о голосе, песне)
Сахам сирин туһунан Саймаарыйа тарҕыыллар Элбэх омук тылынан Эҥин дьикти ырыалар. М. Ефимов
Чиэнди куолаһа ыраастык, истиҥник саймаарыйда. С. Дадаскинов
△ Наҕыллык наскылдьый. ☉ Ходить, идти плавной походкой
Настайа барахсан, дьиэттэн оргууй аҕай саймаарыйа хааман тахсан, сэргэ аттыгар, …… уһуун-уһун суһуоҕун тараанан намылыта олороро үчүгэй да буоллаҕа. П. Аввакумов
Арай үлэ бүттэҕинэ, Наҕылыгар түстэҕинэ Хаамар аргыый саймаарыйа Почта таһар Маарыйа. Чэчир-72
3. Чуумпуга бигэнэн киэҥник тэнийэн көһүн. ☉ Простираться, тянуться вдаль и вширь, будучи охваченным тишиной и покоем (о долине, тайге)
Саргылаах саҥа күнэ үүнэрин көһүтэн, Саймаарыйа сытта улуу Туймаадам. М. Ефимов
Чэ, көтүҥ, чэ, ойуҥ, Дьэргэлдьитэ тэйэн биэриҥ! Сайаҕастай салгыннардаах Сайылыкпыт саймаарыйда. Л. Попов
Тула ап-араҕас, уоһах саһархай тайҕа саймаарыйар. Н. Габышев
4. кэпс. Туох эмэ күүстээх иэйиигэ баһыйтаран, туймаарый, булкулун (киһи санаатын, өйүн туһунан). ☉ Утратить ощущение реальности от внезапно нахлынувших чувств
[Кыыс тапталын санаан уонна дойдулуур үөрүүтүттэн] Уол санаата саймаарыйда, Уон аҥыы алаарыйда. С. Васильев
Мин ичигэскэ, сырдыкка бу ойуурга тахсан саймаарыйан хаалбыт профессор диэки көрөн кэбистим. Н. Габышев

прил. лаглаҕар, намылхай; развесистый дуб лаглаҕар дууп.

прил. лаглаҕар, уһун намылхай лабаалардаах; раскидистый дуб лаглаҕар дуу п.

Даҕааһын күүһүрдэр эбиискэтэ, на-, нам- (нал-, нан-) диэн саҕаланар олохторго сыстар: нары-нанаҕар, нары-намылхай. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательного, присоединяемая к основам, начинающимся на на-, нам- (нал-, нан-): нары-нанаҕар ‘грудастый’, нары-намылхай ‘длиннущий’
Икки илиибэр сыыйан-тараан кэбиспит курдук сып-сымнаҕас, нары-намылхай, уп-уһун кыһыл көмүс баттахтар эриллэн хаалбыттар эбит. Ах ба ран олордум. П. Ойуунускай

көр даллаҕар
[Сылгы] Чараас чабырҕайдаах, Даллыгыр кулгаахтаах, Намылхай кутуруктаах. Саха нар. ыр. II
Дарба таныылаах, Чараас чабырҕайдаах, Таһынан харахтаах, Даллыгыр кулгаахтаах [атыыр сылгы]. Күннүк Уурастыырап

даҕ. Сабырыттыбыт, таҥнары сабырыттан түспүт, намылхай (киһи хааһын этэргэ). ☉ Нависший (о бровях)
Үрдүк сабырыттаҕас хаастаах, ортотунан тостубут улахан муруннаах. Н. Босиков

намыраа диэнтэн дьаһ
туһ. Даарыйа да эмээхсин намылхай быһыытын намырата соруммата. Амма Аччыгыйа
«Тохтоо, тохтоо», — Серафим киһитэ хараҕа-сирэйэ турбутун көрөн арыый намыратарга сорунна. М. Попов
Мунньаҕы салайан ыытааччы дьон аймалҕанын нэһиилэ намыратта. В. Титов

сыһ. Татаар тылынан. ☉ По-татарски
[Марьяс] тугу көрбүтүн барытын сөҕөн-махтайан татаардыы имигэс тылынан ыллыыыллыы дьиэтигэр төннөрө. Эрилик Эристиин
Ханна эрэ татаардыы намылхай ырыа дьиэрэйэр. А. Фёдоров
Нууччалардыын нууччалыы Доҕор тылы кэпсэтиэҥ, Татаардыын татаардыы Таптал тылын тамайыаҥ. Л. Попов