саҥа алл. сыһыан холб.
1. Саҥарааччы эрэйдэнии, долгуйуу кэнниттэн астыныытын, нус-хас буолуутун көрдөрөр. ☉ Выражает удовлетворение, облегчение после переживания, душевного волнения (соотв. ну, наконец-то). Аата буоллаҕа үһү. Эрэйдэнэн да биэрбитим
□ Аата буоллаҕа үһү!.
Аны мин куһаҕан олохтон, сортон-муҥтан быыһаныам буоллаҕа. Н. Неустроев
2. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сүөлүргүүр сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, осуждение говорящего (соотв. ну и ну). Аата буоллаҕа үһү, бу үһү дуу махталбыт диэн? Аата буоллаҕа үһү, эн эрэ айаххыттан күөх от үүннэҕэй!

I
туохт. сыһыан т.
1. Толкуйга түһүүнү уонна ол кэнниттэн тугу эмэ өйдөөн, түмүктээн санааһыны, этиини көрдөрөр. ☉ Выражает удивление, предположение по поводу какого-л. события после некоторого раздумья
Буоллаҕа. Чэ ол үөрэхтээх билэн эппитэ буолуо. М. Доҕордуурап
Чэ, буоллаҕа, кыайан көмөлөһөрдөөх буоллаҕына көмөлөһө сатыыр киһи буолуо этэ. Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы иһигэр эргитэ саныыр көрүҥүнэн хом санаатын, сөбүлээбэтин, утарсарын, өһүргэниитин, хомолтотун, сүөлүргүүрүн уо. д. а. биллэрэрин көрдөрөр. ☉ Употребляется, когда говорящий, как бы рассуждая про себя, несколько иронически констатирует свое неодобрение, обиду, недоумение, недоверие, сожаление и т. п. Буоллаҕа..
Онон миигин да утары этиэ эбиккин дии? Амма Аччыгыйа
Дьэ, буоллаҕа, Сэбиэскэй былаас үһү уонна сэбиэскэй дьону дьэгдьийтэрэр. И. Бочкарев. — Онон алҕаспын бырастыы гын уонна ити туһунан умун. — Дьэ, буоллаҕа. С. Ефремов
II
сыһыан эб.
1. Түмүк оҥорор, түмүктүүр хабааннаах сэрэйиини көрдөрөр (сүнньүнэн, билиҥҥи уонна түмүктээх ааспыт кэмнээх туохт. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэри кытта тут-лар). ☉ Выражает субъективное предположение говорящего с заметным оттенком вывода и заключения (употр. в основном со сказуемыми, выраженными гл. наст
и прош. результативного времени и именами). Быһыыта-тутуута сүрдээх эдэр, успуордунан дьарыктанар буоллаҕа. Софр. Данилов
Күн сырдыгыттан матар чааһым кэлбит буоллаҕа. С. Ефремов
Мас хайыта хаппытын этэр буоллаҕа диэн, Вася быһааран биэрээри, төҥкөҥнөөтө. Амма Аччыгыйа
△ Эбит диэн эбиискэни кытта түмүктүүр дэгэтэ биллэ күүһүрэр. ☉ С частицей эбит заметно усиливается оттенок вывода и заключения
Ити аата, миигин үөрэххэ ыыппыт төрөөбүт Сахам сирэ наадыйбат эбит буоллаҕа. Н. Якутскай
Эдэр сылдьан, түһээн көрбүт кыыһым эбит буоллаҕа. Л. Попов
Киһи киһини эрэнэрэ сыыһа эбит буоллаҕа. МНН
△ Сабаҕалыыр суолталаах сыһыан тыллары, эбиискэлэри кытта сэрэйэр суолтата лаппа күүһүрэр. ☉ Оттенок предположения заметно усиливается при сочетании с модальными словами и частицами
«Бука, куораттан тахсыбыт дьон буоллахтара», — диэн санаа өйбөр күлүм гынан ааста. И. Гоголев
Мин бэйэм даҕаны кинини «Ааныска... Аанысчаан»... диэн минньигэстик ааттаабатаҕым, арааһа, син балачча буоллаҕа. Софр. Данилов
Ичигэс, былытырбыт, сүүрбэччэ эрэ кыраадыс буоллаҕа буолуо. С. Ефремов
2. Күһэллиини хомойуу, үҥсэргээһин дэгэттээх көрдөрөр (туохт. кэлэр кэмин 1 с. кытта тут-лар). ☉ Выражает вынужденность с оттенком огорчения и жалобы (употр. с гл. буд
вр. 1-го л.). Мин эрэйдээх үчүгэйи көрбөккө, минньигэһи билбэккэ, сордонуом буоллаҕа. П. Ойуунускай
Онон, оҥорбут оҥорууларын, ыйбыт ыйаахтарын хоту сылдьыам буоллаҕа. Н. Неустроев
«Көтөр кынаттаах бииһин ууһун иннигэр арай эрэйдэнэн көрүөм буоллаҕа», — диэбит хаххан. Суорун Омоллоон
3. Оҥоһуллар хайааһын илэ бааччы буолуохтааҕын, мүччүрүйбэтин тас форматынан сэрэйии курдук көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. 2, 3 с. кытта тутлар). ☉ Выражает очевидную возможность или неизбежность высказываемого действия, сохраняя внешне форму предположения (употр. с гл. буд
вр. во 2-м, 3-м л.). Даарыйа эмээхсин аты кыайан мииниэ суоҕа буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Хойутаатахпына, аҕам оҕонньор кыыһырыа буоллаҕа. Н. Неустроев
Дьөгүөр бэтэринээр аҕатын холдьохпут диэхтэрэ буоллаҕа. Д. Очинскай
Көрдөрбүт эрэ, буут быстарынан бу диэки тэбиниэхпит буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
4. Туохтууру кытта хайааһыны хайаан да оҥорор наадатын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ С инфинитивом выражает и усиливает необходимость совершения действия
