возвр. от буомнаа = 1.

сов., заграждать несов. что буомнаа, хаххалаа.

несов. кому-чему мэһэйдээ, буомнаа, харгыстаа.

прил. воен. буомнуур; заградительный огонь буомнуур уот; заградительные отряды буомнуур этэрээттэр.

буомнаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Бу үрэх сорох сиргэ буомнанар. ПЭК СЯЯ
Барыта чуолкай, быһаарыллар кыахтаах боппуруос хас хардыы аайы утарсыыны көрсөн, мэһэйдэнэн, буомнанан иһэриттэн дьулайда, сөхтө. Г. Угаров

сов. 1. что (выковать) оҕус, уһанан оҥор; сковать топор сүгэтэ оҕус; 2. что (соединить ковкой) таптайан холботолоо, холботолоо; сковать звенья цепи сыап сүһүөхтэрин таптайан холботолоо; 3. кого-что, перен. (сблизить, сплотить) ыксары ходбоо, ыга түм; дружба накрепко сковала их доҕордоһуу кинилэри ыга түммүтэ; 4. кого-что (надеть кандалы, оковы) хандалылаа, боҕус; 5. кого-что, перен. боҕус, кыаһылаа, буомнаа; страх сковал её движения куттала кини хамсыыр кыаҕын бохсубута; 6. что, перен. (покрыть льдом) эпсэри тоҥор, ыбылы тоҥор, боҕус; мороз сковал реку тымныы өрүһү бохсубут.

туохт., үрд. Туохха эмэ буом-харгыс буол; буомнаа, мэһэйдээ. ☉ Быть преградой, стоять поперек дороги кому-чему-л.
Араас бөдөҥ техниканы уунан чэпчэкитик аҕалары кини [Улахан Хаана харгы] туора түһэн боһойдуур.Суорун Омоллоон. Мин өркөн өйүм күүһэ, туох баар боһойдуур сормуҥ суодал баҕаналарын тоҕута сиэлийэн суулларан, дьол-көҥүл сырдыгын уматыа дуо?! Д. Апросимов
[Муустаах муора] Бу балары Булбакка туран, Бу курдук хомотон Боһойдообутун туһугар, Богдо үрүйэ, Буруйга тур! Өксөкүлээх Өлөксөй

туохт.
1. Киһини эбэтэр сүөһүнү атахтарын холбуу баайан хамсаабат эбэтэр ыраах барбат оҥор. ☉ Связать ноги человеку, чтобы обездвижить, или скотине, чтобы ограничить свободу передвижения
Кээрэкээн ол ыты тутан, тумсугар томторук кэтэрдэн, түөрт атаҕын түүрэ кыаһылаан кэбиспит. Амма Аччыгыйа
Ынах ыанарыгар тэбиэлэнэрин иһин атахтарын кыаһылаары, быа ыла кыһыҥҥы хотонноругар барар. Н. Якутскай
Ыт уола, мин атахпын кыаһылыы тураҕын буолбат дуо! Акаарыа, Манчаары атаҕын баай! Софр. Данилов
△ эргэр. Тимир сыабы, хандалыны кэтэрт (хол., хаайылаахха). ☉ Сковать железными цепями, заковать в кандалы (напр., узника, каторжника)
Константин дьону аҥаардас кымньыынан таһыйан, сыабынан кыаһылаан уонна буруйдаан өлөрөн эрэ бас бэриннэрэр кыаллыбатын өйдүүрэ. КФП БАаДИ
2. көсп. Тугу эмэ гынаргын боҕус, буомнаа, көҥүлгүн тууй, адаҕа, мэһэй буол. ☉ Сковывать, лишать свободы, связывать по рукам и ногам
Максим илиитин-атаҕын кыаһылаабыт кэнэн санаа оргууй төлөрүйэн, улам холкутуйан истэ. Н. Лугинов
Олох эрэйэ-кыһалҕата, тиийиммэт-түгэммэт буолуу кинини хам кыаһылаабыта. И. Федосеев
Өстөөх биһигини сэриилээн буулдьа, миинэ ардаҕынан типтэрэн, инники диэки хамсаппат гына кыаһылаата. Н. Кондаков

