тас I диэнтэн төхт
көрүҥ. Буурҕалаах дойдуҥ оҕолоро Кэллилэр — бухатыыр батаһыныы …… Баараҕай таастары таһыталыыр Массыына үөрдэрин баһылыы. Эллэй

даҕ. Ньиргийэн иһиллэр (тыас). ☉ Звонкий (звук)
[Саллаат] Буурҕалаах суолга туруммута, Боруоҥҥа барбыта… Тиҥкинэс тыастанан Тибиилээх суолу тэлэйбитэ, Тэргэн үҥкүүлүүр Тэлгэһэтигэр тиийбитэ. Саха нар. ыр. III

несов. см. уравновеситься). уравнять сов. кого-что тэҥнээ, тэҥ гын. уравняться сов. тэҥнэс, тэҥ буод. ураган м. силлиэ, буурҕа. ураганный прил. 1. силлиэлээх, буурҕалаах; 2. (сильный, разрушительный) силлиэлээх, дохсун; ураганный огонь воен. дохсун ытыалааһын. уразуметь сов. что өйдеө, өйгөр түһэр. уран м. уран (радиоактивнай химический элемент).

даҕ. Сэриигэ, сэриилэһэргэ сыһыаннаах. ☉ Относящийся к ведению боя, войны, боевой.
□ Түөһүгэр бойобуой уордьана кылбаҥныыр. Амма Аччыгыйа
Урут икки сыл бииргэ сэриилэспит бойобуой доҕотторо көрсө түспүттэрэ. ССС
Буурҕалаах сахтартан ордоммун Бойобуой сырыыбын кэпсиэҕим. Күннүк Уурастыырап
△ Охсуһарга бэлэм; хорсун. ☉ Готовый к борьбе; отважный. Бойобуой күүс. Бойобуой санаа
□ Саһыл сыһыы көмүскээччилэрэ хорсун бойобуой санааларын булгуруппатахтара
«Ленин с.». Модунтан чугуйбат, буомнартан чаҕыйбат Бойобуой кытаанах санааҕа иитэриҥ. Күннүк Уурастыырап

дьүһ. туохт., поэт.
1. Тымныы салгынынан үр, саба биэр. ☉ Поддувать, обдавать холодным воздухом
Тыал биллэ тыалырда. Тымныынан аҥыйда. Күннүк Уурастыырап
Быраһаай, сайылык, Чэлгийэр, Долгуйар Тэлгэһэ. Аҥыйан истэҕэ Тибиилээх, Буурҕалаах Хаар кыһын. С. Васильев
Бу дьолу күдэҥҥэ көтүтээри, Арҕааттан анысхан аҥыйда, Киирдилэр — эппитин сэймэктээри, Фашистар — хаанымсах баабырдар. Эллэй
2. Салгый, сиккиэрэн билин. ☉ Слегка обдавать прохладным воздухом
Ийэ дойдум, мин тиийбиппэр, Иэйэн аргыый тыалырда, Итииргээбит мин түөспэр Илгэтинэн аҥыйда. С. Данилов
Онтон дьэ Куйааспыт уҕараан Сибиэһэй Сөп-сөрүүн аҥыйар. С. Данилов

аат. Кавказ норуоттарын козел түүтүттэн оҥоһуллар чараас боолдьох плащтара. ☉ Бурка (род плаща или накидки на Кавказе)
Буурҕалаах сис былыт сөҥ тыабар Бууркатын тэнитэн тайаарар. Чаҕылҕан этиҥэ өҥ тыабар Чачыгыр охсуллан айаарар. Р. Баҕатаайыскай
Кавказ! Мин хонорум эн пещераларгар. Эн көһөҥө таастаргын сыттыктанан; Истэрим эн сэһэннэргин кутаа аттыгар, Түүн сабара хара бууркатынан. К. Кулиев (тылб.)
Половцев аҥаар тобугар сөһүргэстээн туран, буурканы ыга эрийбит, үрүҥ сэрэмээт хатыстары сымсатык сүөрдэ. М. Шолохов (тылб.)