Үлэлиэххэ, батталы утары охсуһуохха буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Сатаабат буоллахха, үөрэниэххэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Олох тосхойор дьолун толору туһанан иһиэххэ буоллаҕа. С. Федотов
5. Этиллэр санааны күүһүрдүүнү, бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает усиление, подтверждение высказываемой мысли
Кырдьыга, Сэбиэскэй былаас быстыбыттар, дьадаҥылар былаастара буоллаҕа. Софр. Данилов
Даа, үлэлиир киһиэхэ, холкуоһу үчүгэй оҥоруохха диэтэххэ, үлэ эрэ баһаам буоллаҕа. С. Ефремов
Хайа, иһиттэҕинэ эн тылгын истиэ этэ буоллаҕа. Н. Неустроев
△ Бу суолта бэрт, бөҕө, да, даҕаны эбиискэлэри кытта дууһа долгуйуулаах иэйиитэ дэгэттэнэр. ☉ Значение 5 с частицами бэрт, бөҕө, да, даҕаны получает эмоционально-экспрессивный оттенок
Тугу да билбэтим-көрбөтүм бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Суол устун сүүрэр үчүгэйэ бэрт буоллаҕа. М. Чооруоһап
Кини билэн бөҕө буоллаҕа. С. Федотов
△ Сорох этиигэ сөбүлэспэккэ утары этии дэгэттэнэр. ☉ В некоторых предложениях приобретает оттенок возражения
Ньукулай Уйбаанабыс, алҕаһыыгын, оҕо килбигийэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Биллэ илик буоллаҕа, Маратигы сууттуохтара. А. Сыромятникова
«Сөрүөстүгэс да сүрүн көнүө буоллаҕа», — ким эрэ эбэн биэрдэ. М. Доҕордуурап
6. Араас дууһа долгуйуулаах сыһыаны уонна сыананы көрдөрөр. ☉ Выражает различные эмоциональные оттенки: 1) сөҕүүнү-махтайыыны. ☉ Восхищение и изумление
Барахсан, эргийэн-урбайан иэс-күүс биэртэлээн, оҕуруктаах уол оҕо буоллаҕа. Н. Неустроев
Бука, сөхпүтүм — ханнык да бэйэлээх кинигэни икки-үс күнтэн ордорбокко бүтэрэр буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Бэл, хаһан эрэ этиспит дуу, куһаҕаннык саҥарсыбыт дуу түбэлтэҥ эмиэ хайа эмэ көрүдьүөс дуу, сонун дуу өттө арыллан тахсар буоллаҕа. Н. Заболоцкай; 2) доҕордуу сэмэни. ☉ Дружеский упрек
Ууга-уокка буһан эрэйи-сору көрдөххүтүнэ эрэ, өйдөнүөх муҥҥут буоллаҕа. Софр. Данилов
Аата, булан да эттэххин! Таптал эдэр дьон сүрэҕин Маннык ырааска ыҥырарын Өйдүү сатаабат буоллаҕыҥ. П. Тобуруокап; 3) суланыы дэгэттээх хомойууну. ☉ Огорчение с сетованием
Биир мүнүүтэнэн эрдэ таҥныбатах буоллаҕа. Софр. Данилов
Эрэйдэнэн-эрэйдэнэн иитэн бараммыт, оҕобутун кэнниттэн көрөн хаалыахпыт буоллаҕа. А. Софронов
Аны кэлэн аан дойдуга Аймах дьону дьоннонорбун, Аал уоту отторбун Аастаҕым буоллаҕа. С. Зверев; 4) кыыһырыыны-абаккарыыны. ☉ Раздражение и гнев
Киэр бар! Киһини сүгүн утуппат буоллаҕа. Н. Неустроев
Ол киһи харандаас төбөтүнэн киһини үөрэхтэн матарар буолан баран, туох да куһаҕаны оҥорботох киһи курдук хантаарыҥныыр буоллаҕа! Амма Аччыгыйа
Уонна өссө оонньуох диэбитин, ол баҕайы итэҕэйиминэ: «Суох, окко оонньообоппун, харчыта уур», — дии-дии, ымсыырдан, хаартытын тыытырҕатар буоллаҕа! Амма Аччыгыйа; 5) кыһыйыыны-абаккарыыны. ☉ Досада с возмущением
«Туох босхо бэлэхтээх баҕайытай! Ону-маны барытын түөрэн айдаара иһэр буоллаҕа!» — диэн Мөрүөн иһигэр кыһыйа саныыр. Д. Таас
«Көр, биир эмэ үчүгэй тыыны сэрэххэ манна хаалларыллыбатах буоллаҕа», — диэн Егоров кыһыйбытын эппитэ. «ХС»
Түөкүттэр, ааспыт сэриигэ ситэ кэһэйбэтэх буоллахтара! Софр. Данилов; 6) долгуйан баҕарыыны, сананыыны. ☉ Эмоциональное желание, намерение совершить что-л. Оо, дьэ үчүгэйдик бэлэмнэнэн баран, ааҕыам да ааҕыам буоллаҕа! — дии санаата Артур. Амма Аччыгыйа
Аҕаа, көрүүй, атым сүүрүк, Адьас тыаллыы көтүүһүк! Аны сайын ыһыахха Аппын сүүрдүөм буоллаҕа! П. Тобуруокап; 7) ымманыйыыны-атаахтатыыны. ☉ Умиление и чрезмерное восхваление; 8) суланыыны, үҥсэргээһини (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. кытта сэргэстэһэн). ☉ Сетование, жалоба (чаще всего сочетается с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, түргэнник кум-хам тутан кэбиспэт буоллаҕа. И. Федосеев
Бачча сордонон-муҥнанан куорат курдук сиртэн, үрүҥнэри, бырааттары булаайамый диэн кэлбитим кэннэ, аны кыһыл үспүйүөнэ диир буоллахтара (марылаччы ытыыр). С. Ефремов
△ Бу суолта бэйэтэ диэн эбиискэни кытта туттуллан, ордук чуолкайданар, күүһүрэр. ☉ С частицей бэйэтэ оттенок сетования, жалобы более усиливается
Хаарыан тириини Самсон баҕайы былдьыах бэйэтэ буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Сүүрбэ хонук тухары бу сыт-сымар ортотугар сылдьыах бэйэм буоллаҕа... Софр. Данилов
Олохтоох суорт сиэмэтэ суох буолан, мэлийиэх бэйэбит буоллаҕа. П. Егоров