туохт.
1. Уһунуттан быһан кылгат, уһунун кыччат. ☉ Укорачивать, подрезать что-л. Күрдьэх угун сарбый. Бэрэбинэни сарбый
□ Хаста, хаста лаппыйан, Хаста, хаста сарбыйан, Тиһэҕэр дьэ ыпсардым, Тиэтэйбэккэ тупсардым. Болот Боотур
Суумкатыттан харандаас уһуктуур быһаҕын ылан талаҕы төрдүнэн быста, …… уонна бэйэтиттэн арыый улахан гына төбөтүн сарбыйда. А. Фёдоров
2. Туох эмэ ахсаанын кээмэйин аччат, аҕыйат, көҕүрэт. ☉ Уменьшать, урезать, сокращать количество, размеры чего-л.. Көрүллүбүт үбү сарбый
□ [Эмээхсин:] Айыым таҥарам, …… сотору харайаҥҥын сынньат, айыыбын-харабын хаҥатыма, эрэйбин сарбый. Суорун Омоллоон
Сиэмэ көстүбэтинэн сылтанан ыһыыны сарбыйа сатыыр салайааччылар эмиэ көстүтэлиир буоллулар. П. Егоров
Өтөрдөөҕүтэ холкуостаахтар тус бэйэлэрин кэтэх хаһаайыстыбаларын сарбыйар үлэ бара сылдьыбыта. А. Николаев
3. көсп. Ким-туох эмэ тугунан эмэ үчүгэйгэ тиийэрин, үчүгэй буоларын харгыстаа, буомнаа, туохха эмэ кыаҕын быс. ☉ Подрезать крылья кому-л., лишать права, возможности проявить свои силы, способности. Киһи кэскилин сарбый
□ Ити өтөрүнэн быһаарыллара биллибэт дьиэ боппуруоһа төһөлөөх күүһү, дьоҕуру, сайдар кыаҕы сарбыйбыта буолуой? Н. Лугинов
Ийэтин, кэргэнин, убайдарын Кэтириис сүтэрэн кырыйда, Соргулаах эдэркээн саастарын Сэрии уот сыллара сарбыйда. И. Артамонов
«Бастакы суорумньу күндү уонна ытыктабыллаах буолар. Маны аккаастаатахпытына биһиги кыыспыт дьолун сарбыйабыт», — диэн Кирийээн быһаарда. П. Ламутскай (тылб.)
△ Киһини тугунан эмэ быстыыга тириэрт, киһи аатыттан аһар. ☉ Доводить кого-л. до полного краха, гибели
[Арыгы] Сарбыйыан сахтаҕына Сапыкаанка буолан саамыланар, Сабыллар күнүгэр Самасаалка буолан саататар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Хатан ыстаал быһаҕы Дьэбин адьас алдьатар, Киһи бэрдин даҕаны Санаа-оноо сарбыйар. Айталын
♦ Кынатын сарбый көр кынат
Бу сыакаар Манчаары курдук улуу ороспуой буолууһу. Эрдэтинэ кынатын сарбыйдахха сатаныыһы. И. Гоголев. Арааһа, эр киһини Дьахтар айар быһыылаах… Баҕарыа — таҥара оҥостуо, Баҕарыа — кынатын сарбыйыа… Н. Харлампьева. Сааһын сарбый — тугунан эмэ киһи үйэтин кэбирэт, үйэтин кылгат (үксүгэр улахан эрэй, кыһалҕа туһунан). ☉ Укорачивать кому-л. жизнь (напр., о жизненных невзгодах, тяжёлом труде)
Мин билигин эндэппэккэ билэбин Хайдах олох хараҥа дьайыҥынан Киһи барахсан сааһын сарбыйарын. С. Данилов
Сааспын сэрии сарбыйбытын иһин Сардаҥалаах күн көрө турдаҕына, Син биир этиэҕим Сирдээҕи дьолу билэбин диэн. Т. Сметанин. Санаатын сарбый — киһи өйүн-санаатын баттаа, мөлтөт, тууй. ☉ Подавлять дух, угнетать (напр., о горе, нужде)
Саха урааҥхай санаатын Сах аймаҕа Сарбыйбыта буолуо диэн, [сайын] Салаҥкый баҕадьы Сааллар чаҕылҕан сапсыырданна. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кини [куттал] эрэ сөрүөстэн Киэҥ санааны сарбыйар, Эрбэх саҕа эрэйтэн Өлүү суолун арыйар. С. Данилов
ср. др.-тюрк. йар ‘рассекать, расщеплять’

