ситим сыһыан холб. Этиллэр санаа инники этиллибитин чуолкайдаан эбэтэр киниэхэ утары тутан тэҥнээн бэлиэтииргэ, ситимнииргэ туттуллар. ☉ Выражает подчеркивание говорящим высказываемой мысли в плане сопоставительной связи ее с предыдущей мыслью или пояснения (соотв. более того). Кини олус кыыһырбыт, ааһа баран, кыра атаах кыыһын кытта мөхпүт. Уоллара олус мэник, ааһа баран, сымыйаччы
□ [Хоһоон] ааһа баран, прозаическай этиигэ маарынныыр. «ХС»
Бу кутуруктаммытым да баар эбээт. Һа-һа-һа, ааһа баран, киһи да күлэр. Күндэ

сыһыан холб. Туох эмэ куһаҕантан, салгыппыттан, наадата суохтан аккаастаныыны эбэтэр ону тохтоторго, хаалларарга быһаарыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает, что говорящий от чего-л. отказывается, отмахивается или хочет, предлагает прекратить какие-то действия, считая их недостойными, надоевшими, ненужными (соотв. ну его, да ну его, черт с ним)
Наадата суох, абааһытын баран. В. Яковлев
Сүөкүлээ, чэ-чэ, түксү. Абааһытын баран. И. Гоголев
[Буор] тоҥмут араҥата чараас буоллаҕына, абааһытын баран, дэлби тэптэриигэ сөбүлэһэн кэбиһиэх баар этэ. «ХС»
△ Саҥа аллайыылары кытта туттуллан, ордук күүстээх иэйиилээх дэгэттэнэр. ☉ Употребляясь с междометиями, приобретает более эмоциональный оттенок
А, абааһытын баран! Бу сарсыарда прораппын кытары киирсэн кэбистим. В. Яковлев

көр айаҕалыы сатаан
Айаҕалыы баран, Олоотоон уола Ойдом Хонооһой диэн киһиэхэ тохтууллар. Күннүк Уурастыырап

I
туохт.
1. Туттуллан бүт; бүтэн хаал. ☉ Израсходоваться, истратиться полностью
Ыстыыр ыстыыр да аһыыра биллибэт, хата, тииһэ баранар баар үһү (тааб.: кыраабыл). Саамай улахан эрэй – табах бараммыта. Амма Аччыгыйа
Кинилэр аһыыр астара баранан, ыалы кэрийбиттэрэ ый кэриҥэ буолла. И. Гоголев
Кыһыны быһа муспут харчыбыт таах-сибиэ соҕуруу таскайданарга баранар. Далан
2. Өлөн-сүтэн бүт, эһин (тыынар тыыннаах туһунан). ☉ Исчезать, перестать существовать (о живых существах)
Тоҕо, туохтан мамоннар өлөн бараммыттарын учуонайдар үөрэтэллэр. С. Дадаскинов
Сэриигэ, өлүүгэ Дьоннорум баранна, Алаһам алдьанна, Уоругум уоттанна. П. Ойуунускай
Хахаардалаах эһилиннэ, Куортуктаах кутааланна, Сэксээлэлээх сэймэктэннэ, «Бастааҕынан» ааҕыллыбыт Марайбыттар бараннылар. Саха нар. ыр. II
3. Ууллан, уостан бүт, мэлий (хол., хаар). ☉ Исчезать, постепенно убывать, прекращаться; растаять (напр., о снеге)
Барбытын иннигэр бараммат баар үһү (тааб.: өрүс). Уолчаан хаара баранан, Туллуктуура уурайда, Оҕонньорбут хандаатынан Куобахтыырын хаалларда. Эллэй. Сүөдэр маннык уһун уочаракка туруон саарыыр: «Бачча үгүс киһи хаһан баранан, кини тиийиэй?» Н. Якутскай
Кыһыҥҥы тымныыбыт кыйданна, Кыыдаана, буурҕата баранна. Күннүк Уурастыырап
4. көсп. Бүтэр уһуктан, ханна эмэ тиийэн муҥурдан (хол., сир-дойду туһунан этэргэ). ☉ Иметь какой-л. предел, конец (напр., о местности)
Мин эһиги эбитим буоллар күрүөм этэ. Ама биһиги буолбуппут иһин үрэх баһа, тыа-тайҕа бараммыт үһүө. П. Ойуунускай
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Хоту-соҕуруу диэки Курбуу-дьирбии хоннохторун Муҥурдаталаан булаары Бара-кэлэ сатаабыт иһин, Баараҕай куоратым барахсан Баһа-атаҕа бараммат эбит. С. Зверев
5. көсп. Ааһан, устан, көҕүрээн ис (хол., кэми этэргэ). ☉ Постепенно протекать, проходить, уменьшаться (напр., о времени)
Дьэ, кыһыммыт баранна, онон дьон сайылыкка тахсан тиийэн кэллилэр. Биһиги эмиэ таҕыстыбыт. Эрилик Эристиин
Алтынньы ыйдааҕы күн баранан, ыйдаҥа сырдыга туналыйа тыган турара. «ХС»
Көһүттэххэ күн бараммат. Амма Аччыгыйа
6. көсп. Букатын быстан, эстэн хаал (хол., киһи күүһэ-күдэҕэ). ☉ Сильно ослабевать, истощаться (напр., о физической силе человека)
Марба сэниэтэ баранан, өйө-санаата туймааран, мас төрдүгэр күөх окко сытан нуурайан барда. Күндэ
Хас да күн устата кураанахха эрэй бөҕө буолар, сыра-сылба баранар. Күннүк Уурастыырап
Кэнники сэниэтэ Букатын эһиннэ. Турар да, аһыыр да Турук-кыах баранна. С. Данилов
7. көсп. Туох эмэ дьиэгирииттэн чэгиэн-чэбдик көрүҥҥүн, доруобуйаҕын сүтэр, мөлтөт. ☉ Потерять от какой-л. болезни здоровый вид, здоровье
Кыһыл этинэн көрбүт, ириҥэнэн көрбүт, мээнэнэн өлбөөдүччү көрбүт, халтаһалара бараммыт, хаанынан ытаабыт манна мунньустубут. П. Ойуунускай
Кыламана бараммыт кырдьаҕас киһи байбары маҥан хатыҥы имэрийэ турда. М. Доҕордуурап
Сүүспүн сабар сүүмэх көҕүл бараммыт. Баал Хабырыыс
8. көсп., поэт. Эһин, кыайтар, суох буол (хол., баттабыл). ☉ Уничтожаться, прекращаться (напр., о гнете)
Балтабыт оҕустаҕын аайы, Баттал баранар, күн көрөр. Эллэй
Араас кэпсээн тарҕанар Артыал тугун туһунан: Бас билии диэн баранар, Барыта уопсайданар. Баал Хабырыыс
Тоһуйар мэһэйдэр Тоҕойдор, кирбиилэр даҕаны элбэхтэр – Мэлийэ, барана иликтэр. Күннүк Уурастыырап
9. көсп., поэт. Бүтэр уһуктан, туохтан эмэ хааччахтанан хаал (хол., санаа). ☉ Иметь какой-л. предел, какие-л. ограничения (напр., о думах)
Хостоотор бараммат сылгы хааһах баар үһү (тааб.: өй). Фантазия даҕаны Баранара ханна барыай: Уолбут салҕан, сылайан, Утуйбута баар буолар. Күннүк Уурастыырап
Бары барыта аҕырымнаах, Айар кыайтарбат күн аайы. Баранар эбээт саныыр санаа, Курус, куһаҕан баҕайы! Баал Хабырыыс
[Барахсаанап:] Маайыс, эттэххин ньии! Таптал санаата үйэ-саас тухары бараныа суоҕа. С. Ефремов
♦ Элэ-была тыла баранна – этэ, өйдөтө сатаан баран, туох да түмүгү ситиспэтэ. ☉ Безрезультатно умолять, упрашивать кого-л.; как об стенку горох
Уон кылааһы бүтэрбитин кэннэ өссө үөрэнэ барарыгар аҕалаах ийэтэ элэбыла тыллара бараммыт. М. Попов
Элэ-была тыл бараммытын кэннэ: «Саатар сэриигэ баран өлбүт соҕотох уолгун бар дьон кэриэстииллэрин хараардыма», – диэн Лөкүөрүйэ эппитэ. М. Доҕордуурап.
◊ Бараммат <барҕа> баай – бүтэн, эстэн хаалбат баай. ☉ Несметное богатство
Үөрэх баар – бараммат баай (өс хоһ.). Сырдык таас бараммат баайдаах, быстыбат быйаҥнаах Саха сиригэр Мирнэй куоракка хостонор. И. Данилов
Саха сирэ барахсан! Эн киэҥ-кэтит уорҕаҕар бараммат барҕа баайдааххын, киһи билэ илик кэмэ суох кистэлэҥнэрдээххин. У. Нуолур
Мин бараммат барҕа баайдаах унаар киэҥ туундара булчутунабын. «Кыым». Баранар (уһук) бас – туох эмэ (үксүгэр сир) бүтэр уһуга. ☉ Предельная граница чего-л. (обычно конкретной местности, территории)
Таас үрэх баранар баһа икки от үрэх буолан арҕаҕын соҕуруу өттүнэн бараллара буолуо. Күндэ
Халдьаайы үрдүгэр ыал баранар уһугар элбэх саһааннар кыстаммыт сирдэригэр тиийдилэр. Эрилик Эристиин
Ол суолунан тахсан истэххэ, Бодойбо үрэҕин баранар баһыгар, туораттан кыракый үрүйэ киирэн холбоһор. Н. Якутскай. Бараннар бараммат – бүтэр бүппэт; бүтэр уһуга суох. ☉ Без конца; без конца и без края
Туундура бараннар бараммат. Н. Габышев. Бараннар баран – бүттэр бүтэн ис. ☉ Постепенно уменьшаться, убывать; сойти на нет
Күүс-сыра бараннар баранан Көстөкүүн нук түһэр. А. Абаҕыыныскай
Ардыгар хахайдыы хааннанар, Ардыгар ньылбыйар... Уонна дьэ бараннар баранар Парфенон кур баайа. С. Данилов. Бастар (бастахха) бараммат – төһө да сомсо сатаабыт иһин көҕүрээбитэ көстүбэт, бүтэн хаалбат туох эмэ. ☉ Неисчерпаемое, неистощимое, бесконечное
Бастар бараммат барҕа баай, тохтор бараммат торҕо баай (өс хоһ.). Бастахха бараммат баай, уулаатахха уолбат уйгу быйаҥ Лоҥкууда буолла. М. Доҕордуурап
Онтон ыла Чурумчуку Уолбат ойбон уйгуланна Бастар бараммат баайданна. Эллэй
Оттон бу күөллэргэ чыыр бастар бараммат элбэх этэ. С. Курилов (тылб.). Охтон баранар мастаах фольк. – Орто дойдуну ойуулуур халбаҥнаабат эпиитэт (сиргэ үүнэр барыта охтор, өлөр аналлаах). ☉ Средний мир (все то, что растет на земле, падает и погибает)
Былыргы дьон «уолан бүтэр уулаах, охтон баранар мастаах» дойдуларыгар кыайан аахпатахтарын барытын муҥура суох элбэх дии саныыллара. Н. Лугинов. Уолан баранар уулаах фольк. – Орто дойдуну хоһуйар эпиитэт (туох барыта бүтэр уһуктаах, оннооҕор акыйаан уолан бүтэр). ☉ Постоянный эпитет, используемый при художественном описании Среднего мира (в этом мире все имеет конец, даже океан высыхает)
Уолан баранар уулаах, Уостан сүтэр уйгулаах, Муҥ-сор суунаҕалаах Орто дойду, дьаҕыл дойду диэн Оҥоһуллубута эбитэ үһү. П. Ойуунускай. Бу уолан баранар уулаах, Охтон баранар мастаах, Ойон тахсар күннээх Орто бороҥ дойду. Саха фольк.
II
туохт. эб.
1. Ахсарбат, сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное, пренебрежительное отношение говорящего
Ээ, ону эһиги хаһан өйдүөххүтүн баран. И. Семенов. Кэргэн, оҕо-уруу баран общественнай боппуруоска ньуу-ньаа буола сылдьарын төрүт сөбүлээбэт үгэстээхпин. «ХС»
Оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? «ХС»
2. Этэр санааны ылыннарар хабааннаахтык бэлиэтээн, чорботон этиини көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение, подчеркивает высказываемую мысль
Специалист баран үлэлиэх тустаах. А. Сыромятникова
Ама төннөн иһиэ дуо, бэйэтин пиэрмэтиттэн баран. Софр. Данилов
Кырдьыга баран, кыайыам диэн эрэннэрбэппин. Г. Колесов