туттул. сыһыан холб. Сэрэйиилээх сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает согласие с предположением (возможно и так). Буоллаҕа даҕаны, кыһалҕа туохха күһэйбэтэ баарай
□ Буоллаҕа даҕаны, аччык үлүгэрэ бэрт буоллаҕа. Эрилик Эристиин

сыһыан эб.
1. Этиллэр санаа дьиҥнээҕин бигэргэтиини көрдөрөр (мэлдьи кэмнээх уонна чопчу кэмэ суох туохт. ф. итиэннэ ааттарынан бэриллибит кэпсиирэлэргэ сыстар). ☉ Выражает утверждение реальности высказываемой мысли (примыкает к сказуемым, выраженным гл. постоянного или неопределенного времени и именами)
Акаары диэннэр, дьадаҥы диэннэр, соруйан атаҕастыыр буоллахтара дии. П. Ойуунускай
Былыргы доҕорбор эйиэхэ туһалаан бөҕө буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
Чэ, оччоҕо, саатар, сүбэлээ. Уопсай дьыалабыт буоллаҕа дии. Софр. Данилов
Тыый, оҕонньор, оттон баҕа даҕаны балык балта буоллаҕа дии. Амма Аччыгыйа
△ Соруйар туохтуур 3 сирэйин кытта буоллун ээ диэн сэтэриир дэгэттэнэр. ☉ С формой 3-го лица побудительного глагола приобретает оттенок допущения и злорадства
Судьуйа да үлэлээтин буоллаҕа дии. «ХС»
Кинилэр кэһэйдиннэр буоллаҕа дии. «ХС»
«Оттон оччоҕо кини ытаабатын буоллаҕа дии», — дьахтар уолуттан кистээн, кыратык, иһиллибэт гына күллэ. Эрилик Эристиин
△ Инфинитив форматын кытта хайааһыны оҥорорго ыҥырар дэгэттэнэр. ☉ С инфинитивом приобретает оттенок призыва к действию
Оннук, харчыны эрэ батыһар дьону кытта охсуһуохха буоллаҕа дии. С. Ефремов
Оннук эбит буоллаҕына, ол маһын охторон дүлүҥ оҥорон кэбиһиэххэ буоллаҕа дии. М. Доҕордуурап
2. Этиллэр хайааһын буолуоҕар саҥарааччы итэҕэтэр-эрэннэрэр сыһыанын көрдөрөр (кэлэр кэмнээх туохт. ф. кытта тут-лар). ☉ Выражает уверенность говорящего в возможности действия, о котором он говорит (употр. с гл. буд
вр.). «Мин эһэни урут бултаспатаҕым да иһин, син көмө-ньыма буолуом буоллаҕа дии», — Уйбааскы ылыннарыылаахтык көрдөстө. Л. Попов
Оҕоҕут ыалдьан хаалбыта хомолтолоох суол. Таҥара көмөтүнэн үтүөрүө буоллаҕа дии. Дьүөгэ Ааныстыырап
△ Мөккүһэн утары этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок полемического несогласия, возражения
Таһаарымынабын, тугу булбуппун таһаарыам буоллаҕа дии. Эрилик Эристиин
Ийэкээм, кыыһырыма. Арыы көһүннэҕинэ, төлүөм буоллаҕа дии. Н. Неустроев
• Хата, бэйэҥ хаһан кэргэн ылаҕын? — Мин да, сөбүлүүрүм түбэстэҕинэ, ылыам буоллаҕа дии! М. Доҕордуурап
△ Буолуон сөп киэби кытта сэмэлиир-үөрэтэр дэгэттэнэр. ☉ С глаголами в сослагательном наклонении приобретает оттенок укора и поучения
Кэлбит дьоннор ааһан хаалыахтар этэ буоллаҕа дии. Д. Таас
Оптуобуһунан сылдьыаҥ этэ буоллаҕа дии. Л. Попов
Мааҕыҥҥыттан этиэҥ этэ буоллаҕа дии. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Саҥарааччы утарсар, сөбүлээбэт дэгэттээх күһэллэн сөбүлэһэрин көрдөрөр. ☉ Выражает вынужденное согласие говорящего с оттенком недовольства (ну что ж). Буоллаҕа дии оттон, ону хайыахпытый?
□ Буоллаҕа дии оттон..
Хабалата да суох мэлдьэһиэм суоҕа эбитэ буолуо. Амма Аччыгыйа

туохт. эб.
1. Мунаарыы дэгэттээх ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с недоумением
Бии быччаҕар итирэн кэлбит буоллаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Ийэтин билсиилээҕэ буоллаҕа дуу? Л. Попов
Арааһа, хортуоппуй күл анныгар хаҕын иһиттэн тыына тахсыбакка, күҥкүйэ буһан, ити курдук минньийэр эбит буоллаҕа дуу? Г. Колесов
△ Ардыгар сөбүлээбэт сыһыан дэгэтэ доҕуһуолланар. ☉ Иногда приобретает оттенок неодобрительного отношения
Кыыска суруйартан атын үлэтэ суох буоллаҕа дуу? С. Ефремов
Космическай түргэн холбоһуу, үйэбит оннук буоллаҕа дуу? Л. Попов. • Ууга өлөн хаалыам суоҕа буоллаҕа дуу? — Оттон тутус даа! — Илиибэр быһа киириэ суоҕа буоллаҕа дуу? — Үтүлүктэн даа! Саха фольк.
2. Суланыыны, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. этиигэ тут-лар). ☉ Выражает сетование, жалобу на судьбу (часто употр. с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, кини, Александр Попов, таһырдьа тахсан, хайаны-тыаны, халлааны-сири көрөр кыахтаах буоллаҕа дуу?! Амма Аччыгыйа
Маша Петяҕа «эргэ барыам буоллаҕа» дии санаатаҕын аайы, Петяны абааһы көрөрө улам улаатан иһэр: «Сатаатар, дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу». М. Доҕордуурап
Саатар, атахпар тура сылдьар буоламмын, көрсө, быраһаайдаһа кэлбит табаарыстарбын кытары сирэй көрсөн арахсар киһи буоллаҕым дуу. Г. Колесов

туттул. сыһыан холб. Уруккуттан биллэр-сэрэйиллэр туох эрэ бөрүкүтэ суох буолбутуттан хомойууну көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение говорящего по поводу ранее предполагавшейся неприятности (ну вот, тото и оно)
— Буоллаҕа ити... (Эмиэ сүүйтэрдэ.) — Билигин көмүспүтүн оонньуохпут, — диэтэ Баһылай. Л. Попов
«Буоллаҕа ити! Чэ, барыаҕыҥ, халлаан булчуттара!» — сэкирэтээр мичээрдээтэ уонна күүскэ өрө тыынна. Н. Заболоцкай

көр буоллаҕа ити
Буоллаҕа ол! Биһиэнэ биһиэнин курдук... Амма Аччыгыйа

туттул. сыһыан холб. Кэпсэтиигэ бэйэ кырдьыгын, урут эппитин кэрэһилээн, чиҥэтэн этиини көрдөрөр. ☉ В диалоге подчеркивает правильность позиции говорящего, высказанной ранее с привлечением внимания собеседника (вот видишь, так оно и есть, ну и вот!)
• Билэбин. — Буоллаҕа ол дии. Уолум аах учууталларын көмүскээн уурайаары гыннылар. Софр. Данилов
• Оттон эппит? — Эккитигэр маладьыаскыт. — Буоллаҕа ол дии, «Күндэли» эккэ, сүнньүнэн эккэ идэтийиэхтээх. Л. Попов
Буоллаҕа ол дии! Манна эйигин ким да мөхпөт, сынньыбат, олоруоххун? Н. Якутскай

туохт. эб. Хомойор, дьиктиргиир дэгэттээх сөбүлээбэт сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение с оттенком огорчения и удивления
Уолум ойоҕун баран аҕалбыта аҕыйах хонно да, ойоҕо туой тыаны сирэйдэнэр буоллаҕа үһү. Н. Неустроев
Ээ, бу киһи мэлдьи оонньуу-күлэ саҥарар буоллаҕа үһү. Амма Аччыгыйа
Бэл диэтэр, урукку өттүгэр икки атахтаах хаһан да үктэммэтэх үрэҕин баһа чакыр таас дойду сарсыардата бэйэтэ эмиэ туһунан ураты үчүгэйдээх буоллаҕа үһү. Г. Колесов

сыһыан эб. Этэр санааны мөккүһэр быһыынан бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает полемическое утверждение высказываемой мысли. Мин эн курдук сымыйанан эппэт буоллаҕым эбээт
□ Оҕо киһи уҥуоҕа ордук оһумтуо буоллаҕа эбээт. Л. Попов. Куоска-куоска бэрт буоллаҕа эбээт... Саха фольк.

