туохт. Туох эмэ көпсөркөйү, чэпчэкини (холобур, оту, муоҕу) үллэҥнэт, бурҕаҥнат. ☉ Взбивать, ворошить что-л. рыхлое, легковесное, пушистое
«Сөксөҥнөтүмэҥ», — диэн этэр, ааттаһардыы туттар. И. Федосеев

дьүһ. туохт. Аҥаар өттүгэр иҥнэччи соҕус үктэнэн, ыараханнык, тыастаахтык хаамп. ☉ Ходить тяжело, припадая на одну ногу
Миитэрэй …… аа-дьуо илин диэки, били оҕустаах хордоҕой диэки, хааман сиҥнэрдии турбута. ССХУо
Питер кылгас хамсаҕа табах тардан бурҕаҥната-бурҕаҥната, хоско төттөрү-таары хааман сиҥнэрдии сылдьар. БТУоТ

туохт. Ыһыллаҥнат, бурҕаҥнат, үргэҥнэт (баттах туһунан). ☉ Растрепать, взлохматить (напр., о волосах)
Алаас саҕатыгар хойуу ыарҕаны тыал биир кэм мэник оҕо баттаҕыныы силигилдьитэр. Болот Боотур
[Лэкиэс:] Хата үчүгэй аҕайдык баттаххар түһэн, силигилдьитэн биэриэм эбээт. Тугун кыһыытай, оҕолоор! С. Ефремов

силтэй диэнтэн арыт
көстүү. Оҕус мөҥүрүү-мөҥүрүү тиэргэҥҥэ силтэлдьийэн кэлэн, түптэ күлүн хаһыйан бурҕаҥнаппыта. П. Аввакумов
Муоһун уһуга лэппиллибит саадьаҕай оҕус тиэргэҥҥэ силтэлдьийэн киирэн кэллэҕинэ, киниттэн куотан хотон дуу, ампаар дуу үрдүгэр тарбачыһан тахсарбыт. «ББ»

сыһ. Арыый халты соҕус. ☉ Вскользь, по касательной
Уолаттар уоттарын күөдьүтэ охсоннор, арыый хотунан халбы, бэтэрээ эҥээр тыаҕа быһа сүүрэн бурҕаҥнаттылар. Амма Аччыгыйа
Тэҥҥэ эрийсэр кыах эстибит, сэрэхэдийэн халбы хааман, хойуу мастаах ойуурга тэйдэ. Н. Борисов
ср. бур. халба ‘со стороны’

тап I диэнтэн төхт
көрүҥ. Бууска сэнэрээттэрэ Үрүҥнэр окуопаларын табыталаан бурҕаҥнаталлар. Амма Аччыгыйа
Айыы кыыһа барахсан Дьырыбына Дьырылыатта обургу …… Дайбаатаҕын аайы табыталыыр буолла. П. Ядрихинскай. Баал Хабырыыс поэт эрэ буолбатаҕа, ону ааһан хара тыа кыраҕы булчута этэ
Кини, бары сыаллары соччо эрэйэ суох табыталаан, бириистэри барытын хомуйан ылбыта. «ХС»

тыаһы үт. туохт.
1. Биир тэҥник бүтэҥи тыастаахтык тыын (хол., утуйа сытан), биир тэҥник чуолкайа суохтук саҥар. ☉ Тихо храпеть, сопеть, посапывать (напр., во время сна); говорить тихо, монотонно, невнятно
Хайа, доҕор, соһуйдуҥ дуо? Мин көхсүбэр утуйан бурдьугунаан эрэр этиҥ дуу? Амма Аччыгыйа
[Ыстапаан] кыстанан турар таһаҕас үрдүгэр сыппыта. Сытаат, муннун тыаһа бурдьугунаабытынан барбыта. И. Никифоров. Дириэктэр, тараҕай күтүр, суот тардан лаһырҕатар, бурдьугунуур: «Кризис!» В. Маяковскай (тылб.)
2. Биир күрүс бүтэҥитик тыаһаа: чырылаа, сыыгынаа, сырдырҕаа. ☉ Тихо журчать, шипеть, трещать
[Тимир көлө] Бурдьугунуу-бурдьугунуу Буһурҕаччы тыыммахтаата. Буруоларын бурҕаҥнатта, Күөх тырым уотунан Күлтэс гына көрдө. П. Ойуунускай
Арай саас тыа уута сүүрэн киирэр тыаһа бурдьугунуур, бадараан кытыыларыгар чөкчөҥө көтөн кутуруга туртаҥнаабытынан кынтайан тиийэн чугас-чугас түһүтэлиир. Д. Таас
Буору-сыыһы бурҕаҥнатта, Бурдьугунуу буруолаата, Матасыыкыл: «Пик-пик!» • диэтэ, Мотуора бирилээтэ. В. Чиряев

