несов. ыгымсый, ыгымнык быһыылан, быырпаһын; уйуһуй, ахсымнаа (о лошади); напрасно горячишься таак ыгымнык быһыыланаҕын.

туохт. Хардары бар, харталас, сыҕалын. ☉ Смещаться, скручиваться, сдвигаться, съезжать набок
Бөҕөтө сүрдээх, киһи ойоҕоһо хардастыах үлүгэрэ, хотуур араастаан ыйылыыр. Сэмээр Баһылай
Хатан иҥиирдэрэ Хардастан барда быһыылаах, Уһун уҥуохтара уйадыйан барда бадахтаах. П. Ядрихинскай
Сорохтор түргэнник бүтэрэ охсорго дьулуһааччылар. Туппут тутуулара үһүс сылыгар тиийбэккэ айгыраабыт, иҥнэри-таҥнары түспүт, хардастыбыт буолар. И. Петров
♦ Уҥуох (сүһүөх) хардастар — уҥуоҕа (сүһүөҕэ) хардары барар диэн курдук (көр хардары). Кини уҥуохтара хардарсан салҕалыыра, тыынара өссө ыгымсыйан барбыта. Дьүөгэ Аанастыырап

дьүһ. туохт.
1. Бөгдөччү тутун, арҕаһыҥ түүтүн адаарыт, сахсат (үксүн кыыл, көтөр туһунан). ☉ Нахохлиться, ощетиниться, вздымать загривок (обычно о зверях и птицах)
Кини [хотой] мас төбөтүгэр тахсан дьохсойон олороро. Н. Якутскай
Тумул үрдүк маһыгар Туора үүммүт мутугар Турулуҥнуу одуулуу, Тугу эрэ толкуйдуу, Тураах кэлэн олорбут, Дьоһумсуйан дьохсойбут. Е. Васильев
Кинилэр эмискэ үлүгэр бөрө курдук киҥнэнэллэрэ, дьохсойуохтарынан дьохсойон, тиистэрин ырдьатан баран, бэйэ-бэйэлэригэр амырыыннык улуйсаллара. М. Горькай (тылб.)
2. Кимиэхэ эмэ кырыктан, ыгымсый, быыппаһын, охсуох курдук буол. ☉ Принимать воинственный вид, горячиться, петушиться
Оҕонньор сиэнин мастыйбыт тарбахтарынан санныттан харбаан ылла, охсуох курдук дьохсойон, хатан хаалбыт харытын күөрэтэн иһэн, төттөрү түһэрдэ уонна санньыйан олордо. М. Доҕордуурап
Оҕонньоро дьохсойуох курдугуттан Сэмэн кинини кытта аргыстаһан бииргэ барда. Д. Таас
бур. зохсо

туохт. Элбэх буолан көмөлөөн кими эмэ куолаа. ☉ Наступать, нападать на кого-л. т ол п ой , и зв од и т ь, т е рзать кого-л. всем миром, сообща
[Мунньах ха олорооччулар] бары мөрөйдөөбүттэригэр Новгородов олус ыгымсыйан оҕолуу марылаччы ытаан барда. Эрилик Эристиин
Айдар дьиэлээри гыммытын, оҕонньордоох уолу икки өттүттэн мөр ө й д ө ө н ыыппатылар. Н. Лугинов
[Уолат тар] и к к и э н к и к с э -к и к с э н а а р к иһини мөрөйдүүллэр, куттаан тахсаллар. В. Яковлев
△ Элбэх буолан тугу эмэ бул, буулаа, сүгүннээмэ (кыыллары этэргэ). ☉ Преследовать кого-л. сворой, стаей
Сарсыарда боруҥуйга туран табаларын хомуйа бараллар. Табаларын баҕар түүн бөрө мөрөйдөөбүтэ буолуо. Амма Аччыгыйа
Дэриэбинэ ыттара бу билбэт ыттарын маҥнай туоратыах, атаҕастыах курдук мөрөйдөөн көр өн баран, аһыылара олус сытыы ларын билэн, тохтообуттара. «ХС»
ср. монг. мөрий ‘ставка, заклад, пари’, кирг. мөрөйлөш ‘состязаться (в беге, в скачках)’

туохт.
1. Түүрүллэҥнии хамсаа, күүрэн түүрүтэ тардыталаа (хол., сирэйи этэргэ). ☉ Кривить лицо, хмуриться, сводя брови к переносице, напряжённо морщиться
[Максим] субу-субу хараҕа уоттанан, хааһа түрдэҥнээн кэлэр, көхсүн этиппэхтиир, түөһүгэр сыһыары туппут модьу-таҕа сутуругун өссө күүскэ ыгыта туппахтыыр. П. Филиппов
Кулуба сирэйэ уокка бырахпыт сарыылыы түрдэҥнээтэ, ытаан ыгыллаҥнаата. «ХС»
△ Кыыһыр, ыгымсый. ☉ Нервничать, раздражаться. Кыраҕа да кыыһыран түрдэҥниир идэлээх
2. Имиллэҥнээ (хол., таҥаһы этэргэ); өҕүллэҥнии мөҕүс (хол., чараас имиллэҥнэс тугу эмэ этэргэ); долгуннура хамсаа (ууну этэргэ). ☉ Заминаться (напр., о ткани); корёжиться, упруго сгибаться (напр., о тонком, легко гнущемся материале); волноваться (о водной поверхности)
Куһаҕан хотуур бүтэйдиҥи, дэбдиргэс, …… тууратыттан баттыалаатахха иэдэһэ имиллэҥниир, түрдэҥниир буолар. ААФ ОИОИС
Эрчимнээх дайбааһынтан эрдии салбаҕын суола чүөмпэҕэ төттөрү эриллэн, түрдэҥнээн, төгүрүйэн хаалар. Н. Заболоцкай
ср. хак. тирденъне ‘петушиться’, кирг. тиртеҥде ‘напрягаться; нервно подёргиваться; раздражаться, злиться’