буоллаҕа дии

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы кимиэхэ эмэ уордайан, саанар, дьаҕырыйар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает гнев, угрозу, острастку говорящего кому-л. (вот погоди, ну погоди). Бэйи оттон, көрөн иһиэхпит

көр бэйи (бэйэ) оттон
Бэйиккэй оттон, убайым кэлиэ суоҕа! И. Гоголев
Тоҕо киһи табатын ыйытыыта суох ылар? Дьэ, бэйиккэй оттон, кэллэр эрэ кэпсэтиллиэ. «ХС»
Бэйиккэй оттон, кэпсэтиэхпит ээ. В. Иванов

бэйи оттон

көр бэйэтэ буоллаҕа
Кыыһырыах, хоргутуох бэйэкэтэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Эмиэ үүнэ-тэһиинэ, иҥэһэтэ эҥинэ суох айанныах бэйэкэм буоллаҕа. Н. Заболоцкай
Мин эмиэ итиннэ киирдэхпинэ, көҥүл сылдьарым бүтэн, наар хамаанда, бирикээс илиитигэр киириэх бэйэкэм буоллаҕа дуу диэх курдук санаабытым. Г. Колесов

эб. Саҥарааччы суланыы дэгэттээх курутуйуутун көрдөрөр. ☉ Выражает огорчение говорящего с оттенком сетования
Саатар, оҕом уҥуоҕа тутуллубакка, ыт-кус курдук, хонууга сытыйан хаалыах бэйэтэ буоллаҕа. Эрилик Эристиин
Дьоннор ити үлүгэрдээх дохуоту ыла олордохторуна, мин сууттана сылдьыах бэйэм буоллаҕа. Софр. Данилов

аат эб.
1. Саҥарааччы сэмэлиирин, сөбүлээбэтин көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, недовольство говорящего
Хас саҥа аайы хаайыынан куттаан түһэн, сүрэ да бэрт дии. Амма Аччыгыйа
Эдьиийиҥ эмээхсин ыалдьан буорайда. Эһэ үөһүнэ да биэрбэккин. Сыл аайы эһэ сиириҥ бэрт дии. «ХС»
Баҕайылар онтон тугу да дук гымматылар. Аҕалара матасыыкылын эрэ оҥортороро бэрт дии. «ХС»
2. Этиллэр санаалар логическай сибээстэрин саҥарааччы бэйэтин көрүүтүнэн быһаарарын көрдөрөр. ☉ Выражает субъективное установление говорящим логической связи между высказываемыми мыслями
Ол киһи эйиэхэ арыгы иһэртэ дуо? Быраатым дии-дии өрөсала көтөрүҥ бэрдэ дии. Н. Неустроев
Күрэхтэһиигэ кими да тулуппаккыт бэрт дии. Суруйтаран иһиҥ! Г. Колесов
Киһиргэнэрэ бэрт дии. Кыайар ини. «ХС»

эб. Саҥарааччы этэр санаатын бигэргэтэн, туоһулаан, утары мөккүһэн, сэмэлээн, күүһүрдүүтүн көрдөрөр (сүнньүнэн кэпсиирэҕэ сыстар). ☉ Используется для усиления утверждения, подтверждения, возражения, упрека (ведь, же - в основном примыкает к сказуемому)
Уоллары бэйэлэри куоракка киллэрэн биэрэргэ уон биэс сүүһү ылан тураҕын дии. Амма Аччыгыйа
Оттон эр киһигин дии, сүбэтин бул ээ... Н. Неустроев
Ол, кавалер буоллум диэн, өлүөм дуо? Бэйэҥ атахтааххын дии, куот ээ. С. Ефремов
Илья, киһи бөҕөҕүн дии... Н. Габышев
△ Күүһүрдэр интонацияны кытта чэйиилээх-күүрүүлээх дэгэттэнэр. ☉ В восклицательных предложениях приобретает эмоционально-экспрессивный оттенок
Ойохтоох эн бааргын дии, онтукаҕын көр, харай ээ! Н. Неустроев
Бокуруопка эрэ диэри аһынар эбит дии! Амма Аччыгыйа
Көр, бу алдьархайы... Дьэ, иэдээн дии! Н. Якутскай
Дьэ, абааһы эмээхсинэ дии! С. Ефремов
△ Атын эбиискэлэри кытта суолтатын холбообот, ол эрээри сорох эбиискэлэр суолталарын күүһүрдэр. ☉ Свое значение, как правило, не сочетает с семантикой других частиц, но значение некоторых усиливает
Оттон бу сокуоннай эрэ баар эбит дии. Н. Неустроев
Ээ, кэлбитэ биллибэт этэ. Бүгүн бээтинсэ эрэ дии. Амма Аччыгыйа
Кинилэр дойдуларын көрдүүрүҥ сүрэ да бэрт дии, аҕаа. М. Доҕордуурап

туттул. сыһыан холб.
1. Толкуйга түһүүнү, эргитэ санаан туох эмэ санааҕа, түмүккэ кэлиини көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что говорящий размышляет о чем-л. или уже пришел к какому-л. заключению, убеждению (м-да)
Дьэ буоллаҕа... Сир боппуруоһун быһаарбатах буоллахтарына, туһалаах кэпсэтии тахсыбатах буоллаҕа. И. Гоголев
Дьэ буоллаҕа. Федя итэҕэйбэтэ төрүттээх да эбит. С. Ефремов
2. Саҥарааччы тугу эмэ кыратык эргитэ санаан баран, сөбүлээбэт сыһыанын биллэриитин көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрительное отношение говорящего после некоторого размышления про себя (ну так-так, ну и ну)
- Бу Уулааҕы өлөртөрүллүбэт... Бара туруҥ! - Дьэ буоллаҕа... - диэн баран ыстаап тойоно, саллааттарын ыҥыран, тахсан бардылар. Эрилик Эристиин
«Дьэ буоллаҕа... ол эрээри аллараттан инициатива...» - диэн Милан Егорович быһаарыыта суох ыҥыранан кэбистэ. В. Ойуурускай

сыһыан холб. Туох эмэ көһүтүллүбэтэх, төттөрү өттүттэн буолбутуттан хомойор, астыммат-сөбүлээбэт санааны көрдөрөр. ☉ Выражает разочарование, недовольство говорящего по поводу чего-л. неожиданного, противного (вот тебе на)
Ити баар дии, барыта төттөрү буолан иһэр.  Ити баар дии, били сайын кэллэ диэбиппит! Хата кыһыммыт илэ бэйэтинэн эргилиннэ буолбаат! П. Егоров

туттул. сыһ. холб. Саҥарааччы өрүү астымматын, хомуруйарын көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, укор говорящего по поводу происходящего (как назло, ну и ну)
«Кэм буоллаҕа», — диэн, Байанай сэмэлиэн баҕаарта. В. Протодьяконов
Мүччүргэннээх кэмҥэ, кэм буоллаҕа. «ХС»
Кэм буоллаҕа. Эмиэ уруоккун үөрэппэтэххин. «ХС»