ас диэнтэн бэй., атын. туһ.
1. Туох эмэ сабыылаах турбута арылын, арыллан кэл (хол., аан). ☉ Открываться, быть открытым (напр., о двери)
Хаайыым күлүүһүн тыла халыгыраата, аан аһылынна, икки ньиэмэс киирдэ. Т. Сметанин
Аан аһыллар. Утуу-субуу улаханнык куттаммыт, соһуйбут дьон киирэллэр. Н. Якутскай
Утуйбут куорат уһуктар — Олбуордар ааннара аһыллар, Ынахтар тахсан маҥыраһаллар. С. Васильев
Ким кэлбитигэр соччо сэҥээрбэккэ кинигэтигэр умса түһэн олорбут киһи, оттомноохтук көрбүт күөх харахтара мичээрдээбитинэн, икки чараас уостара аһылла түстүлэр. П. Филиппов
△ Икки аҥыы арылын (хол., быыс). ☉ Раздвигаться, раскрываться (напр., о занавесе). Быыс оргууй аһылынна
□ Кулууп түгэх саалатын быыһа аһыллан икки аҥыы тэлэлиннэ. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ бүөлэнэн, сабыллан турбута арылын. ☉ Раскупориваться, распечатываться, открываться (напр., о бутылке). Остуолга турар бытыылкалар аһылыннылар
□ Бочуонак хайдах аһылларын киниттэн ыйыта да барбатылар, кини этиэн иннинэ бэйэлэрэ быһаардылар. Амма Аччыгыйа
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлар. Н. Якутскай
3. Туох эмэ хатааһына төлөрүй, арылын (хол., күлүүс). ☉ Отпираться, отмыкаться, быть отпертым, отомкнутым (напр., о замке). Ампаар күлүүһэ нэһиилэ аһылынна — дьэбиннирэн хаалбыт
4. Ким-туох эмэ кистэлэҥэ, итэҕэһэ уо. д. а. арылын, биллэн хаал. ☉ Обнаруживаться, раскрываться, вскрываться (напр., о какой-л. тайне, недостатке кого-чего-л.). Кинилэр баар-суох кистэлэҥнэрэ аһылынна
□ Ыраах ыалдьыт ыаһаҕа Ыһыллан барбыт, Аҕалара тойон албына Аһыллан эрэр эбит. С. Зверев
«Холбос» киһитэ бастаан Алдаҥҥа баһаам элбэх көмүс аһыллыбытын, онно сүүһүнэн оробуочайдар кэлбиттэрин туһунан кэпсээтэ. И. Никифоров
5. Саҕалан, тэрилин (ханнык эрэ үлэхамнас, хайааһын туһунан). ☉ Начинаться, открываться, быть открытым (напр., о школе и т. д.)
Манна ити курдук аан бастаан ситэтэ суох орто үөрэх оскуолата аһыллыбыта. П. Филиппов
Европаҕа иккис фронт аһыллыбыта буолуо дуо? Амма Аччыгыйа
Биирдэ бэс ыйыгар биһиги холкуоспутугар лааҕыр аһыллар сураҕа иһиллибитэ. И. Гоголев
Мантан салгыы сарсыҥҥы күн Оренбург куораты сэриилээн ылар туһунан кэпсэтии аһылынна. Эрилик Эристиин
6. Оһон, үтүөрэн иһэн тохтоон хаал, сэтэрий (баас, урукку ыарыы туһунан). ☉ Вновь раскрываться, вскрываться, вновь разбередиться (о ране, старой болезни). Спиридон Дмитриевич араанньыта аһыллыбыт
□ Саатар, атаҕым бааһа аһыллан, Сир өтүппэт соругар ылларан, Бэйэм эмиэ санааҕа баттатан, Буомнаан сылдьарбын кини көрбөтүн. И. Егоров
♦ Айаҕа аһылынна көр айах I
Иккис бытыылка түгэҕэ кууруута Сыгынньах ойуун хаана сымнаата, Алыһардаах удаҕан айаҕа аһылынна. Н. Якутскай