көр биирдэ баран эттэххэ
Биирдэ баран ыллахха, туох иннэ диэн маннык өскө-сааска киирэн эрэбитий, бу? «ХС»
Биирдэ баран ыллахха, Бардасов холкуос производствотыгар туох санааны киллэрэригэр мин мэһэй буоллум? «ХС»

сыһыан холб. Саҥарааччы этэр саҥатын дьиҥнээҕин быһаччы, эмоциональнайдык күүһүрдэрин көрдөрөр. ☉ Выражает усиление (в плане откровенности, эмоциональности) говорящим достоверности высказываемой мысли (откровенно говоря, скажем прямо, если уж на то пошло, в конце-то концов)
Биирдэ баран эттэххэ, кини хайдаҕа да миэхэ син биир. П. Тобуруокап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Онон эн биһикки, биирдэ баран эттэххэ, тоҕо биир буолуохпутун сатамматый? Суорун Омоллоон

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утары туруоран, сөп түбэспэтин ыйан эбэтэр хаарчахтаан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к предшествующим, выражая отношения противопоставления, несоответствия или ограничения (несмотря на, но тем не менее, однако). Бу гынан баран, бу «сокуону» кыра сириибинэн суруллубут хос быһаарыыта эһэн таһаарар
□ Бу гынан баран, оччоттон билиҥҥэ диэри уон түөрт мөлүйүөн ахсааннаах негрдэр улахан эккирэтиигэ сылдьаллар. «Кыым»
△ Этии ортотугар туттуллан, этии чилиэннэрин холбооттоон ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь в середине предложения, выполняет роль союза (однако). Кини сүрдээҕин сылайда, бу гынан баран тохтуура сатаммат

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ араас эбии чуолкайдыыр, бэлиэтиир дэгэттээн холбооһунун көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предшествующей с оттенками подчеркивания — дополнения, уточнения (притом, притом еще, к тому же).
△ Этиллэр предмет оһуобай чорбойор хаачыстыбатын бэлиэтээһин дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания особо превосходящего качества предмета речи
Айар үлэ — таптал. Буолаары буолан, күүстээх таптал. «Кыым»
Аржаков эргэ куул суумка быатын сүөрэн тиэрэ тарта: сабыс-саҥа саппыйаан суумка килбэчис гына түстэ: буолаары буолан, хамандыыр полевой суумката. П. Филиппов
Эмискэ, Мэйи сиригэр айылҕа кубулуйарын курдук, хаар түһэн күдээритэн барда. Буолаары буолан, олус хойуу хаар. Л. Попов
△ Этиллэр санааҕа баҕатыйбаты, өссө куһаҕан диэн сыһыаннаһыыны бэлиэтиир дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания нежелательного, неодобрительного отношения к высказываемой мысли
Кини билэр дьонноро баар сиригэр, буолаары буолан, төрөөбүт нэһилиэгэр, идэтин баһылыан иннинэ үлэлиир да, быраактыкаланар да баҕата суоҕа. Г. Угаров
Быһайын ыһыахха туста сылдьан, алҕас туттан обургу соҕустук эчэйбитэ. Буолаары буолан, сиһигэр. Кустук
△ Этиллэр санаа дьиктитин, күүтүллүбэтэҕин бэлиэтиир дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания необычности, неожиданности высказываемой мысли
Үс буолбатах, хараҕа соҕотох үһү, буолаары буолан, төбөтүн оройунан дииллэр. Күннүк Уурастыырап
Киһи да күлүөх. Буолаары буолан, биэс мөһөөҕү биирдэ [сүүйтэрбит]. В. Яковлев
△ Этиллэр санаа көҥүллэммэтин, олуонатын бэлиэтиир дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания недопустимости и недозволенности высказываемой мысли
Киһини үйэбэр аан бастаан, буолаары буолан, бэйэм киһибин өлөрбүтүм. «ХС»
Маннык кэмҥэ ыксыыр сатаммат, буолаары буолан, байыаннай дьоҥҥо биһиэхэ, хомуньуустарга ыксыыр олох сатаммат. П. Филиппов
△ Этиллэр санаа күүтүллүбүтү аһара түһэн буолбутун бэлиэтиир дэгэттээх. ☉ Имеет оттенок подчеркивания результатов, превосходящих ожидания. Буолаары буолан, эдэркээн кыыһы ойох ылбыт
□ Специалистарга, буолаары буолан, лаборатория научнай сэминээригэр устудьуон дакылааты оҥороро — ханна да сэдэх буолар. Г. Угаров