I
1.
оттоо диэнтэн бэй. туһ. [Байбал:] Ээ, үөрэхтээх оҕолоох оҕонньор оттоммотоҕуҥ мин буруйум буолсу дии. А. Софронов
От үлэтин былдьаһыктаах күннэригэр сүөһүлэрэ сыл тахсар отун кыайан оттоммот, эбэтэр улаатан эрэр оҕото суох ыал отчуту наймылаһарга күһэллэллэрэ. И. Аргунов
2. Оттоох буол, үүн (ходуһа туһунан этэргэ). ☉ Иметь хороший травостой (о сенокосном угодье)
«Хатан хаалбатаҕына, бука оттоноро буолуо», — диэтэ Ананий. М. Доҕордуурап
Дохсун самыыр куттаҕына, Толоон солко оттонор, Оттон ырыа буоллаҕына, Туохтан үөскүүр, доҕоттор? И. Эртюков
II
ситим т. Инники этиллибиккэ утарар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительное отношение к сказанному в начале (а, но, однако). Уол ыллыыр, оттон кыыс истэр. Кимиэхэ да куһаҕаны оҥорбута суох, оттон олоҕор мэлдьи табыллыбат. Мин кэллим, оттон кини дьиэтигэр хаалла
□ Пуойас биир чааһынан барар, оттон эн буоллаҕына барарга өссө да бэлэмэ суоххун. «ХС»
III
сыһыан т. Куттааһыны, сааныыны көрдөрөр (бэйи, сэрэн). ☉ Выражает запугивание, угрозу говорящего (ну смотри, ну погоди). Оттон, киэһэ кэлбэккэ гыныаҥ, иэҥҥин хастыам
□ Оттон… Оттон… Хаһан эмэ ити тылгар түбэһиэҥ эбээт! С. Ефремов
Бэйи, оттон күлэн эр! «ХС»
2. Саҥарааччы уордайыытын, кыыһырыытын, өһүргэниитин, кэлэйиитин-сиргэниитин, хомуруйуутун уо. д. а. көрдөрөр (мэлдьи күүһүрдэр интонациянан этиллэр). ☉ Выражает раздражение, досаду, обиду, снисхождение, укоризну и т. п. говорящего (всегда произносится с восклицательной интонацией)
Биирдэ сынньаннаҕым дии, оттон! Амма Аччыгыйа
Оргууй! Оттон, ылыаҥ буоллаҕа дии! С. Ефремов
Туох истиэ-көрүө баарай, оттон. А. Сыромятникова
3. Саҥарааччы кыратык олуттарыытын, муҥутахсыйыытын, саараҥнааһынын, эрэмньитэ суох, ылбат-биэрбэт эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает некоторое затруднение, сомнение, нерешительность, колебание, неуверенность, уклончивость говорящего
Эн буолан, оттон, биэрээ инибин. Н. Неустроев
Ээ, оттон, оннук ини. С. Ефремов
Оттон, ыл: ол кэннэ киэҥ буоллаҕына, эн ити бэйэҥ бэргэһэҕин миэхэ аҕал. Эрилик Эристиин
4. Этии араас дэгэт суолтатын (этэр санаа дьиҥин, бигэргэтии, сэрэйии, баҕарыы, утары этии уо. д. а. курдуктары) күүһүрдэр. ☉ Усиливает различные модальные значения высказывания (достоверность, подтверждение, согласие, продолжение, желание, возражение и т. п.)
Доҕоор, оттон үгүс соҕус түүлээхтээх этим. П. Ойуунускай
Ньиэмэһи оттон көрдүм ахан ини: өлбүтү да, тыыннааҕы да. Софр. Данилов
Ээ, оттон оннугун иһин, эмээхсиэн, аныгы оҕолор ийэ-аҕа этэрин истибэттэр. С. Ефремов

көр бэйи (бэйэ) оттон
Оттон бэйи, орой мэник, аахсыахпыт, ону искэр саныы сырыт. Н. Заболоцкай
«Бууннаабыт буола-буолалар, оттон бэйи!» — Бардасов таһырдьаны былдьаста. В. Яковлев
Хара кырыыстаах уола, оттон бэйи! С. Ефремов

оттон бэйи

көр эгэ эрэ
Мин бэйэм балыктыырбын таптыыр үгэстээх этим, дьон оччо соруйбуттарын кэннэ, эгэ эрэ буоллаҕа дии. Н. Заболоцкай
— Сарсын Чаппандалыам, бу киэһэ биһиэхэ сылдьан ааспаккын дуо? — Эгэ эрэ буоллаҕа дии. С. Федотов
Туох диэмий, оттон эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»
Миэхэ эгэ эрэ буоллаҕа дии, онто суох [хараҕым] быһа көһүөркээн өлөрдө. Суорун Омоллоон
Кыайдаргыт, элбэҕэ эгэ эрэ буоллаҕа дии. «ХС»

туохт.
1. Тугу эмэни, баһылаа; дьоҕуру ыл; хайдах эрэ көрүҥнэн (хай. туһунан этэргэ). ☉ Быть, являться; делаться, становиться. Учуутал буол. Харса суох буол. Учуонай буол. Ыал буол
□ Эн ирдиҥ-хордуҥ, Эр бэрдэ буоллуҥ, Билигин, дьэ мин Билбиппин Бэрсиим, Олоҕум туһунан Оҕобор кэпсиим. Эллэй
Кини хараҕын симэн, Москва Биэс сууккаҕа утуйбатаҕа. Ытыктыы куруйан, ый тахсан Бочуоттаах харабыл буолбута. Күннүк Уурастыырап
2. Оҥоһулун, үөскээ, үөскээн үөдүйэн таҕыс (туох эмэ түбэлтэ туһунан). ☉ Быть, происходить, случаться. Бүгүн мунньах буолар. Тоҥоруу буолбут. Бырааһынньык буолла
□ [Дэһээтинньик:] Сотору улахан мунньах буолар, сэтээтэл дайыымпаны иэстии тахсар үһү. А. Софронов
Фергана уонна Перовскай куораттарга осада балаһыанньата буолбут. Эрилик Эристиин
Быйыл күһүн сир харанан туран тоҥуута буолла. Т. Сметанин
3. Саҕалан, кэл (үксүгэр дьыл кэмин, о. д. а. бириэмэ кэрчигин туһунан этэргэ). ☉ Наступать, начинаться, приходить (о времени года: зиме, весне и т. д.). Кыһын буолла. Күн ортото буолла. Имньим буола түстэ
□ Ыарахан былыттардаах бороҥ халлаан тыына тымныйбыт, кыһын буолара чугаһаабыт. Күндэ
Киэһэ буолла, халлаан барыарда, арҕаа эҥэргэ сырдык им саһарҕата тунаарыйан көстөр. Амма Аччыгыйа
Киэһэ аһылыгы аһаан баран, хараҥа буолбутун кэннэ, Гурьянов биһикки сарсын сытар саҥа позициябытын булан бэлэмнии бардыбыт. Т. Сметанин
4. -ар диэн аат туохтууру кытта хайааһын мэлдьи, куруук оҥоһулларын көрдөрөр көмө туохтуур суолтатыгар туттуллар. ☉ В сочетании с причастием на -ар основного глагола употребляется в качестве обычного служебного глагола, означающего регулярность, обычность, постоянство действия
Билигин, хомсомуолуттан таһаараннар, быһыыта, өйдөнөн эрэр быһыылаах, син онтон-мантан толлор, дьиксинэр буолбут. П. Ойуунускай
Тогойкин хайдах эрэ дьиксинэ санаата, сотору-сотору тулатын көрүммэхтиир, кэннин хайыспахтыыр буолла. Амма Аччыгыйа
[Куһу] үксүгэр сыыһарбыт. Онтон кэнники үөрэнэн-үөрэнэн син табар буолбуппут. Т. Сметанин
тюрк. бол