Остуолтан туран эрдэхпинэ, Даайам айаҕа дьэ аһыллыбыта. Софр. Данилов
Оҕонньор айаҕа аһыллыбытыттан мин улаханнык үөрдүм уонна биир тылы сыыһа түһэрбэккэ сэргээн истэн олордум. И. Данилов
Уоһа аһылынна көр айаҕа аһылынна. [Охоноон] оннук элбэх саҥата суох буоллар да, уоһа аһылыннаҕына, кими баҕарар астыннарыан сөптөөх лоп бааччы сэһэннээх. Н. Кондаков
«Арыгыны элбэхтик истэхтэринэ уостара аһыллыа», — дии санаан, оҕонньор сотору-сотору үрүүмкэлэргэ арыгы кутуталаан бычалытар. Н. Якутскай
Ол киэһэ Эркэй уоһа аһыллан, эмис собо миинин иһэ-иһэ, сылгыһыт буолбутун усталаах-туоратыгар түбэһитэлээбит араас быһылааннарын туһунан кэпсии олордо. И. Федосеев
Хараҕа (хараҕа-кулгааҕа) аһылынна көр харах. Бачча сааспар диэри олоҕу билбэт да буолар эбиппин. Билигин эрэ хараҕым аһылынна, билигин эрэ олох аҥаар кырыытын көрдүм. П. Ойуунускай
Собостуопкалааччылар саҥа күүһү ылбыт, харахтара аһыллыбыт, сүрэхтэрэ чэпчээбит курдук хорсуннук, эрдээхтик тутталлар-хапталлар. П. Филиппов
Дьон хараҕа-кулгааҕа аһыллан, баайдары утары туран өрөлөстөр, тугу тулутуох этэй, хайа күүс бөҕө буоллаҕа дии. Күндэ
Хонноҕо аһыллар көр хоннох. Баһыкыйа, кырдьык, санаата көммүт быһыынан, хоннохторо улам аһыллан, убаҕас кыллаах уһун кутуруга охсуллан, айаннаан кудулутта. Амма Аччыгыйа
Хас күн аайы үлэ үлүскэннээхтик баран өрөһөлөнөн истэ. Кэнникинэн, оннооҕор Хаадьаҥ Гаврил хонноҕо аһыллан, син балай эмэ сабаһар буолбута. М. Доҕордуурап
Кулун бастаан утаа эрэ кыайан сүүрбэт, хонноҕо аһыллан, тыыллан сүүрдэҕинэ, бука, атахтаах ахан буолуохтаах. ЧМА СБ. Киэһэнэн, сөрүүдүйэн, отчуттар хоннохторо аһыллан, хотуурдарын тыастара кууһурҕас. Кэпсээннэр
Этин сааһа аһылынна көр эт II. Маайа, бу сэһэни истэн олорон, хаста да куйахата ытырбахтаан, этин сааһа аһыллан тымныйталаан сырытта. Н. Якутскай
Кэтириис ити тыллары истээт, кулгааҕа итийэ, этин сааһа аһылла түстэ, ойон туран таһырдьа ыстанна. С. Новиков. Сыанаҕа атыллаатар эрэ этин сааһа аһыллан, кэтэҕин аһыттан тилэҕэр тиийэ эмискэ «дьар» гына түһэрэ. Н. Лугинов
Тэҥн. куйахата күүрдэ. Этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Баабыр күрүөҕэ тиийиитигэр, киниэхэ онно туох да суоһаабатын биллэр даҕаны, этэ аһыллан, дьигис гынан ылла. Н. Заболоцкай
Аҕата уламулам ыксаан, этэ аһыллан, куйахата күүрэн барда. Н. Павлов
Эт-этэ аһылынна көр этин сааһа аһылынна. Харах уутун көрөөт, һиатак [кыыс] этэтэ аһыллан, дьигиһийэн, мэнэрийэн эрэр курдук буолбута, таҥаһын тэллэхтэрэ тыал көтүтэн эрэр сэбирдэҕин курдук дэйбиирдэммиттэрэ. Эвен фольк. Өксүүнньэ, өлбүт киһи ууттан тахсан, тымныы илиитинэн имэрийтэлээбититтэн, эт-этэ аһыллан ыалдьан, өлөөрү аҕай олорбута. Күндэ