аат.
1. Кыыл, сүөһү, киһи атаҕын уонна иһин икки арда. ☉ Пах
Ат, кымньыы нэмиллэх гыныытыгар быттыгынан таарыйтаран, икки кэлин атаҕынан тэбэн кууһуннарда да, иннин диэки соҕотохто түһэн кэбистэ. А. Федоров. Кыра ыт оҕото эһэ анныгар сылыпыс гыммыт уонна, улахан ыт сүбэлээбитин курдук, күүһэ баарынан уу быттыгыттан хаппыт. Далан
Ыттар, иччилэригэр эрдийэн …… тайах арҕаһыгар, быттыгар түс да түс, түүтүн үргээн бурҕаҥнат да бурҕаҥнат буолтара. В. Яковлев
2. көсп. Киэҥ сир кытыы, тоҕой, хоннох өттө, булуҥа, хомото. ☉ Окраина, уголок обширной местности; залив озера, реки
Быйаҥнаах өлгөм сирэминэн Мыраан быттыгын симээбит, Уохтаах тымныы уйгунан, Ойбон кытаҕы дэбилиппит. С. Васильев
Быттык. Киэҥник тарҕаммыт тиэрмин, булуҥ, култуук диэн өйдөбүллээх топонимикаҕа. Багдарыын Сүлбэ
♦ Быттыга кытарыар, иһэ лээһэйиэр диэри (аһаа) — олус тото (аһаа). ☉ Наесться до отвала. Быттыгар быдараахтаах, хоонньугар оҕоойулаах түөлбэ. — куруук көрдүүр, умналыыр эмээхсин. ☉ Старуха, которая всегда выпрашивает у людей что-л.

туохт. Тугу эмэ (оту, түүнү о. д. а.) турута тарт, тоноо. ☉ Рвать, срывать, выдёргивать что-л. Бааска сугуну үргүөн баҕарбыт этэ да, …… үргүүр иһитэ суох буолан биэрбитэ. Далан
Биир киһи сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. Л. Попов
Күөрэгэй хас да итинник эмтээх оттору үргээн ылла. Т. Сметанин
Ыксаан, оту үргээн ылан дэйбиирдэнэ сатаатым да, төрүт истибэтэ. «ХС»
♦ Баттаҕын үргээ көр баттах I
Оҕонньор «Оту тоҕо тэпсэҕин?» — диэн ыга көбүөлээн баран, туттаран ылан баттахпын үргээбитэ. Амма Аччыгыйа
Кини аҕатын Бүөтүр оҕонньор баттыырын, сотору-сотору баттаҕын үргүүрүн өйдөөтө. «ХС»
Түүтүн үргээ көр түү. Тархаевы мунньахха туруоран хайаан да үчүгэйдик кирдиэлэтэргэ, түүтүн үргүүргэ кытаанахтык сананна. В. Ойуурускай

туохт.
1. Аҥаар атаххын (үксүн уҥаҕын) тобуктаан, аҥаарын бокутан эбэтэр икки атаххар тобуктаан олор (хол., кимтэн, туохтан эмэ ааттаһан көрдөһөргө, алгыс алгыырга уо. д. а.). ☉ Становиться на одно (обычно правое) или на оба колена. Биир сайын Эллэй Боотур чэчир анньан, …… айыыларын алҕаан, сөһүргэстээн олорон уруй охсон алгыыр
Саха фольк. Биир киһи, сөһүргэстээн олорон, эрдэҕэс улары үргээн бурҕаҥнатар. Л. Попов
Маайа тугу да эппэккэ эрэ, таҥараҕа үҥэ-үҥэ муостаҕа сөһүргэстии түһэн, бокулуоннаан барда. Эрилик Эристиин
Сөһүргэстии түстүм, саам итийиэр дылы уончата ыттым. Т. Сметанин
2. көсп. Кимниин, туохтуун эмэ утарылаһан баран кыайтар, хоттор, бэрин. ☉ Быть побеждённым, покорённым, терпеть поражение
Берлин куорат бэриннэ. Биһиги Кыһыл Аармыйабытыгар кини, сиргэ тиийэ сүгүрүйэн, сөһүргэстии түстэ. Амма Аччыгыйа
Ленинград охсуспутун кубулуппатаҕа. Биһиги сөһүргэстээбэтэхпит, …… кыайыыга эрэллээх этибит. Н. Босиков
«Өстөөх Москва анныгар дьэ сөһүргэстээбит», — диэн сураҕы биһиги дьиэбитигэр …… Сүөдэр оҕонньор киллэрбитэ. «Кыым»