ситим т.
1. Араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри утарар дэгэттээх төннүктээх ситиминэн холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения оборотов и придаточных предложений уступительной связью с противительным оттенком (хотя, хотя..
но, однако). Олоо тугу да үлэлээбэт буолан баран, ас минньигэһин аһыыр, орон сымнаҕаһыгар утуйар. Т. Сметанин
Үсүһүн ытта, куобах табылынна буолан баран, көҥдөйдөтөн, бытаан соҕустук барбытын курдук бара турда. Д. Таас
Бу тыл Бурхалейга сүрдээх кыһыылаахтык иһилиннэ буолан баран, ону аахса турар бириэмэ суох этэ. Эрилик Эристиин
2. Болдьох-төрүөт ситиминэн араарыллыбыт бөлөхтөрү биитэр салаа этиилэри холбуурга туттуллар (эрээри). ☉ Употребляется для присоединения условнопричинной связью оборотов и придаточных предложений (раз — в значении «если, коль скоро»)
Бэйэм тот буолан баран, тоҕо кыһаныахпыный? Эрилик Эристиин
[Сандаарка:] Дөбөҥ буолумуна, холбоһор буолан баран, тугу эмиэ тарда сылдьыахпытый? С. Ефремов
Ол эрээри, айыы дойдута буолан баран, хайдах туох даҕаны саҥа салайар, киһи хараҕа таптыы көрөр кыыла, көтөрө суох буолуой. Н. Неустроев

сыһыан холб. Саҥарааччы туох буолуоҕун аахсыбакка, кэрэйбэккэ туран, быһаарыныытын көрдөрөр. ☉ Выражает решимость говорящего с игнорированием последствий и результата данного поступка, действия (пусть, пусть будет и так)
Буоллар буоллун! Куоластыаҕыҥ! В. Ойуурускай
Буоллар буоллун! Наай буоллар сиэ! И. Гоголев
Буоллар буоллун, мин кыһаммаппын. В. Овечкин (тылб.)

туохт.
1. Сытыйан-ымыйан, аҕыран киһи сиэбэт туруктан (ас туһунан). ☉ Испортиться, гнить, стать несъедобным (о пище)
Сайыҥҥы куйааска өйүө сыыһа төһө өр бараахтыай? Бииринэн кэмчитэ бэрт буолар, иккиһинэн өр барбакка буорту буолан хаалар. Н. Заболоцкай
Бултуйбут киһи утуйбат баҕайыта. Инньэ гыннаххына булдуҥ-аһыҥ буорту буолуо буоллаҕа дии. Р. Кулаковскай
Уон гектартан кэлбит ол хортуоппуй барыта сиэмэҕэ ууруллубута, кыһынын буорту буолбакка үчүгэйдик туораата. П. Егоров
2. Туох эмэ тэбиититтэн, содулуттан майгы-сигили өттүнэн сатарый. ☉ Испортиться, разложиться (морально)
[Дьаакып:] Ити үчүгэй киһи тахсыах киһитэ буорту буолаары гынна. А. Софронов
Сүрдээх тыл, ити аата, Коля эн быраатыҥ улаханнык буорту буолбут киһи буолла, дьэ. С. Ефремов
3. Күүс таһынан хамсаныыттан, олус ыарахан үлэттэн иһэтин, эчэй, эмсэҕир. ☉ Надорваться (напр., от тяжелой, непосильной работы)
• Чэ, олус үлэнэн тиргиллэн араас ыарыыга ылларыахтара, эрдэ да кырдьыахтара. — Эн бөлүһүөктүүрүҥ курдук буолбатах. Күүһэ кыайар киһи үлэттэн буорту буолбат, — диэтэ Костя. М. Доҕордуурап
Киһини өлөрүү, соруйан кырбаан доруобуйата буорту буолар гына эчэтии, — поезд сууллуутугар тиийиэн сөптөөх дьайыыны соруйан оҥоруу иһин эппиэтинэскэ киһи уон түөрт сааһыттан тардыллар. СГПТ

туохт. Тугу да кыайан өйдөөбөт, быһаарбат буол (хол., олус сылайан). ☉ Утратить способность воспринимать что-л. (от усталости, громкого шума, яркого света)
Оҕонньор дэлби сылайан, килээ-халаа буолбут, киһи саҥатын олох өйдөөбөт. — [Макаар] аар-маар, килээ-халаа буолан, аҕыстан тураахтаата. Суорун Омоллоон

аат. Араҕас сибэккилээх, уһун ньолбуһах сэбирдэхтээх от; алтан төбө. ☉ Одуванчик
Ол оҕолор сиппит ньээми Көтөр тыалга үрүөхтэрэ, Түү кынаттаах үөрүүлэр Үөрдээн үөһэ көтүөхтэрэ. П. Тобуруокап
Күөх кырыска охтоммун Чачыгырыы күлбүтүм, Ньээм отунан оонньооммун Ийэбин үөрдүбүтүм. Н. Габышев
Бу сылдьан хонуубутун өйдөөн көрбүппүт — харах ыларын тухары ньээм от саба үүммүт. И. Сосин
ср. бур. нямнаа ‘одуванчик’