I
туохт. эб.
1. Этиллэр предмеккэ сэнээн-кэлэйэн сыһыаннаһыыны көрдөрөр. ☉ Выражает уничижительное, презрительное отношение говорящего к предмету речи
Ийэм буола-буола. Бөрүкү ийэлээх буолан. Амма Аччыгыйа
Ити үөдэн, эмиэ киһи буолан, атын үлүгэрдик киэмсийэр ээ. П. Ойуунускай
«Ынахтар да буолан, киһи саатыах сүөһүлэрэ», — ыанньыксыт кыыс саҥарар. «ХС»
Кини эмиэ улахан аҕай буолан! Софр. Данилов
2. Саҥарааччы атын киһи саҥатын хатылаан туран, сөбүлэспэт, утарсар, кыыһырар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несогласие, возражение, негодование говорящего (с повторением чужих слов и выражений)
«Кырасыабай» буолан!.. Мин саҕалар бааллар ини... Амма Аччыгыйа
«Харчыта» буолан! Оҕолоргор ордорон биэрдэҕиҥ дии... Амма Аччыгыйа
[Дмитриев:] Доппуруос буолан, эмиэ атын идэтин булан. Бассабыыга чахчы буоллун да, бүтэртээн иһиэххэ буоллаҕа дии! С. Ефремов
3. Сэмэлээн, сиилэһэн, сүөлүргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, насмешку говорящего
Ытаан суккураан эрэргэ дылы буолан! Софр. Данилов
Тоҕо муодатай, тууһумсах табаҕа дылы буолан! Н. Заболоцкай
«Чуумпу кытыл» буолан, тугун муодатай. Атын аныгылыы ааты хайдах булбатах бэйэҕитий? С. Ефремов
4. Хомойуу, тууллайыы дэгэттээх баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает желание с оттенком недовольства, огорчения и негодования
Тохтообот буолан бу ардах. П. Тобуруокап
Биир эмэ балык хаппат буолан, тугун кыһыытай. «ХС»
«Оо, бу испиискэни ууга сытыйбат да гына оҥорбот буоланнар», — диэн баран, Чүөчээски турбахтыы түстэ. Суорун Омоллоон
5. Хайааһыны тас көстүүгэ эрэ, кубулунан оҥорууну көрдөрөр. ☉ Выражает кажущееся, притворное совершение действия
Кирисээн утуйбута буолан сыппыта. Д. Таас
Мин киниэхэ уруурҕаспыта буолан уулуннум. Н. Якутскай
Миша соруйан кэтэһиннэрэн, саҥата суох толкуйдаатаҕа буолан, төбөтүн иҥнэри туттан олорбохтоото. Н. Лугинов
△ Хайааһыны барбах, аатыгар эрэ, көрүнньүк оҥорууну көрдөрөр дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок совершения действия для вида и без особого результата
Оҕонньор дьиэ таһыгар ону-маны үлэлээбитэ буолан, си-дьүгээр олорбот этэ. Д. Таас
Онуоха эн барыаҥ буоллаҕа, өһөстөҕө буолан. Саха фольк. Ол үбү-харчыны булаары, Куйуурдаах оҕонньор биһикки үс сайын тухары, сирэйбитин хоруотанан, таллан куоҕас буоллаҕа буолан, хахаахтыы-хахаахтыы, ууга умсаммыт, көрдүү сатаан кээспиппит. Н. Павлов
II
туохт. ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения (и). Ваня, Коля, Сеня буолан от оҕустулар
□ Даарыйа эмээхсин, Микиитэ, Өлөксөй буоланнар күнүс балаҕаҥҥа үһүөйэҕин хаалаллар. Амма Аччыгыйа
Уйбаныап, Дьөгүөрэп буолаҥҥыт бааһырбыт аттары чугас ыалларга илдьэ охсуҥ. Дьүөгэ Ааныстыырап. Кырысаан, Кынаачай буоланнар «Кыым» хаһыаты ааҕаллар, Өкүүчэ, Өлөөнчүк буоланнар «Үөрэх ыҥырыытын» ыллыыллар. Күннүк Уурастыырап
2. Төрүөт салаа этиилэри эбэтэр төрүөт суолталаах араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения оборотов или придаточных предложений причины (из-за, из-за того что, потому что)
Ньукулай Тогойкин баар буолан, кинилэр баччааҥҥа диэри тулустулар. Амма Аччыгыйа
Онно киһи суох буолан, Ньамахтайы начаалынньык оҥорбутум. Эрилик Эристиин
Киэҥ сиринэн кэрийбит, киһисүөһү ортотунан сылдьыбыт буолан, араас адьынакка ыллартарарым. «ХС»
Кини бу алааһын, өтөҕүн олус таптаабыта бэрт буолан, онно сынньалаҥнык олорон, бу Манчаары курдук үчүгэй оҕону иитэн, улаатыннаран, үчүгэй киһи оҥорорго улахан баҕалаах этэ. МНН

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ ханнык эмэ эбии чуолкайдааһын быһыытынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предшествующей для дополнительного разъяснения (более того, причем, при этом): 1) эбии санаанан чуолкайдааһын. ☉ Мыслью
Баар. Буолан баран, ситэрэн-хоторон оҥордоххо, бэрт киэҥ кэскиллээх үлэ буолуо дии саныыбын. «ХС»
Оттон дэлби тэптэрии өрүү бара турар. Буолан баран, балык сырыытын, хаһан, ханна бөлүөҕэрин адьас чопчу билэр дьон быһыылара. В. Яковлев; 2) эбии быһааран, сыаналаан этиинэн чуолкайдааһын. ☉ Дополнительной информацией, характеристикой
Ок-сии, кини бүгүн табыллыбата, буолан баран, улаханнык табыллыбата. Н. Заболоцкай
Глафира күлэр. Буолан баран, наһаа көрдөөхтүк. Л. Попов
△ Утары туруоруу дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок противопоставления
Тоҥ нуучча буолан баран, сахалыы саҥарара ырааһын. Л. Попов

сыһыан холб. Кэпсэтээччи ким эмэ хатыланар, мэлдьи буолар быһыытын сэмэлээн-хомойон этиитин көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение и огорчение по поводу постоянно возможного, повторяющегося поведения собеседника (ну и ну, ну то-то и оно)
Ээ дьэ, буолан истэхпит. «ХС»
Бу сүүскүн туохха тобулу түстүҥ? Охсустуҥ дуу? Кэм, буолан иһиэхпит. Л. Попов

буолан истэхпит

көр буолан баран I
«Сэрэппэтэҕэ диэйэҕин, аны булуук суолун батыһыаҥ да, иккистээн босхо үлэлиэҥ», - агроном холкутук гынан баран, кытаанахтык сэрэтэр. П. Егоров
Күбэйээнэ эмээхсин, мырчыстаҕас гынан баран, буһуу арыы курдук нүөл, нус-хас, дьоһуннаах сэбэрэтэ ис киирбэхтик иэйэр. И. Данилов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы хомойон, сэмэлээн-кэлэйэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение, осуждение говорящего (ну и ну)
Быһаххын эмиэ сүтэрбиккин дуу. Дьэ буолан истэхпит.  Дьэ буолан истэхпит. Аныгы учуутал дьиэтигэр - былыргылыы илиинэн киирии. «ХС»

ситим сыһыан холб. Эмоциональнай быһа бааччы бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное категорическое утверждение с оттенком заключения, вывода (и вот после всего этого пойди (разберись, докажи и т. д.))
Барса балтараа эрэ буолбакка, биэс-алта мөлүйүөҥҥэ тиийиэҕэ. Дьэ уонна баран, бырайыагы уларыппаппыт, уруккутунан хаалларабыт дии сырыт! В. Яковлев
Дьэ уонна баран, эн аахса сырыт. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ төннүктүүр-утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказывания к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения и субъективную оценку говорящим того, о чем говорится (но все же, а все-таки, тем не менее, однако)
Миэнэ миэнин курдук - иһээччи муҥнаах... Ити гынан баран, аматыгар бэрт сытыары, сымнаҕас майгылаах ээ. Софр. Данилов
Ити гынан баран, туораттан көрдөххө, барытын Егоров эрэ оҥорор курдук. Н. Лугинов
Ити гынан баран, эн сөпкө эттиҥ: мин [хобу] таспаппын, тиһэбин эрэ. В. Яковлев
Ити гынан баран, Баһылай Уйбаанабыһыҥ оннук олус куһаҕан киһи буолбатах. С. Никифоров

