побуд. от бурҕаҥнаа =; буору манна бурҕаҥнатымаҥ не поднимайте здесь пыли, не пылите здесь.

даҕ. Сотору-сотору бурҕайар, бурҕаҥныыр, бурҕаҥнаан көстөр. ☉ Поднимающийся клубами, взвихряющийся, вздымающийся вверх (о пыли, золе, тумане, паре и т. п.)
Хоноҕор киһи кэтэҕэ чохоҥнос, айаҕыттан туман бурҕаҥнас. Сэһэнэ сири-халлааны сиксигинэн эргийэр, аан дойдуну арҕарар. Софр. Данилов
Наара ороҥҥо бурҕаҥнас таба таҥас күөдэлин быыһыттан маҥнай илии, онтон төбө быгар. И. Федосеев
Аар тыаҕа, хайаҕа Ахсынньы кырдьаҕас Аас туман тыынынан Аҕылаан, бурҕаҥнас! Д. Апросимов

бурҕаҥнаа диэнтэн дьаһ
туһ. Пушка снарядтара үрүҥнэр окуопаларын табыталаан бурҕаҥнаталлар. Амма Аччыгыйа
Биир киһи сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. Л. Попов
Айан киһитэ дьиибэ суолу көрөр. Дьон дьиэ иһиттэн буруолаах хааһахтары таһаараннар бурҕаҥнаталлар. Саха ост. I

аат. Үчүгэйдик ыраастаммыт боолдьохтон оҥоһуллубут маҥан өҥнөөх хаатыҥка. ☉ Валенки белого цвета, изготовленные из чёсаного войлока, чёсанки
Дьэ онно буолбута …… маҥан чүөсэҥкэ, тиис суунар бороһуогунан сотуллубута дэлби бурҕаҥнаан, хап-хара буолуор диэри үҥкүүлээн тэбии. АА ИБ

туохт.
1. Бырабылыанньа дьиэтигэр бар, бырабылыанньа дьиэтин диэки бар. ☉ Идти в правление (в дом, в к-ром оно размещено)
[Күннэй:] Дьааһылабытыгар баран иһэбит. Онтон бырабылыанньалыахпыт. Суорун Омоллоон
2. Бырабылыанньа мунньаҕын ыҥыр, ыыт. ☉ Созвать, проводить заседание правления
Уочарата суох уопсай мунньахтаатылар, Уураах-эбэһээтэлистибэ бурҕаҥнаата, Быыстала суох бырабылыанньалаатылар, Быыгабар-сэрэтии таһырҕаата. Болот Боотур

кытар I диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Толоон уҥуор куп-кугас эһэ кытарыҥныы маҕыйан иһэрэ көстүбүтэ. И. Гоголев
Дьэ, арай көрбүтүм, хаар бурҕаҥныыр уонна туох эрэ кытарыҥныыр. Суорун Омоллоон
Дьону көрөөт, били кыыл чугас турар тииккэ сүүрэн, хонноҕун анна кытарыҥнаата. Л. Попов

тыаһы үт. туохт. Чуор, хатан тыаһы таһаарталаа (хол., сүгэнэн маһы охсон). ☉ Многократно издавать, производить громкие, отрывистые звуки (напр., ударяя топором по дереву)
Эргиччи эрбиилэр сырдырҕаһаллар, сүгэлэр табырҕаһаллар, хойутаабыт отчут хотуур таптайар тыаһа чабыргыыр. Амма Аччыгыйа
Маһы кэрдэр сүгэ тыаһа чабыргыыр, эрбии лыҥкыныыр, буор бурҕаҥныыр. Софр. Данилов
Дьиэ иһигэр сүгэ тыаһа чабырҕаатаҕын аайы, чолбон кутаа уотунан ыһыахтана турар эбит. БН СУ
ср. др.-тюрк. чап ‘стегать, хлестать’

1. аат.
2. Хаар өлгөмнүк, халыҥнык түһэр кэмэ. ☉ Время, пора, когда идет обильный, большой снег
   Күһүҥҥү көмүк саҕана. — Күһүҥҥү бастакы хаар кэннинээҕи уһун көмүгү санатар күннэр. «ХС»
   Үрүҥ силлиэ ытыллар, Үрүҥ көмүк бураллар, Үрүҥ күдэн бурҕаҥныыр, Үрүҥ атым айанныыр. «Кыым»
3. түөлбэ. Көөрөттөн тохто турар үрдүк туруору эмпэрэ сыыр, биэрэк. ☉ Обрыв, обрывистый берег
   Нөҥүө көмүк аннынааҕы дириҥ үөскэ күһүҥҥү кыстыктарыгар төннөн иһэр андылар үөрдэрэ бачыгыраан көстөр. «Кыым». Дуваннай көмүгүн анныгар турабыт. Көмүк туруору сүүрбэ саһаан үрдүктээх. Субу-субу сиҥнэн өрүскэ түһэр. А. Алдан-Семенов (тылб.)
4. даҕ. суолт. Хойуутук, өлгөмнүк үллүктээн түһэр; халыҥ, дириҥ (хаар туһунан). ☉ Падающий обильно, густо; глубокий (о снеге)
   Тыаҕа хаара көмүк. — Көһөр көй былыттан Көмүк хаар түстэ. Күннүк Уурастыырап
   Таптарбыт эрдэҕэс түүтүнүү Тэлээрэн көмүк хаар үллүктүүр. Айталын
   △ Үгүстүк хаар түһэр, элбэх хаардаах (кыһыҥҥы кэми этэргэ). ☉ Снежная, с частыми и обильными снегопадами (о зиме). Быйыл көмүк дьыл буолла
   ср. др.-тюрк. көпик, тюрк. көпүк, көбүк, көбик, гөбүк ‘пена’