аат.
1. Сымнаҕас, синньигэс умнастаах күөх өҥнөөх сэбирдэхтээх эбэтэр сибэккилээх биир сыллаах үүнээйи. ☉ Трава
Дулҕалаах куулатыгар от үүнэн-үүнэн баран сыппыт. Амма Аччыгыйа
Ити дьыл саас баабыр диэн хара тараах ойуулаах, кугас дьүһүннээх сүдү улахан кыыл кэлэн, кур окко дугуйданан, уйаланан сытан, тиҥэһэ ынаҕы сиэбит үһү диэн ынырык сурах Уодай аҕатын ууһугар чаҕылҕанныы тарҕаммыта. «Кыым»
2. От үлэтэ (охсуу, мунньуу, бугуллааһын, кэбиһии). ☉ Сенокосные работы
Сайын биир бэрт кураан күн Талкы оҕонньор …… отугар барда. Күндэ
Саха киһи отугар барда, Сардаҥаны кытта турсан. С. Данилов
3. Кэбиһиилээх от. ☉ Стог
Ыарҕалаахха обургу төгүрүк от түстэммитэ. Күннүк Уурастыырап
Буһурук куйаастар кэҥсээрдилэр, Бугуллар, оттор элбээтилэр. С. Васильев
♦ От илии, от атах — синньигэс, олус синньигэс илиилээх-атахтаах киһи. ☉ Худющий человек с длинными тонкими руками и ногами
Куобах оҕотунуу хап-харанан төгүрүччү көрбүт харахтаах, от илии, от атах кырачаан Аанчык бииртэн улаханнык куттанар. В. Иванов
◊ Быар от түөлбэ. — гречихаларга киирсэр от үүнээйи. ☉ Горец сибирский
Быар оту, кииһилэни, сир аһын сүөгэйгэ, тарга. үүккэ булкуйаллара. ПНЕ СТ. Окко киир — от үлэтин (охсууну) саҕалаа. ☉ Начать сенокосные работы
Арамаан Хабырыллалыын отторугар киирдилэр. Амма Аччыгыйа
Онтон кэлэн билигин, Окко киириэх иннинэ, Сайын бэрдин, кэрэтин Санаа хоту атаарар. Күннүк Уурастыырап. От атах (сото) – хаппыт отунан киһини үтүгүннэрэн оҥорон баран инникини таайа оонньуу. ☉ Название якутской игры-гадания с помощью сделанной из травы фигурки человека. Оннооҕор от атах (сото) иччилээх (өс хоһ.). От үлэтэ — от хомуурун (охсуу, мунньуу, бугуллааһын, кэбиһии) үлэтэ. ☉ Сенокосная страда, сеноуборочные работы
«Дьоннор отторун үлэтин бүтэрээри гынан эрэллэр, тур!» — диир. Саха фольк. Миэхэ кэлэн от үлэтигэр төһө көмөлөстүҥ этэй? МНН. От үрэх — көҥүһэ суох оттонор дэхси ньуурдаах уһун үрэх сир. ☉ Травянистая речка — неглубокое русло высохшей речки, наполняющееся весной талой водой, а летом обильно зарастающее травой
Является богатым сенокосным угодьем. Талбаарда от үрэх талаҕа — Тараҕай сиригэр тиийдибит. С. Тимофеев. От ыйа — сыл сэттис ыйа (от үлэтэ үгэннээн барар ыйа). ☉ Июль
От ыйын уу-чуумпу, күөх түүнэ Оһуордаах суорҕанын тиирбитэ. Күннүк Уурастыырап
От ыйын бастакы аҥаара сыралҕан куйааһынан сырайан, лыҥкынас кураан күннэр турдулар. М. Доҕордуурап. Сыыс от — культурнай үүнээйи быыһыгар үүнэр туһата суох оттор, ону тэҥэ суол кытыытыгар, ходуһаҕа о. д. а. сиргэ үүнэр, сүөһү сиэбэт ото. ☉ Сорная трава
Юля эриэппэ сыыс отун ыраастаабыта. КИИ СТ-2
др.-тюрк., тюрк. от

аат.
1. Үүнээйи (от уонна мас үүнээйилэр барылара холбуу ылыллыбыта). ☉ Растительность, растительный мир
Көтөргө-сүүрэргэ, окко-маска кыһын ойуур ордук наадалаах, кыһыҥҥы ойуур — халыҥ хахха, күүстээх көмүскэл, сылаас дьиэ-уот. Амма Аччыгыйа. Өлүөнэ мууһун эстиитэ, От-мас тиллэн кэлиитэ, Кэрэ, күндү сэгэрбин Кэтэспитим, кэлбэтэҕиҥ… Эллэй
2. Кыһын сүөһүгэ сиэтэр от, уокка оттор мас. ☉ Сено и дрова
Уһун кыһын Оттор уотун буллара, Отут-сүүрбэ ынаҕар Отун-маһын тиэйтэрэ, Ииһин, дьиэтин көрдөрө — Ииппит кыыһын, күтүөтүн Ыаллыы-ыкса нэһилиэктэн Ыҥыртаран аҕалбыта. Күннүк Уурастыырап
Кыһынын эмиэ бааһынанан дьарыктанар мэхэнисээтэр аҕыйах, үгүс өттүлэрэ от-мас тиэйиититтэн орпоттор. П. Егоров
♦ Окко-маска иҥнэр буол — төбөҕүнэн ыалдьан (иирэн) тугу да өйдөөбөтбилбэт буол. ☉ Сходить с ума. Бахсы тойоно Дьэллэҥэй кинээс …… тиһэҕэр тиийэн, баһынан иирэн, окко-маска иҥнэр буолан хаалар. Саха фольк. Оккомаска умньаммат акаары — олус акаары, олус оттомо суох. ☉ Набитый дурак. Окко-маска умньаммат мэник – олус мэник, наһаа тэбэнэттээх, оттомо суох. ☉ Отчаянный шалун, сорванец
Мин эйигин урут, окко-маска умньаммат мэник уолчаан буоллаҕа дии саныырым, сураххыттан истэн, онтукам сыыһа эбит. Н. Заболоцкай. Оттон-мастан туттан (тардыһан) сылдьар кэпс. — нэһиилэ сылдьар, атаҕар нэһиилэ уйуттан турар. ☉ Еле держаться на ногах, еле ходить (настолько ослабеть после болезни)
Оҕонньорбут ыалдьан баран, саҥа туран эрэр. Билигин даҕаны оттон-мастан туттан сылдьар. ГНС СТСДТ. Оту-маһы кытта туһун (тутан көр) — күөгэйэр күҥҥэр сырыт. ☉ Быть в расцвете сил
Оту-маһы кытта тустар Омуннаах эдэр сааспар Кэллим эмиэ эргиллэн Киэҥ төгүрүк алааспар. НАГ АБС. Отун-маһын бэлиэтээтэ — саһар, хагдарый (маҥнайты хаһыҥ кэнниттэн). ☉ Блёкнуть, желтеть, засыхать (после первых заморозков; букв. (осень) оставила свои отметины на растительности). Отун-маһын бэлиэтээн, күһүн кэлэн иһэрэ биллибит

туохт., кэпс. Тугу да гынара суох буолан мээнэ сырыт, тэлбиҥнээ. ☉ Шататься без дела
Манна тугу тэлбиисэ буолан сылдьыаҥый, [Кавказка] баран кэл. Р. Кулаковскай

1) модальное сл. да; так-так; м-да; да, буоллаҕа да, так-так; дьэ буоллаҕа , итинник эбит дии да, ведь так, оказывается; буоллаҕа , хантан булабыт? м-да, где мы (это) найдём?; 2) частица модальная, выражает а) предположение с оттенком уверенности значит, выходит; билбит буоллаҕа значит, он узнал; б) с гл. 1-го лица буд. вр. — вынужденное согласие: быраатым аахха олоруом буоллаҕа что ж, придётся мне жить у своего брата; үүрэр буоллаххына , барыам буоллаҕа если уж гоните — уйду; в) очевидную возможность или неизбежность высказываемого: аты кыайан миинниэ суоҕа буоллаҕа она наверняка не сможет ехать верхом; г) усиление высказываемой мысли: үөрэн бөҕө буоллаҕа конечно, (он, я) очень рад; мин сокуону билбэт буоллаҕым ведь я законов не знаю; инньэ гыныаҥ этэ буоллаҕа дии ! ведь ты бы так и сделал!

частица модальная, выражает подтверждение, усиление высказываемой мысли ведь, же; ат турар дии лошадь ведь стоит; оо, уоппут умуллан хаалла дии! ох, огонь же наш погас!