сыһыан холб. Урут этиллибиккэ баһыйтарар дэгэттээх утары туруорууну көрдөрөр. ☉ Выражает противопоставление с оттенком уступительности (но тем не менее, но всё-таки, однако)
Ол буолан баран, Дьэбдьиэ кини өйүттэн тахсыбат. Болот Боотур
Ол буолан баран, бу хартыына олус табыллыбыт. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Баһылатар дэгэттээх, инники этиллибиккэ утарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение с оттенком уступительного значения (но всё же, однако, но)
Ол гынан баран, син сөбүгэр быһыыланар эбиккин. Н. Неустроев
Ол гынан баран, кинилэргэ бу күннэргэ ким да кэлбэтэҕэ. Суорун Омоллоон
Үһүйээн диэн, биллэн турар, өйтөн оҥоруу, ол гынан баран, киһи биһирээн да истэр ээ. Далан

сыһыан холб. Тугу эмэ сөбүлээбэккэ абааһы көрөн, сэмэлээн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает резкое неодобрение, осуждение чего-л. (какого дьявола, какого же чёрта, да ну его)
Туох абааһытын баран, маны да ылыам суоҕа. Туох абааһытын баран, дьыалалаһан хааллыгыт? «ХС»
Ол, туох абааһытын баран, Лариса бачча күрүлүүр күнүс Витька-мотуруоһу кытары арыгы иһэ олороро буолуой! В. Яковлев

ситим. сыһыан холб. Саҥарааччы инники этиллибиккэ «өссө ити кэннэ» диэн суолталаах утарар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительные отношения, присоединяя субъективное высказывание мысли к предыдущей (после всего этого). Уонна баран булан ыл!
□ Боккуойу да син биир мин курдук муҥнаабытыҥ буолбат дуо, уонна баран. А. Софронов
Эйигиттэн ханнык да тыйыс киһи тахсыа суох, уонна баран алмаас үлэтин кыайыаҥ дуо! А. Фёдоров

сыһыан холб. Туох эмэ уһуннук тардыллыбыкка, салгыппыкка сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательное неодобрительное отношение к чему-л. затянувшемуся и порядком надоевшему (сколько можно). Хайатын баран, үлэтэ суох олоруой! Хайатын баран, хос-хос ыйытаҕын!