I
1. даҕ. Бөрүкүтэ суох, үчүгэйэ суох, мөлтөх. ☉ Неважный, нехороший, посредственный
Барбах майгылаах, туора-тосту быһыылаах (өс хоһ.). Тибиилээх-тиһиктээх күннэргэ Тибийэн-табыйан тураммыт Баай дьон батталын барыахпыт, Барбах дьоннор барҕарыахпыт. П. Ойуунускай
Кини [Жюли] билигин олус барбах дьүһүннэннэ буолан баран, уруккум курдук үчүгэйбин, өссө ордук тубустум дии саныыра. Л. Толстой (тылб.)
2. аат суолт. Дьадаҥы, дьадаҥылар. ☉ Бедняк, бедняки
Холоон эрээри хоноһумсуйар, барбах эрээри маанымсыйар (өс хоһ.). Аар тойон аҕаттан айыллан Күн күбэй ийэттэн Барбахтары барҕардарга, Баттаммыттары быыһыырга, Биһиги дьолбут иһин Эн төрөөбүт эбиккин! С. Зверев
3. сыһ. суолт. Мөлтөхтүк, арыычча. ☉ Неважно, слабо, еле-еле
Таһырдьа хараҥа. Мастар, оҕуруоттар эҥиннэр барбах барыһан аҕай көстөллөр. Күндэ
Кутаа, маһа баранан, салгын хамсаатаҕына эрэ барбах кыламныы, күрэҥ күлүнэн бурҕаҥныы сытта. Софр. Данилов
Өһүөҕэ ыйаммыт лаампа өлбөөркөй сырдыга сайыҥҥы үрүҥ түүҥҥэ дьиэ иһин барбах сырдатар. А. Бэрияк
II
аат сыһыан т. Саҥарааччы сөбүлээбэт, сүөргүлүүр сыһыанын сымнаппыта буолан этэрин көрдөрөр. ☉ Выражает отрицательно-ироническое отношение говорящего (под видом смягчения высказываемого). Марска, барбах, табах тардан, Венераҕа – таарыйан Саха сорох поэттара Саймаархайгыт сүрэ бэрт. Күннүк Уурастыырап
Мин, барбах, киниэхэ сүгэһэрдьит эрэ этим. Суорун Омоллоон
Муҥар, дьиэбит иһэ кыйма курдук оҕо: барбах, ахсыалар эрэ! С. Федотов

көмө аат.
1. Хайааһын туох эмэ баар сирин диэки туһуланан оҥоһуллубутун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, в сторону которого направлено действие (на (в) нашу сторону)
Тыһы кыталык курдук дьахтар тиийэн, эмээхсин, оҕо өттүгэр дьорос гына түстэ. Ньургун Боотур
Биһиги өттүбүтүгэр киһи туораата. Н. Якутскай
Илин чэрчи өттүгэр, Сиэрэй тииҥим кутуругун Тиэрэ туппут холобурдаах, Тэлим сириэдитэн киллээртэр. С. Зверев
2. Хайааһын туох эмэ баар сиригэр оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, на стороне которого совершается действие (на стороне)
Хара Бытык аргыый аҕай, сэрэммит киһи быһыытынан, ампаары төгүрүйэн көрдө, ол кэннэ кэлэн, биһиги өттүбүтүгэр баар хаҥас муннугу ыйда. Н. Неустроев
Халдьаайы өттүгэр …… ньолбоҕор күөллээх үрэх устун [Тогойкин] баран истэ. Амма Аччыгыйа
Румыннартан биһиги өттүбүтүгэр туох буолара барыта көстөр быһыылаах. Н. Якутскай
3. Таһаарыы падеж форматыгар хайааһын туох эмэ баар сирин диэкиттэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется при обозначении предмета, со стороны которого совершается действие (со стороны)
Полициялар өттүлэриттэн сүүһүнэн саа халлааҥҥа эстэр. Эрилик Эристиин
Аны мин кыраныыссаны туорааччыны биһиги өттүбүтүттэн күүтэбин. Н. Якутскай
Саллааттар өттүлэриттэн эмиэ буорах бурҕаҥныыр, саа тыаһа дэлби барыталыыр. «ХС»
4. Туттуу түһүк форматыгар хайааһын туох эмэ баар сирин диэкинэн оҥоһулларын бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ В форме орудного падежа употребляется при обозначении предмета, вдоль которого совершается действие (по чему-л., вдоль чего-л.) Бу остолобуой тас, боростуой киһи киирэн аһыы түһэн баран тахсар өттүнээҕи айаҕар, аҥаар эркин өттүнэн уочараттаан, илдьирийбит таҥастаах оҕолор мустан турар этилэр. Эрилик Эристиин
Сэмэнчик хотон өттүнэн күөйэ тэбинэр. Н. Якутскай
Дэриэбинэни тыа өттүнэн эргийэ барыахтаахпыт. «ХС»