I
түптэлээ I диэнтэн бэй
туһ. Онтон атыттара сиргэ уот оттон, түптэлэнэн, онно хоннулар. Эрилик Эристиин
Отчут оҕолор сылгы эргэ киитин итигэстээн түптэлэннилэр. П. Аввакумов
Түптэлэннибит, кулуһун оттон чэй оргута уурдубут. ФВС К
II
туохт.
1. Өрүкүйэн таҕыс (хол., буор-сыыс, туман); тугу эмэ өрүкүт. ☉ Взвихриваться, взвиваться (напр., о пыли, тумане); поднять пыль
Соболоох күөлүн диэки, оскуола акылаатын буора хаһыллан, күдэн буолан салгыҥҥа түптэлэнэ көппүтэ. М. Доҕордуурап
Киһи тыына сып-сыыгынас, түптэлэнэн олороро. В. Иванов
Бурдук тиэммит массыына Чугунаайы өрө соломмут суолунан түптэлэнэ турда. М. Доҕордуурап
2. көсп. Ыксалынан сырыт, ыксаабыттыы, түргэнник оҥор; түргэнник буол ☉ Делать что-л. в большой спешке; происходить быстро
Аналлаах ата өрө түптэлэнэн, силлиэ курдук сиксиллэн кэлэн, умса хоруйа түстэ. П. Ойуунускай
Биирдэ Мотя түспүт ыалыгар ыксал бөҕөнөн түптэлэнэн киирдэ. П. Филиппов
Ойуоккалыы сылдьан дүҥүрэ, таҥаһа суох кыыран түптэлэммитэ үһү. Л. Попов
△ Олус түргэнник, утуу-субуу буол (хол., саа тыаһын этэргэ). ☉ Происходить очень быстро, раздаваться один за другим (напр., о выстрелах)
Өр соҕус буолан баран, саа тыаһа түптэлэнэр. Н. Түгүнүүрэп
Эмискэ ойуур саҕатынааҕы ыарҕалар быыстарыттан саалар тыастара түптэлэнэ түстэ. «ХС»
3. көсп., кэпс. Дохсуннук, ыгымсыйан туран эт-саҥар. ☉ Заговорить быстро, запальчиво
Ону истэн олорон, Александра Николаевна диэн учуутал түптэлэнэ түстэ. Н. Кондаков
Кини бэрт кыраттан кыыһыран түптэлэнэн турар идэлээҕэ. «ХС»
Дьиэлээх кырдьаҕас, төһө да түптэлэнэ кыыһырбытын иһин, тута аһаран кэбиһэр үгэстээҕэ. «Чолбон»

туохт.
1. Онон-манан түллэн таҕыс (хол., уу үрдүн этэргэ); күүрэн мырчыһын (хол., хаас, сүүс). ☉ Вздыматься, колыхаться (напр. о волнах); сморщиться, нахмуриться (напр. о бровях, лбе)
Хара тордох буруо, түрдэстэ-түрдэстэ халлааҥҥа харбаһан тахсан, тэллэй курдук тэнийэр. И. Данилов
Харытыан хаастара түрдэһиннилэр, сүүһүн тириитэ туоратынан дириҥник курбуулаан мырчыһынна. Л. Попов
Тимир эркиннээх үрдүк баарса хотоҥнуур, долгун түрдэстээт ону үрдүнэн өрө көтөр. Н. Абыйчанин
Биһилэхтии былчыҥнар анныларынан уһаты былчыҥнар бааллар, олор түрдэстиилэриттэн ньиэрбэ кылгыыр. ББЕ З
2. Быччыҥҥын күүрт (хол., туох эмэ хамсааһыны оҥороргор). ☉ Напрягать мышцы (напр., делая какое-л. движение)
Эһэ тыыллаҥнаата, онтон хайдах эрэ ыстанардыы түрдэһиннэ. В. Протодьяконов
Кыдамаһыт Ыкынаачай уһун атырдьаҕынан уһун оту батары анньар, түрдэстэ түһээт өрө баһан таһаарар уонна от үрдүгэр ыһан күдээритэр. Ф. Постников
Кылаабынайа, тирэххин үчүгэйдик булун, түрдэстибэккэ холкутук кыҥаа, чыыбыскын оргууй тарт. В. Башарин
3. көсп., кэпс. Ыгымсыйа кыыһыр, кыйахан. ☉ Сердиться, приходить в раздражение
Эһиги сир туһунан саныыргытын истээт, хайдах курдук түрдэстибитин көрбөтүгүт дуо? Амма Аччыгыйа
«Мин түрдэстэн тылласпыт тылбын баалаама дуу», — диэтэ. Р. Кулаковскай
Кытаахап иһигэр олус кыыһыран, улаханнык түрдэстэн, санаа бөҕөҕө түһэн, бөлүүн сытан турбут тиитин төрдүгэр тула хаама мээрик буолла. «ХС»
ср. хак. тыртыстан ‘сердиться, злиться’