I
1. туохт.
1. Турар сиргиттэн хайа эрэ диэки сыҕарый, тэй, ыраат. ☉ Передвигаться, перемещаться со своего места в каком-л. направлении, идти
«Бар» диэтэххэ кэлэр, «кэл» диэтэххэ барар киһи (өс хоһ.). Барар да, суола биллибэт баар үһү (тааб.: балык). Аны чаас аҥаарынан мантан сатыы барабыт. Н. Якутскай
Таһаҕасчыттар Саха дьоно олорор уонча көһүн устатыгар ат көлөнөн бараллар. Онтон антах таба көлө буолар. Амма Аччыгыйа
2. Баар сиргиттэн атын сиргэ тиий (туох эмэ сыалы ситиһэргэ). ☉ Передвигаться из одного пункта в другой (для каких-л. целей)
Балтыбыныын, бырааппыныын үһүө буолан ханнык эрэ кыра наадаҕа эргэ балаҕаҥҥа бардыбыт. Т. Сметанин
Талкы оҕонньор күһүөрү Муҥур Атах иһинээҕи Байбал өтөҕүттэн оҕуһунан от тиэйэ барда. Күндэ
Артыалым күрүөтүн Ааннарын аһаммын Куоракка мин бүгүн Үөрэнэ барабын. П. Тулааһынап
Ыыт эрэ эн миигин, ийэкээм, Ыыт эрэ үөрэххэ барыахпын, Үөрүүлээх эдэркээн үйэкэм Килбиэннээх суолунан көтүөхпүн. Эллэй
3. Туох эмэ хамсатааччы дьайыытынан, көмөтүнэн сыҕарый, хамсаа (хол., сөмөлүөт). ☉ Двигаться, перемещаться при помощи какого-л. средства передвижения (напр., самолета)
Атаҕа да суох буоллар барар, айанныыр (тааб.: сүүрүк). Манна биир эрэ сөмөлүөт соҕуруу барарга бэлэм турар үһү. Амма Аччыгыйа
Ыас хара буруолаах буойастар Ыарахан ындыылаах бараллар. Т. Сметанин
4. Салгыҥҥа уйдаран сыҕарый (хол., көтөр). ☉ Перемещаться по воздуху (напр., о птице)
Саалаах эбит буоллар, сыалга сыһыары тутан ытарга кус бэртик барда. Амма Аччыгыйа
Онуоха куһа өрө көтөн тахсан мастары быыһынан, тыаны үрдүнэн бара турбута. Суорун Омоллоон
Тааҥка көрбөккө Таһынан ааһан истэҕинэ, Тобуктуу түһээт, Быраҕан көрбүтэ Бытыылката сыыһа барда. Күннүк Уурастыырап
5. көсп., кэпс. Эргэ таҕыс, кэргэн, ойох буол. ☉ Выходить замуж, становиться чьей-л. женой
Былырыын саас Аанчык Суудап учууталга барбыт үһү диэни истибитим. Амма Аччыгыйа
Таптаабат киһибэр бараммын, Мин «ойох» буолан олоортум. Күннүк Уурастыырап
Суос-соҕотох эйиэхэ эрэ Сонуммун этэбин: Валя кыыс Ваня уолга Барыах буолбут үһү. П. Тулааһынап
6. көсп. Хайа эмэ хайысханан субулун, тэнийэн ыраатан ис (хол., суол). ☉ Пролегать, протягиваться, быть расположенным где-л. каким-л. образом (напр., о дороге)
Ырааһыйа улаҕа өттүнэн хахыйах былаастаах ыарҕа талах бүөлүү үүммүт кыараҕас үрүйэтэ орҕочуйан барар эбит. Амма Аччыгыйа
Хас да сиринэн солоҥдо уонна тииҥ үрүйэни быһыта охсуталаан ааспыт омоон суол барда. Н. Якутскай
Үрэх кыракый төгүрүк көлүччэлэринэн, күөллэринэн ситим тардан хоруу курдук буолуталаан ыла-ыла, салҕанан бара турар. А. Сыромятникова
7. көсп. Сыалгын ситиһэр иһин үгүс сыраҕын-сылбаҕын ыыт, көлөһүҥҥүн тох. ☉ Приложить много труда и усилий для достижения цели
Ала-чуо биһиги сынньанарбыт сатаммат. От үлэтигэр сылдьар дьон ордук сыралара барар. М. Доҕордуурап
Кырдьыга даҕаны, биирдэ баран эттэххэ, мин бу холкуоска элбэх көлөһүнүм барда. С. Ефремов
Барахсан, кыра-хара норуот иһин Сыаналаах сырата бардаҕа. Баал Хабырыыс
8. көсп. Үпкүн-харчыгын ыыт, кут, туохха эмэ ороскуотур. ☉ Израсходовать средства, тратить деньги на что-л. Ити таах хаалан турар куһаҕан маар баҕайы сири куурдан оҥостон олорбутум
Дэлэлээх үбүм барбатаҕа. Күндэ
Хотун күүлэйдээн көччүйэригэр дэлэлээх харчы барбат. Далан
Төһө харчыта кураанахха барбытай? Амма Аччыгыйа
9. көсп. Ааһан ис, устан ис (бириэмэ туһунан). ☉ Проходить, протекать (о времени)
Туох да туһата суохха күндьыл бөҕө барда. —Мааны ыал кыыһын ыларга элбэх бириэмэ барыаҕа, сир түҥэтигэ ону көһүтүө суоҕа. П. Ойуунускай. Ый хонуга ыраатан барда, нэдиэлэ хонуга тэйэн барда. Саха фольк.
10. көсп. Тэнийэн ис, тарҕан (хол., сурах). ☉ Становиться известным многим, распространяться (напр., о слухах)
«Үүннэрбит бурдуктарын сииллэр үһү, дьэ, минньигэһэ бэрт үһү», – диэн, атын үүннэрбэтэх дьоҥҥо сурах барбыт. Саха фольк. Суол аайы сурах бардын диэн, Суон саалынан мохсуо охсубуттар, Халыҥ хаһанан Харчы кэбиспиттэр. П. Ойуунускай
11. көсп. Сууйуллан, сотуллан хаал, сүтэн хаал (хол., кырааска). ☉ Стереться, исчезнуть от каких-л. внешних воздействий (напр., о краске)
Бу дьиэ муостатын кырааската барбыт. Ылтаһын чаанньыгы солоххо да оргуттахха кирэ барыа суох. —Лаҥхара хараарбыт алтан чаанньыгы Сууйа сатаан кэбистибит: Долуой ырааһырбат, дуйа барбыт эбит. Р. Баҕатаайыскай
Ол былыргылыы кип-киппэ оҥоһуулаах, кыһыл кырааската баран харааран көстөр, эргэрбит-эчэйбит, улахан сурук остуола этэ. Софр. Данилов
12. көсп. Иҥэн-сүтэн, уолан эбэтэр сүүрэн хаал (хол., халаан уута). ☉ Усыхать, высыхать, уходить под действием внешних причин (напр., о паводковой воде). Өрүс сааскы уута барбыт. Дэриэбинэ ыалларын аһыыр күөллэрин халаан уута илдьэ барбыт
13. көсп. Өрө күүдэпчилэнэн таҕыс (уот туһунан). ☉ Загораться, воспламеняться (о пожаре)
Мин буруону көрөөт, уот бардаҕа буолуо диэн куттанным. Н. Якутскай
«Сор эбит, өрт барбыт», – дии санаат, Яков атын муҥ кыраадыһынан үрүйэни таҥнары ууннаран киллэрдэ. М. Доҕордуурап
Мэрэлээх эбэ [сир аата] алааска отчут күөстэммит отуутуттан улахан баһаар барбыт. С. Васильев
14. көсп. Туох эмэ иһиттэн тоҕун, сүүр (хол., киһи хаана). ☉ Стекать, вытекать, струиться из чего-л. (напр., о крови из вены)
[Бадин Саввиҥҥа:] Хааныҥ төһө барда? С. Ефремов
15. көсп. Оҥоһуллан, толоруллан ис (хол., үлэ). ☉ Постепенно выполняться, исполняться (напр., о какой-л. работе)
Ол эрээри үлэ-хамнас тохтоло суох барара. И. Данилов
Лоҥкууда хоту сиһигэр түрбүөннээх үлэ салҕанан барара. Оттон өтөх сирдэри хорутааччылар үлэлэрэ эмиэ бэркэ барда. М. Доҕордуурап
16. көсп. Атын киһи бас билиитигэр киир. ☉ Переходить в чужую собственность
[Ыраахтааҕы саҕана] биир тоҥолохоон ынахпыт хабалаҕа барара, оттон бэйэбит кэрэдэк аатын ыларбыт, ийэбитин-аҕабытын кумалааҥҥа биэрэрбит. Суорун Омоллоон
17. көсп. Лоп курдук сөп түбэс; тупсар, киэргэт (хол., таҥас). ☉ Подходить, быть к лицу (напр., об одежде)
Бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар. —Күөрэгэй кутуйахтарга, ол иһигэр «Туораахха» ханнык да таҥас барбатын өйдөөтө. Т. Сметанин
Маша сиэркилэ иннигэр хара хааһын хамсатан, тэрбэҥнии турда. Хааһа киниэхэ олус барар. А. Сыромятникова. Халлаан күөҕэ гимнастерката киниэхэ [Габунияҕа] анаан тикпит курдук олус барар. И. Кожедуб (тылб.)
18. көсп. Лаппа биллэр гына сууралын, үчүгэйдик суураллан амтаннан (хол., эт миинэ). ☉ Делаться наваристым и вкусным (напр., о мясном бульоне). Сылгы этэ мииҥҥэ барбат. Үрүҥ чаанньыктаах чэй үчүгэйдик барбыт. Күөспүт миинэ бара илик
19. көсп., харыс т. Өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, скончаться
Бокуонньук атааннаах, арҕастаах аан ийэ дойду түбүгүттэн арахсан, быстыбат уһун сынньалаҥҥа барбыт. Н. Заболоцкай
Мин, биллэр, бэбээрэ ытаабытынан Окко түспүт буолуохтаахпын, Ол иһин дьиэрэччи ыллаабытынан Күн сириттэн барыахтаахпын. С. Данилов
Эмээхсиним эрэйдээх, Эн урутаан бардаҕыҥ... Баҕар, мин сотору Батыһарым буолуоҕа. Күннүк Уурастыырап
2. көмө туохт. суолт.
1. Хайааһын саҕаланан эрэрин көрдөрөр. ☉ Обозначает начало действия
Сытар киһи түөһэ улам күөгэҥнээн баран, кубарыйа өлбүт сирэйигэр улам хаан киирэн, тэтэрэн барда. Амма Аччыгыйа
Кыратык сэллиэхчэ буолан иһэн, самыыр эмиэ ыаҕастаах уунан кутан барда. Софр. Данилов
Онуоха эдэрдии тэбэнэттээхтик күлэн бардылар. В. Яковлев
2. Хайааһын саҕаланыыта түргэнин, тиэтэллээҕин көрдөрөр. ☉ Обозначает поспешность начала действия
Тыанытолоону, үрүйэни барытын саба түһэн сыппыт хаар үрдэ аата-ахсаана биллибэт сырдык тырым уоттарынан умайбахтыы оонньообутунан барда. Амма Аччыгыйа
Кыра баҕайы аһыы отону таах олоруохтааҕар итигэстээбитинэн бардылар. А. Федоров. Баһыыккалаахха киирэн көмөлөспүтүнэн барбыттара. Дьүөгэ Ааныстыырап
3. Кылгастык соһуччу буолар хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает кратковременность, внезапность действия
Ол икки ардыгар боробуой тосту ыстанан хаалла, халыҥ халҕан тэлэ барда. Эрилик Эристиин
Эһэ ойон кэллэ да, киһим тутан турар туурка саатын туура садьыйан ылбыта тииккэ охсулунна, саа эстэн дэлби барда. Т. Сметанин
4. Буолан бүппүт хайааһыны көрдөрөр. ☉ Обозначает завершенность, исчерпанность действия
Саабын ылан, мончууктарбын эспэккэ эрэ кустарбын тутан аргыый дурдабыттан тахсан барбытым. Суорун Омоллоон
Кини сайабылыанньатын суруйан бүтэн баран, бартыбыалыгар уган кэбиспитэ. В. Яковлев
Кини хас саастааҕын ким да билбэт, эмээхсин бэйэтэ да сааһын ааҕан эрэйдэнэ барбат. И. Гоголев
5. Ис хоһоонунан утары суолталаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений, которые по своему содержанию противопоставляются друг другу
Тогойкин икки кыыстан хайата үөмэн кэлэн үллүйэн барбытын билбэккэ хаалла гынан баран, хайдах эрэ уйадыйа санаабытынан, чуҥнуу сытта. Амма Аччыгыйа
Чокуурап бөҕөхпүн диир буолан баран, кистээбэккэ эттэххэ, кини да аһыан баҕарар быһыылаах. С. Ефремов
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
♦ Аһара бар (түс) – наһаалаа, баһааҕырт. ☉ Перегибать палку
Кини саралыыр тыллара аһара түһүүлээх соҕустар. «Сахаада»
Атах балай бар көр атах балай. Эрбантей сокуон тас өттүгэр турар дьыаланы оҥостон, атах балай барбытын Бурхалей бастаан соһуйа иһиттэ. Эрилик Эристиин
Атах балай барбыт сылгылар эһэ-бөрө сиэҥэ буолбуттар. Күннүк Уурастыырап
