несов. разг. тымтан бар, кыыһыран бурҕалын; что ты петушишься? тоҕо мээнэ тымтан бардыҥ?

сыһ. Эмискэ, соһуччу, өмүтүннэрэрдии. ☉ Вдруг, внезапно, неожиданно
Суха тутааччыта сухатын өрө көтөҕөөт, соһумардык кыланар да, оҕуһу курбуулуур. Амма Аччыгыйа
Киһи хоско бэрт соһумардык бурҕаллан киирбитэ. Н. Заболоцкай
Сүр соһумардык уолчааны ким эрэ кытаанах илиитэ бэгэччэгиттэн кытаҕастыы ыга ылла. И. Никифоров

туохт. Ыгым буол, кыыһыран, тымтан кэл. ☉ Стать раздражительным, вспыльчивым, горячим
Билигин доҕорун санаан муучу бөҕөҕө түһэн сылдьар. Кыра аайы ыгымсыйан мээнэҕэ тыл ыһыктыбат киһи. Н. Лугинов
[Николай Иванович] дьонун кытта истиҥник сэһэргэһэр, киһи кыыһырыах, ыгымсыйыах да түгэнигэр холкутуйан биэрэр үгэстээҕин бэлиэтии көрөбүн. П. Караканов. Коля наһаа улгум, сымнаҕас майгылаах этэ, ол эрээри сороҕор ыгымсыйар буолара, кыраттан да кыыһыран бурҕаллан турара. «ХС»

1. иэх диэнтэн холб. туһ. Саха оҕонньотторун кытта үгүс хайыһары, элбэх сыарҕа сыҥааҕын иэҕистим ини. Амма Аччыгыйа
2. көсп. Кими эмэ кытта тэбис-тэҥҥэ, ылбат-биэрбэт курдук ааҕыс, киирис (хол., этиһиигэ, тустууга). ☉ Бороться, состязаться или ругаться с кем-л. упорно, наравне
   Үс хонукка тэҥнээх дьон буолан иэҕистилэр [Кулун Куллустуур Абааһы уолунуун]. ПЭК ОНЛЯ III
   Түптэ бурҕаллыар диэри Түһэн кэбистэҕэ, Хайа хайаҕа түспүтүн курдук Хап гына хапсан ыллылар, Иэмэх талах курдук иэхсибитинэн бардылар [Ньургун Боотур Бохсоҕоллой Боотурдуун]. П. Ойуунускай
   «Хайа, бу эмиэ туох абааһы уола дьөлө ыстанан кэлэн хаалла? Дьэ оҕом биһикки иэхсэрбит буолуо...» - диэтэ уонна Романы собуссоруйан паарта саамай кытыытыгар үтүрүйэн кэбистэ. Ф. Софронов

I
аат. Улар тыһыта. ☉ Самка глухаря, глухарка
Ити эрдэҕэс саҥата, арааһа, оҕолоруттан көҥүүр быһыылаах. Н. Заболоцкай
Курупааскы, бочугурас, эрдэҕэс туһаҕа эмиэ кылтан хатыллар. Хомус Уйбаан
Эрдэҕэс, курупааскы үстүү буолуохтарын сөп, өрөҕө түүтүн таһаарыннахтарына, ураты өҥнөнөллөр. ПНИ ЭД
◊ Эрдэҕэс куртуйах түөлбэ. — токутар тыһыта. ☉ Самка тетерева, тетёрка. Нуур кырдьаҕас эмискэ кыыһыран бурҕалла түстэ: «Хайа акаары эрдэҕэс куртуйаҕы ытар үһүнүй!» Л. Попов
Эрдэҕэс куртуйах моонньун хамсаппахтаан, тула көрбөхтөөтө. Ф. Захаров
Эрдэҕэс улар — эрдэҕэс I диэн курдук. Сугун абаҕатын быыһыттан эрдэҕэс улар төбөтө быкта. И. Гоголев
Биир киһи сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. Л. Попов
Иннибитигэр эрдэҕэс улар оҕолорун батыһыннаран, суолу быһа туораабыта. ЕФП ОКА
ср. эвенк. иртинни ‘самка глухаря’
II
даҕ., түөлбэ. Обургу. ☉ Немелкий, довольно крупный. Суоттуттан Бэйдиҥэҕэ эрдэҕэс тиит мастардаах тыа быыһынан айаннатан истибит. Биэс т.
◊ Эрдэҕэс көһүйэ көр көһүйэ
Эрдэҕэс көһүйэ саҕа Уот кэлэн Сэттэ төгүл Эриллэ түстэ эбээт. Күннүк Уурастыырап. Эрдэҕэс күөс эргэр. — орто кээмэйдээх күөс иһитэ (уон муунта курдук убаҕас аһылыкка сөптөөх). ☉ Горшок средней величины, вмещающий около десяти фунтов жидкой пищи
Таас хайалара Эрдэҕэс күөс саҕа Эмтэритэ ыстанан, Элэйтэлээн синньээтэ. Д. Говоров
[Кулун Куллустуур] эрдэҕэс күөс саҕа тимир чомпо сүллүгэстээх. ПЭК ОНЛЯ III
Эрдэҕэс оҕо көр оҕо. Эрдэҕэс оҕолор бэйэлэрин олохторун, дьайыыларын уопсастыбаны кытта сибээстии үөрэниэхтэрин наада. ЧКС ОИиСТ
Уон икки-уон алта саастаах эрдэҕэс оҕолор куһаҕан кэмэлдьилэрэ олус тэтимнээхтик сайдарын бэлиэтииллэр. «ЭК»