1. союз, против, а, но, однако; уол ыллыыр , оттон кыыс истэр парень поёт, а девушка слушает; кимиэхэ да куһаҕаны оҥорбута суох , оттон олоҕор мэлдьи табыллыбат он никому плохого не делал, однако в жизни ему всегда не везёт; 2. в роли модального сл. выражает 1) угрозу, злое пожелание, обычно с модальными сл. бэйи, дьэ : оттон аны биирдэ кэлээр эрэ ! попробуй прийти ещё раз!; бэйи оттон , аҕыйах сылынан эһигини да көрүөхпүт ! ну погодите, поглядим мы на вас через пару лет!; дьэ оттон , сарсыҥҥы күн уүннүн ! ну держитесь, будет и завтрашний день!; 2) усиление высказываемого с оттенком возражения, укора и т. п. ведь, же; уж; кэлэр ини оттон ведь он придёт; оттон ыл эбээт бери уж; биирдэ сынньаннаҕым дии , оттон ! надо же мне отдохнуть хоть раз!; этиэххин оттон ! ну скажи же!

1) быть, являться; делаться, становиться; учуутал буол = стать учителем; харса суох буол = быть храбрым; киһи буол = а) стать человеком, выйти в люди; б) перен. остаться в живых, выжить; баар буол = а) иметься, быть в наличии; б) явиться куда-л.; суох буол = а) не быть в наличии, отсутствовать; б) уйти, уехать откуда-л.; доҕордуу буолуох будемте друзьями; барбыт буоллаҕына , төннөөр если он уехал, ты возвращайся назад; киһи билбэт буола (измениться) до неузнаваемости; эбэтэр киһи буол , эбэтэр кии буол погов. или будь человеком, или превратись в навоз (соотв. или грудь в крестах, или голова в кустах); 2) быть, бывать, происходить, случаться; бүгүн мунньах буолар сегодня будет собрание; аан дойдуга араас событиелар буолаллар в мире происходят разные события; күһүн-саас тоҥоруулар буолаллар весной и осенью бывают заморозки; туох барыта буолар всякое бывает; оннук буолбат так не бывает; туох буолла? что случилось?; бу улахан ситиһии буолар это является большим успехом; итинник буолбат буол никогда больше не поступай так; оннук ордук буолуо так будет лучше; оннук эрэ буоллун я этому рад (букв. пусть будет только так); оннук эрэ буолбатын! только бы не это!; только бы этого не случилось!; 3) наступать, начинаться; приходить; кыһын буолла настала зима; күн ортото буолбут настал полдень; үчүгэй күннэр-дьыллар буоллулар пришли хорошие времена; 4) в сочет. с прич. на =ар осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. и означает регулярность, обычность, постоянство действия: көстөр буол = быть видимым; барар буол = а) постоянно ходить, уходить куда-л.; б) решиться идти, ехать куда-л.; сылдьар буолуҥ захаживайте к нам, заходите к нам почаще; 5) в сочет. с прич. на =быта осн. гл. выступает в роли вспомогательного гл. со знач. делать вид, прикидываться; ыарыһах аһаабыта буолла больной сделал вид, что ест; больной почти не поел; кыыһырбыта буол = напустить на себя сердитый вид, прикинуться сердитым # буолаары буолан притом ещё, к тому же; кинигэ бэлэхтэттим , буолаары буолан олус наадыйарбын мне подарили книгу, притом ещё такую для меня нужную; буола-буола выражает раздражение, гнев; өһүргэммитэ буола-буола ! он ещё обижается!; буолбат дуо ведь, же; кини барбыта ыраатта буолбат дуо он ведь давным-давно уехал; хайа суох буолбат дуо ? да нету же!, да ведь нету!; буоллаҕа ити вот и всё; буоллар буоллун пусть; так тому и быть; буоллар буоллун мин кыһаммаппын пусть, мне всё равно; буоллун-хааллын диэн оҥор = делать что-л. на живую нитку; буолуо даҕаны может быть; буолуох буоллаҕа так и следовало ожидать; дьэ буоллаҕа ! ну и ну!; м-да!; кэм буолан ипиэхпит (или истэхпит ) ! этого ещё не хватало!; санаам буолбат у меня рука не поднимается; туох буолуой ничего, и так сойдёт.

1) трава || травяной; от хойуутук үүммут трава выросла густо; от сыта травяной запах; от угунньа травяная стелька (в обуви); от куөҕэ зелёный цвет; сытыган от полынь; алтан от см. алтан ; сыыс от общее название сорных трав, сорняков; хороҥ от см. хороҥ ; куруҥ от кипрей, иван-чай; 2) сено; оту кэбис = стоговать сено; от хомуура сенокос; от мунньуута уборка сена, сеноуборка; от охсуута сенокошение; күөх от см. күөх 2; хардаҥ от засохшая на корню трава; малопитательное сёно; сыарҕа от см. сыарҕа 2; 3) стог; от оҕото небольшой стожок (поставленный около основного стога); от түөһэ небольшая куча сена (прилегающая к стогу); от туһэ вершина стога (конусообразная); от хааһа бровка стога; от тэллэҕэ основание стога; кур от см. кур III 2; кырдал от продолговатый стог сена; кырыы от сёно, смётанное кладью; тоһоҕос от круглый островерхий стог # от аһылык разг. растительная пища; от атах а) тонконогий; б) название игры-гадания с помощью травы; от илии тонкорукий, с длинными тонкими руками; от ыйа июль.

растительность; күөх от-мас зелёная растительность.

возвр. от оттоо = заготовлять сёно (для себя).

conj. but, and

v. to be, become

n. grass, hay; отчут n. person who mows grass; от-мас n. vegetation; от күөҕэ a. green; от ыйа n. July (lit. ‘grass month’); кэбиһиилээх от n. haystack

n. July

хаһыҥтан көмүскээһин (саас эбэтэр күһүн буолар түүннү. тоҥорууттан үүнүүнү көмүскүүр ньымалары туттуу: салгыкҥа уу ыстарыы, буруо таһаарыы, үүнээйини сабыы энин.)

предл
(р. п.)
кимтэн? туохтан? диэн ыйытыыга хоруйдаан этэргэ туттуллар (от вас, от меня, от людей)
от радости - үөрэн, үөрүүтүттэн

(ото) предлог с род. п. =ттан; от Москвы до Ленинграда Москваттан Ленинградка диэри; отрезать ломоть от хлеба килиэптэн эмти быһан ыл; избавиться от опасности кутталтан куот; дрожать от страха кутталгыттан титирэстээ; отличать добро от зла куһаҕантан үгүөнү арааран бил; год от году сылтан сыл ахсын; день ото дня күнтэн күн ахсын.

предл
(р. п.)
хантан тэйбити, барбыты көрдөрөргө туттуллар (от реки - өрүстэн, от меня - миигиттэн)

(ото=, отъ=) приставка, суолтатынан: 1. туохтууру үөскэтэргэ туттуллар уонна көрдөрөр: 1) туохтан эмэ тэйиини, тэйшпии-ни, ылыыны, хол. отплыть устан бар; отвязать сүөрэн ыл; 2) туохха эмэ хардарар хайааһыны, хол. отблагодарить махтан; откликнуться ыҥырыыга хардар; 3) хайааһыныоҥо-рон бүтүүнү, хол. отзвучать тыаһаан бүт; отцвести сибэккилэнэн бүт; 4) "=ся" эбиискэни кытта туохтан эмэ куотунууну, хол. отговориться төттөрү этин, буолунума; 2. даҕааһын ааты үөскэтэргэ туттуллар уонна туохтан эмэ үөскээһин суолтатын бэлиэтиир, хол. отымённый ааттан үөскээбит.