Кини аҕата «дьол көрдөһө» сир-дойду устун атах балай барбыта. Л. Попов. Барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла – кыһарҕантан, иэдээнтэн быыһанар кыах суох буолла. ☉ Попадать в безвыходное положение; некуда деваться
Хочуон бу дьон баппаҕайдарыттан сүгүн мүччү көппөтө биллэр, Онон эмиэ барар сирэ баҕана үүтэ, кэлэр сирэ кэлии үүтэ буолла. И. Оконешников. Оо, үлүгэр да буолар эбит: барар сир баҕана үүтэ, кэлэр сир кэлии үүтэ буолан таҥнары дьапсыйдаҕын. С. Зверев
Доҕоччуок, дьэ барар сирим баҕана үүтэ, кэлэр сирим кэлии үүтэ буолла. «ХС». Бара (бара-кэлэ) сатаан – муҥур уһугар тиийэн, кыһалҕаттан ыксаан. ☉ Под давлением обстоятельств, вынужденно
«Ийэм дьэ ыалдьан өлөөрү гынна, бара сатаан бу эйигин кэлэн, хонон бардын», – диэн ыытта. Күндэ
Сир булбакка, баракэлэ сатаабыт эрэ киһи учуутал буолар. ГНС СТСДТ. Барбатах балык (мунду) миинин курдук бадыа-бүдүө дойду фольк. – Аллараа дойдуну хоһуйар халбаҥнаабат эпиитэт. ☉ Постоянный эпитет, который используют при изображении сумрачного Нижнего мира
Барбатах балык миинин курдук Бадыа-бүдүө дойдуга тиийдэ. П. Ойуунускай. Аллараа дойду орто дойдуттан ураты айылгылаах, кэлтэгэй ыйдаах, кэрис барыа күннээх, барбатах мунду миинин курдук бадыа-бөдүө дойду. Саха фольк. Барбатах ыт сыгынаҕы үрэригэр дылы – тус эбээһинэһин толорбокко гынан баран, харах баайан толорбута буола сатыыр. ☉ Не справляясь со своими прямыми обязанностями, делать все для отвода глаз (как плохая охотничья собака не может преследовать зверя и с досады лает на упавшее дерево)
Били барбатах ыт сыгынаҕы үрбүт диэбиккэ дылы, уһуллан баран тоҕо ньаҥсыйаҕын. ГНС СТСДТ. Барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт – табыллыбатах киһи наар аанньа барар, мэлдьи табыллыбат. ☉ Неудачник (букв. тот, кому не идет (фортуна); тот, кому не дается (удача)). Бу үлүгэр баай күөл барбат киһитигэр барбат, биэрбэт киһитигэр биэрбэт диэбит курдук балыгыттан ыраастык мэлиттэ. Бардар бараммат – төһө да барбытыҥ иһин муҥура көстүбэт (хол., хонуу). ☉ Беспредельный, безграничный для ходьбы (напр., о поле)
Бардар бараммат киэҥ ходуһаҕа өлгөм оту оттооннор, кэбиһэн үллэһитэн кэбистилэр. Амма Аччыгыйа
Бардар бараммат былларааттаах хайалар тэллэхтэринэн, сороҕор хойуу мастар быыстарынан халлаан көҕөрөн көстөр дириҥ аппаларынан [Дьөгүөссэ] айаннаан сылдьырытар. М. Доҕордуурап. Бар туома (дуома) – аатыгар эрэ, суолтатыгар эрэ, бэрт кыратык. ☉ Немного, немножко; для вида
Биһиги киһибитин нуучча грамматикатынан оччо олуйбат эбиттэр. Бар туомун, баһын-атаҕын балкыһар буолла да, син буолан истэ. Амма Аччыгыйа
Сири биирдэ да сынньатар диэни билбэттэр, хорутууну, барымньылааһыны, оннооҕор сиэмэни ыһыыны бар дуомугар барыгылдьытан ыыталлар. С. Никифоров
Кэбээйи сиригэр отут тыһыынча гектардаах Тарбаахы ходуһалара бар дуома оттоноллор. «Кыым». Барыахкэлиэх сирин булбата – соһуччута бэрдиттэн тугу гыныан, ханна барыан булбата. ☉ Не знать куда деваться (от неожиданности)
Максим соһуйбута бэрт буолан, бастаан барыах-кэлиэх сирин булбата. «ХС»
Баскар дылы иэскэ бар көр бас II. Аныгы үйэҕэ дьадаҥы киһи оҕото байыан кэриэтэ баайдарга баһыгар дылы иэскэ барар буолбат дуо. А. Софронов. Быркыта суох бар – суола-ииһэ, сураҕа суох сүтэн хаал. ☉ Потеряться, исчезнуть бесследно, пропасть без вести; как в воду кануть
Ким эмэ каравантан хайдах эмэ хаала түстэҕинэ быркыта суох барыан сөп. «ХС»
Илиим (илиитэ) барбат көр илии. Адьарайы [ыты] өлөрүөхпүн илиим барбат ээ. Син тыынар тыыннаах буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
Кыра эрдэҕиттэн биирдэ да күргүйдээн көрбөтөх, биирдэ талах лабаатынан тарып гыннарбатах оҕото буолан, бу да сырыыга илиитэ барбата. Р. Кулаковскай
Мындыр сахалар былыргыттан Улахан көтөргө илиилэрэ барбат. И. Гоголев. Илэ бар (барбыт) – 1) миф. өлөн баран үөргэ кубулуйан тыыннаах курдук сырыт. ☉ После смерти превратиться в үөр (злого духа, беспокоящего живых)
«Ол былыр абааһы буолан илэ барбыт киһи туһунан эмиэ тоҕо кэпсээтэххитий, доҕоор», – дии Кириһээн кыһалҕата суох күлэн кэбистэ. Д. Таас; 2) кыбыстар, саатар диэни билбэт буолуоххар диэри кэрээҥҥиттэн таҕыс. ☉ Беззастенчиво, нагло совершать постыдные поступки
Ирбитин [киһи аата] кэргэнин итинник дьыалаҕа эрэ булкулуннаҕа [атын киһиэхэ иирдэҕэ] диэн түһээн да көрбөккө, бэйэтэ-бэйэтигэр үөрэ-көтө сылдьыбыта. Иоганцевтаах Липа ол аайы эр ыла-ыла, илэ барбыттара. В. Яковлев
Күлүүгэ (элэккэ) бар көр күлүү. Арыт хамсабын уоба сылдьан көрдөөн, арыт бултуу сылдьан саабын умнан, дьоҥҥо элбэхтик күлүүгэ барбыт бэйэкэм. С. Никифоров
Хата, дьонум көрбөтөхтөрө үчүгэй, көрбүттэрэ буоллар, күлүүгэ барыа эбиппин. Далан. Күппүлүү бар (барда) кэпс. – кыайтаран таҕыс, сүүйтэр. ☉ Потерпеть полное поражение, разгром
Туох эмэ ымпык аахайыллыбакка хааллаҕына, үлэ бүтүннүү күппүлүү барар үлүгэрэ кэлиэҕэ. Амма Аччыгыйа
Кыыл бар (сырыт) көр кыыл. Мин баай батталын тулуйбакка, кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
Өрө бар көр өрө. Киһи бултаатаҕын ахсын, өссө тууһугурбут курдук бултуон баҕарар. Онон мин итинтэн дуоһуйбакка өрө бардым. Т. Сметанин
Кини сэмэлээһиҥҥэ өрө барыах санаалааҕа. Н. Заболоцкай
Сирэй бар (барда) көр сирэй. Киһи көтүөр сөп диэн дакаастаан [биһиги дьоммут] көтүтэ оҕустахтарын көр. Америкалар, дьэ сирэй баран таҕыстылар. Н. Босиков
Үүттэригэр [үүт туттарыытыгар] сити аҕай сирэй барбыттара эмиэ баар. У. Нуолур. Тута бар – эмискэ өлөн хаал, суох буол. ☉ Умереть, погибнуть сразу, мгновенно
Ис киирбэх, нарын-намчы, саҥа тыллан эрэр кулуһун курдук доҕоро, өстөөх буулдьатыгар табыллан тута барда. «ХС»
Икки козел оҕотун ытан ыллым; биирэ тута барда, атынын атахха таптым. Д. Дефо (тылб.)
Тэҥн. тыла суох барда. Тыла (саҥата) суох бар (барда) көр тыл. Кини бу сырыыга үчүгэйдэттэ: үс моонньоҕон тыла суох барда, биир сатыылаан өрө даллахтыы түстэ. Д. Таас
«Ол күтүрү [кэрэх абааһытын] көрөн куттаммытым. Онтон ыла», – диэн иһэн киһим эмиэ суорҕанын бүрүнэн, саҥата суох барбыта. Амма Аччыгыйа
Тылым барбат (тахсыбат) көр тыл. Икки атахтааҕы уһун уҥуоҕун урусхаллаан, кыа хаанын тоҕон, алаһа дьиэтин алдьатан өлбөт ааттан, үрдүк сурахтан диэхпин тылым барбат. П. Ойуунускай
Ким билэр, доҕоор, кэпсиэхпин тылым барбат. И. Гоголев
Кини сымыйалаатаҕа диэхпин тылым тахсыбат.Р. Баҕатаайыскай. Уҥуоҕа босхо (халыр босхо) барар көр уҥуох. «Тыый да, кэбис аньыыны саҥарба!» – эмээхсин уҥуоҕа босхо бара түстэ. В. Яковлев
Сараапап ыскылаатын аанын лип гына саба баттыыр, уҥуоҕа босхо бара-бара, хатаан халыгыратар. Н. Якутскай
Мин куттанаммын уҥуоҕум босхо баран хаалбыта. А. Неустроева
Ыал устун бар көр ыал. Оччоҕо бу сордоохтор ыал устун бараллар дии. Амма Аччыгыйа
Билигин да эн сэттэ сүөһүлээххин. Ыал устун барыаҥ суоҕа. Хара көлөһүммүтүнэн айахпытын син ииттиниэхпит. М. Доҕордуурап
Отут икки ыал баарыттан алта ыал олох ыһыллыбыт, кинилэр кэргэттэрэ – сүүрбэттэн тахса киһи ыал устун барбыт. Болот Боотур
◊ Ас барбат буолбут көр ас III
Уончалаах уолчаан эрдэҕинэ, ас барбат буолан өлбүт ийэтэ кини үүтээнигэр тиийэн кэлбитэ. И. Гоголев. Барбат (барбатах) бараахтаах фольк. – төгүрүк сылы быһа сайыннаах үтүө дойдуну ойуулуур кубулуйбат эпиитэт сороҕо. ☉ Часть постоянного сложного эпитета, живописующего прекрасную страну, где царит вечное лето
Өрөөбөтөх өтөннөөх Үтүө дойдуларыгар, Барбат бараахтаах Бастыҥ сирдэригэр чугаһаатылар. П. Ойуунускай
Онно буолуохтаах, били этэллэрин курдук, барбат бараахтаах, көппөт көҕөннөөх, өрөөбөт өтөннөөх, кэрээбэккэ этэр кэҕэ кыыллаах дойду. Н. Заболоцкай
Көнньүнэн бар көр көнньүнэн өл. Көрүлүүр-нарылыыр оннугар Көнньүнэн барар күһэйдэ. Арыгылыыр, аһыыр оннугар Аччык сылдьар ананна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Өскө-сааска бар көр өс-саас. Мировой судьуйа Семенов баайдар хоруонай сирдэрин былдьаан ылыҥ диэн сокуон суох, бостуой өскө-сааска барыахпыт диэн ыҥырыыта үгүс киһини сааратта. М. Доҕордуурап
Утары бар көр утары. Бүтүн нэһилиэк уопсастыбатын уурааҕын утары бараары гынаҕын дуо? Н. Якутскай
[Михаил:] Мин олус кыһыйдым. Кини этэр: «Эн бэйэҥ төрөөбүт убайыҥ, аймаҕыҥ утары бараҕын». С. Ефремов
Ханна барыай (барыахтарай) көр ханна. Оттон итэҕэс быһаҕас ханна барыай, этэргэ дылы, оннооҕор күн күөх бээтинэлээх диэн буолар. Софр. Данилов
Билиэн-көрүөн баҕалаахтар былыр да ханна барыахтарай. Р. Кулаковскай
Эргэ бар (таҕыс) көр эр. Эдэр дьахтар эргэ барыа, оччоҕо ити биир тулаайах кыыс баайын сиэн-аһаан кэбиһиэ. Эрилик Эристиин
Мин эргэ барыам суоҕа. Ону күүстэринэн хайдах биэрэллэр эбит. Бэргэһэлэнэрбэр аккаастаан кэбиһиэм. М. Доҕордуурап
II
даҕ. Хойуу, биир күдьүс хойуу. ☉ Густой, сплошь густой
Түөһүгэр түспүт кугас баттахтаах, будьуруһа санньылыһан түспүт бар түү сирэйдээх кырдьаҕас луохтуур оргууй аҕай киирэн кэлбитэ. И. Никифоров
Бар хара тыа иччитэ Баай Барыылаах тойон Бары булдуттан Маанылыы сырыттын. Өксөкүлээх Өлөксөй
Суол икки өттүнэн халыҥ хаар анныттан бар кырыа буолбут кымньыы титириктэрэ быгыалаһан тураллар эбит. Күндэ
тюрк. бар, пар
◊ Бар дьаҕыл фольк. – улахан хотой (ала тойоннооҕор бөдөҥ). ☉ Большой орел, беркут (крупнее, чем ала тойон)
Тыҥырахтаах кырдьаҕаһа бар дьаҕылтан ордук баһаам улахан тыҥырахтаах көтөрү быыһаан көрбөтөҕүм. Саха фольк. Хачыгыраччы хабырынан, Хахай курдук хаһыыран, Бар дьаҕыл курдук бабыгыраан Абааһы бухатыыра ыллаан илгиһиннэрдэ. П. Ойуунускай
Күтүр бар дьаҕыл күүлэйдиир киллэмҥэ Айылҕа итиинэн алгыйар кэмэ Салаллан кэллэ сааскы Маай. И. Чаҕылҕан