1. аат., эргэр.
2. Тиэрбэстии иэҕэн оҥоһуулаах ытарҕа. ☉ Кольцеобразные серьги
   Күн уота көмүс иэмэх аалыытын курдук күлүмнүү тохто турар дойдута [эбит]. ПЭК ОНЛЯ I
   Иилэҕэс көмүс иэмэҕин Икки тэргэн кулгааҕар Илибирэччи иилинэн кэбистэ. П. Ядрихинскай
3. Ытарҕа аллараа өттүгэр ыйана сылдьар уһуллар киэргэл. ☉ Съемные подвески к серьгам
   Тэллэҕэ тэлээрэн, Иэмэҕэ эргичийэн, иэдэһэ килбэчийэн, Тиҥилэҕэ тилигирээн Хаалта үһү кыыс оҕо... Өксөкүлээх Өлөксөй
   Илбиргэстээх сырайдаах, эрийии көмүс иэмэхтээх ытарҕатын иилиммит. С. Зверев
   Маша кыһыл көмүс ытарҕатын иэмэҕэ ыраас иэдэһигэр күлүмнүүр. М. Доҕордуурап
4. Ойуун таҥаһыгар иилиллэр тимир. ☉ Подвески на шаманском костюме.
5. Туох эмэ иэҕиитэ, өҕүлүннэриитэ. ☉ Искривление чего-л., изгиб
   Хайыһар иэмэҕэ.  Киэҥ халлаан, хайыһар иэмэҕин курдук, таҥнары санньылыйан түһүүтүгэр. Саха фольк. Ый иэмэҕэ түүн үөһэ халлааҥҥа Дьиктитик сырдыырын курдук, Ол очуос ыраах акыйааҥҥа Көмүс чыпчааллара сырдык. Таллан Бүрэ
6. даҕ. суолт. Имиллэҕэс, чэпчэкитик иэҕиллэр, өҕүллэр. ☉ Легко гнущийся, податливый
   Иэмэх мас. Иэмэх талах.  [Тыал] Хатыҥ иэмэх таһаатын Күүһүнэн кууһа сатыыр, Көмүскэнэр лабаатын Кум-хам тутан бүк баттыыр. С. Данилов
   Иэмэх солко Симэх окко Ыҥырыалар Ылластылар. И. Эртюков
   ♦ Иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр) - унньуктаахтык тэбис-тэҥҥэ, ылбат-биэрбэт киирсэллэр (хол., тустууга). ☉ Упорно бороться, состязаться совершенно на равных, наравне с кем-чем-л. «Һоо! Үлүгэрим эбит..
   Иэмэх талах курдук эрийсиэм хааллаҕа... П. Ойуунускай
   Түптэ бурҕаллыар диэри Түһэн кэбистэҕэ, Иэмэх талах курдук Иэхсибитинэн бардылар. П. Ойуунускай
   Хайалара кыайара биллибэт, иэмэх талах курдук тэҥҥэ эрийсэллэр. И. Федосеев
   Тустуу саалатыгар тэниччи тардыллыбыт икки көбүөргэ кыракый уолаттар тустан иэмэх курдук эрийсэллэр. «ББ»
   Иэмэх талахтыы (мастыы) эрийсэллэр көр иэмэх <талах> курдук эрийсэллэр (иэхсэллэр). Кинилэр аан дойду ааттаахтарын хабыр хапсыһыыларын, иэмэх мастыы эрийсиилэрин бэркэ сыныйан көрбүттэрэ. И. Федосеев
   Биһиги саамай күүстээхпит Федор Павлов учууталбытын кытта киирсэн, иэмэх мастыы эриһэрин тыыммакка да олорон кэтэһэрбит. «Кыым»
   ср. др.-тюрк. егмэ 'арка, свод дома'