биирдэм тыас туохт. Күүскэ ууга охсуллар тыаһы таһаар (хол., туох эмэ улахан, ыарахан). ☉ Произвести шум от сильного удара по воде (напр., от падения чего-л. большого, тяжелого)
Мааса кыыс кистээн, сыыҥын тыаһа бар гына түһэ-түһэ, күллэ. Эрилик Эристиин
Силлибит Кулгаах [киһи аата] мээнэ иннин хоту ыстанабын диэн муустаах хараҥа ууга бар гынан хаалла. И. Гоголев
◊ Бар гыннар сөбүлээб. – санаабычча этэн кэбис (куһаҕан өрүттээҕин кэрэйбэккэ). ☉ Высказать то, чего не следовало бы (обычно имеющее отриц. последствия), брякнуть
Тугу эмэ сөбүлээбэтин даҕаны утарытынан этэн-саҥаран бар гыннара сылдьар киһи. Софр. Данилов
Кини, бука, уолун хайдах эмэ быыһыыр санааттан бар гыннаран кэбистэҕэ. И. Гоголев
Сүрэҕэ бар гынар көр сүрэх. Никита өрө көрө түстэ, эмискэ сүрэҕэ бар гыммытынан ойон туран, синньигэс борук-сорук көрүдүөр устун аан диэки ыстанна. Н. Лугинов
«Оо, эһэ!» – Киргиэлэй өрө хонойдо. Ньургун сүрэҕэ бар гынна. Болот Боотур

аат. Норуот бүтүннүүтэ, киһи аймах барыта. ☉ Весь народ, человечество
Бар дьон тыла – ох, санаата – батас (өс хоһ.). Бар дьон дьол туһугар охсуһа сырыттахтара. Амма Аччыгыйа
Кини [Ойуунускай] дьадаҥы, кыараҕас ыалга төрөөбүтэ. Ол да гыннар, иэйиитэ киэҥинэн, санаатын кынатынан бар дьонугар, ийэ дойдутугар оҥорбут үтүөтүнэн кини саҕа баай киһи биһиги сахаҕа суох. Суорун Омоллоон
Бар дьон, норуот дьолун туһугар охсуспут, үлэлээбит эрэ киһи үчүгэй олоҕу олордум диэн сөп. Софр. Данилов

барыҥнаа диэнтэн тиэт
көрүҥ. Тогойкин хонуу диэки аҕыйахтык барыҥнаамахтаан иһэн, хараҥаҕа иҥэн-сүтэн хаалла. Амма Аччыгыйа

туохт. Элбэхтик сырыт, тиэһин. ☉ Ходить (ездить) много раз; ходить взад-вперед. Баран-кэлэн дьэ сырыыны кыайар уол диэтэҕиҥ

туохт.
1. Баайыыттан, кэлгиэттэн сөлүн, төлөрүй (сүөһүнү, киһини этэргэ). ☉ Срываться, освобождаться от привязи или пут. [Алааппыйа:] Сүөдээр, атыҥ босхо барбыт ээ. Онтукаҕын тахсан тут. Н. Неустроев
Бурхалей, илиитэ босхо баран, били мэйиитэ дөйөр өлөр өлүү суолугар киллэрбит бааһын туттан көрдө. Эрилик Эристиин
2. Туох эмэ туттарыыттан, баайыыттан төлөрүй эбэтэр холкутаа. ☉ Освобождаться, отрываться от закрепления или становиться свободным, разболтаться
Онуоха били дүлүҥнэрэ босхо барыталааннар, Ньыыкан өрө сүгэн туран кэлбит. М. Чооруоһап
Оҕуһун бурҕалдьыта олус босхо барбытын дьиибэргээн, нэһиилэ кэннин хайыһан көрбүтэ, сыарҕата кураанах: хоруоп мэлигир. Ф. Софронов
△ кэпс. Чэпчээн эрэйэ суох соһуллар, хамсыыр, барар буол; улаханнык чэпчээ. ☉ Становиться более легким, незатруднительным, быстрым (напр., о скольжении саней)
Көннөрү кэмҥэ хара күүскүнэн өрө мөхсөн, нэһиилэ сыралаһан кыайар үлэҥ ол саҕана эмискэ чэпчээн, босхо баран, бэйэтэ бэйэтиттэн ыпсан тахсар буолар эбит. Н. Лугинов
3. Сылайан эбэтэр туох эмэ буолан мээнэ хамсаа (киһи миэстэлэрин этэргэ). ☉ Трястись, дрожать от усталости, нервного напряжения (о суставах и органах человека)
Манньыаттарын икки ытыһынан ыгыта туппахтаата, уостара ибир босхо бардылар. Т. Сметанин
Кыаҕын ылларан, быччыҥа ууллан, сүһүөҕэ босхо баран хааларга дылы гынна. Болот Боотур
Ырбаахытын сиэхтэрин ньыппарыммыт, сүртүүгүн устубут, кубарыйан хаалбыт, сыҥааҕа босхо барбыт доктор хостон таҕыста. Л. Толстой (тылб.)
тюрк. бош ‘свободный, пустой’

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

тыаһы үт. т. Атаҕы түргэнник, эрчимнээхтик тардан ууну кэстэххэ эбэтэр ууга түстэххэ тахсар тыастары үтүктэр тыл. ☉ Подражание сильным резким звукам, издаваемым при быстрой, энергичной ходьбе по воде или при падении в нее
[Уолчаан] тайах мас ылынна да, тымныы ууну бур-бар кэ-һэн барда. П. Тобуруокап
Тыы өрүс ортотугар тиийиэхчэ аҕай буолан эр-дэҕинэ, ууга түһэр тыас бур-бар гым-мыта. Н. Якутскай

туохт.
1. Тырытахайыта бар. ☉ Превращаться в лохмотья, изорваться в клочья (об одежде и т. п.)
Савлук хап-сабар бэргэһэ үрдүгэр түһэн оройун харбаан көрбүтэ, хайа баран хаалбыт, ону арыйан, киһи иилэн ылбат гына илдьи барбыт лоскуй-лоскуй кумааҕылары ылан остуол үрдүгэр уурталаата. П. Филиппов
2. Быһыта, ибилитэ бара сылдьар буолан хаал (хол., сытыйыыттан, өр буһарыыттан). ☉ Сильно развариваться, превращаться в жижу, кашицу (от гниения, долгой варки и т. п.). Күөспүт этэ илдьи барбыт
♦ Этэ (этэ-сиинэ, этэ-хаана, эт-этэ) илдьи барда көр эт II
Аҥардас илиитэ-атаҕа эрэ эчэйбэтэх этэ. Этэ-хаана илдьи барбыт, улаханнык доргуйбут. М. Доҕордуурап
Биригэдьиир бырылаччы оттуллубут тордоххо киирэн, уот сылааһыгар уҥуоҕурдаан этэсиинэ илдьи барда, нукаай курдук буолла. «ХС»

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

тыаһы үт. т. Туох эмэ ыарахан эттик тыастаахтык түргэнник ууга түһүүтүн үтүктүү тыаһа. ☉ Подражание звуку падения массивного предмета в воду
Ол курдук аллара куугунаан ууга кур-бар түстүбүт. М. Пришвин (тылб.)

туохт. Эмискэ тыастаахтык ууга түс. ☉ С шумом шлепнуться в воду
Дьон ууга кур-бар гына түстүлэр. Н. Якутскай
Ынах муустаах ууга ойоҕоһугар тиийэ соҕотохто курбар гына түһээт, чачайан тохтуу түстэ. Н. Заболоцкай

көр бар-кэл
Үгүс борохуот кэлэр-барар, үгүс да аал устар, элбэх да киһи кэлэр-барар. П. Ойуунускай
Маннык хараҥаҕа ардай аһыылаахтар, дэгиэ тыҥырахтаахтар кэлэр-барар, тиҥсирийэр кэмнэрэ. Н. Якутскай
♦ Кэлиэх-барыах сирин булбата — барыах-кэлиэх сиргин булума диэн курдук (көр бул)
Биир улахан суолу уорбут киһи быһыытынан туохтан да аһара куттанна, кэлиэх-барыах сирин булбата. Күндэ
Ийэтэ ити саҥаны истээт кэлиэх-барыах сирин булбата. «ХС»

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

сущ.
хой
стадо баранов - хой үөрэ

м. бараан; горный баран чубуку.

сущ
чубуку

I м. (ресторан) бар (кыра ресторан).
II м. метеор, бар (атмосфера баттааһынын единицата).

частица 1) модальная, выражает отрицание с оттенком неодобрения: ким сөбүлүөн баран? кто же (это) одобрит?; кому же (это) понравится?; аҥардас сыа баран ас буолуо дуо? один только жир разве еда?; оҕоҕо баран туох сыаналаах бэлэҕэй? зачем ребёнку дорогие подарки?; ср. буоллаҕай; 2) выделит.-то; оҕо баран сылайар буоллаҕа дии ребёнок-то устаёт, конечно; эйигин баран ким билиэҕэй ? тебя-то кто узнает?

1. частица модальная, выражает иронию, презрение, раздражение и т. п.: эмиэ үлэһит буолан ! ну и работничек!; 2. в знач. союза соед. и, да; мин , сирдьит буолан инники бардыбыт я и проводник пошли вперёд.

I подр. резкому неожиданному звуку, напр. падения тяжёлой массы в воду: бар гына ууга түстэ он с шумом бултыхнулся в воду # сүрэҕэ бар гына түстэ у него сердце ёкнуло.
II бар дьон все люди, весь народ; бар дьон дьолун туһугар за счастье всех людей.
III бар кыыл фольк. 1) беркут; 2) сказочная птица.

1) идти, ходить, уходить; уезжать; отправляться; кини үлэтигэр барда он ушёл на работу; мин үөрэнэ барыам я поеду учиться; борокуот биэрэктэн барда пароход удалился от берега; сатыы бар = идти пешком; 2) перен. идти; уходить; манна икки күнүм барда на это у меня ушло два дня; үлэ үчүгэйдик барар работа идёт хорошо; кини аата барда о нём распространилась дурная молва; олох үчүгэйдик барар жизнь идёт хорошо; 3) перен. идти, быть к лицу; бу бэргэһэ эйиэхэ бэркэ барар эта шапка тебе очень идёт; 4) перен. становиться вкусным; становиться наваристым; эт миинэ барбыт суп стал вкусным, наваристым; чэй барбыт чай заварился; 5) эвф. умирать, кончаться; оҕонньорбут барда старик умер; тута бар = умереть сразу, мгновенно; 6) в сочет. с деепр. на =ан основного гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает начало действия: сытан бар = начать ложиться; олорон бар = начать садиться; үлэлээн бар = начать работать; ытаан бар = заплакать; ааҕан бар = начать читать; киэһэрэн барда вечереет; 7) в сочет. с прич. на =быт в орудн. п. выражает ускоренность или поспешность начала действия: аһаабытынан барда он сразу начал есть; хаампытынан барда он сразу зашагал; 8) в сочет. с нареч. выражает резкость и внезапность действия: тиэрэ бар= опрокинуться на спину; умса бар = упасть ничком; быһа бар = лопнуть, внезапно порваться; хайа бар = треснуть, внезапно расколоться; көҥү бар = обрушиться, обвалиться, внезапно рухнуть; 9) в ф. деепр. на =ан выступает в роли союза с временным знач. после того, как...; баран баран, кэлэ илик после того, как он ушёл, он больше не приходил; этэн баран, өйдөөтүм я понял после того, как сказал; эрэннэрэн баран, албынныам суоҕа раз уж я обнадёжил, я не обману.

страд. от бараа = иссякать, истощаться, кончаться, израсходоваться; мас баранна дрова кончились; харчы баранна деньги израсходованы.

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

pp. after

ono. Roar!; бар гын= v. to roar

v. to brew (of tea)

v. to go, leave, depart; барыы n. departure, leaving; кэлии барыы n. coming and going; =ан бар= conv. to start to do something; =бытынан бар= conv. to immediately do something

v. to be, become