1. даҕ.
2. Чараас ньалака былыттаах, онон чаҕылхай күнэ суох, бүтэй куйаас (күн), хараан (түүн). ☉ Знойный, но без яркого солнца из-за слабой и сплошной облачности (день), теплая облачная ночь (летом)
   Буһурук киэһэ буолан оҥоойу даҕаны олустаата, киһини сатаан тыыннарбат үлүгэрэ. Болот Боотур
   Өлбүтэ ырааттар да мин өйбөр Өлбөтөх эдэр атаспын От ыйын буһурук түүнүгэр Ахтан мунчаарар чаастаахпын. С. Данилов
   Буһурук киэһэ буолбута, итииттэн киһи тыына-быара ыгыллара. М. Горькай (тылб.)
3. Туманнаах эбэтэр буурҕалаах-тибиилээх (кыһыҥҥы күн, түүн туһунан). ☉ Туманный или метельный (о дне или ночи в холодный период года)
   Будулҕан, Буһурук күннэргэ, Буурҕалаах хотугу түүннэргэ Буур таба, ыт көлө аттанан Бурҕаҥнас тымныыны быыһынан Бэрдээҥкэ саалары сүкпүппүт, Биэлэйи муораҕа үүрбүппүт. С. Тимофеев
   Биһиги, хотугу сир уһун кыһыннаах, буһурук халлааннаах айылҕабыт тиллиитэ ордук омуннаах, балысхан. «ХС»
4. түөлбэ. Ситэ буһарыллыбатах, сүүрүҥүй (хол., эт, балык). ☉ Недоваренный, сыроватый (о мясе, рыбе). Буһурук эт. Буһурук амтан
5. аат суолт.
6. Бурдук, отон буһар куйаас, итии кэмэ. ☉ Жаркая, знойная пора — время созревания хлебов и ягод
   Бурдук, отон ситэр, буһар Буһурукка киэмсийэн. АХС. Тэҥн. буһук
7. Күүстээх тыаллаах хаардаах күн. ☉ С сильным ветром, со снегом и вьюгой (день)
   Уон үстээхпэр ахсым ат арҕаһыгар Сылгыһыт буоламмын сыстыбытым, Күһүҥҥү халлаан хараҥа буһуругар Хаарга, халтарааҥҥа хаамтарбытым. Н. Босиков
   ◊ Буһурук куйаас — бурдук буһар куйааһа: былыттаах итии күн. ☉ Облачный, но знойный день
   Сайыҥҥы буһурук куйаас күн. И. Сосин
   Биһиэхэ тымныыбыт бытарҕан, Биһиэхэ буһурук куйаас. Ол иһин сүрэхпит амарах, Ол иһин майгыбыт сайаҕас. Кустук. Тэҥн. бүтэй куйаас

I
туохт. ситим т. Мэлдьэһэр-утарар суолтанан этии биир уустаах чилиэннэрин ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения отрицательно-противительной связью однородных членов предложения (не..
а). Мас тардыһыытыгар үксүгэр ордук күүстээҕэ буолбатах, ордук тулуурдааҕа кыайар. Амма Аччыгыйа
Итэҕэйбэт буоллаххытына, тахсан көрүҥ, ыраах буолбатахтар, дьиэм аттыгар сылдьаллар. Н. Якутскай
Кини биир эрэ буолбатах, хас да хоһоонноох буолуохтаах. Софр. Данилов
Ол курдук олох олорорго буолбатах, уолунан кырдьарга дьылҕалаах муҥнаах бу буурҕалаах түүн мунан-тэнэн, дьэ, бу олордоҕо... Н. Заболоцкай
II
туохт. эб. Буолбаты көрдөрөр (ааттары, аат туохт. кытта киэҥник тут-лар). ☉ Выражает отрицание (широко употр. с именами и прич.)
Оттон биһиэхэ, хомойуох иһин, оннук буолбатах. Букатын оннук буолбатах. В. Яковлев
Кини буруйдаах буолбатах. Эллэй
Хайалара да буолбатах. Суорун Омоллоон
Чэпчэки санаабыттан этэр буолбатахпын. А. Федоров. Суох, ону кини билигин эрэ өйдөөбүт буолбатах. «ХС»
Сатаатар, түҥ бүтэй хараҥа, киһи хайысхатын да быһаарыах буолбатах. Софр. Данилов

туохт.
1. Уу, сиик тиийбэтиттэн кууран, кыратый, куччаа (үүнээйи туһунан). ☉ Уменьшаться в размере, высыхать от нехватки влаги, вянуть (о растении)
Иинэн-хатан турбут Титирик тиит мастар Тэтэркэй киистэлэннилэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бадаай тойон алтан араҥаһын сүкпүткөтөхпүт былыргы модун тиит билигин иинэн-хатан турар. Л. Попов
Уоттаах-буурҕалаах сылларга ииммит-хаппыт чараҥҥа саҥа хахыйахтар чүмэчи курдук сандаардылар. И. Егоров
2. Дьүдьэйэн, этиҥ-хааныҥ уолан, улаханнык ыран хаал (ыарыыттан, ыар санааттан). ☉ Сильно худеть, сохнуть (от болезни, постоянных тяжелых дум, большого горя)
Кыыһа ыарыыта бэргээн, үксүн сытан тахсар, сэниэтэ да суоҕа сүрдээх. Өссө ордук ииннэ-хатта, кубарыйда. Болот Боотур
Оо, эрэйдээҕим, иинэн-хатан, илиитэ-атаҕа синньээн, көхсө хопполлон сирэйэ-хараҕа ньаспаллан, сэрбэйэн-арбайан, түргэнник да кырыйда-дьүдьэйдэ. Болот Боотур
Кини [Огдооччуйа] өссө да өр ыалдьан, иинэн-хатан баран, кэнники өлөн хаалта. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Кимиэхэ-туохха эмэ тайан, сыһын. ☉ Опираться, облокачиваться на кого-что-л., прислоняться к кому-чему-л.. Дьыбаан сыттыгар өйөн. Тайахха өйөнөн тур. Истиэнэҕэ өйөн
□ Баһыахтыыр Балбаара аан холуодатыгар өйөнөн турар Сыллайга эргиллэ түстэ. Амма Аччыгыйа
Түннүк сэҥийэтигэр өйөнөн, Маша түҥнэри хайыһан турара. А. Сыромятникова
Өкүүсэ дьиэ ортотугар үрдүк олох маска өйөнөн, бу туох буолан эрэрин таба өйдөөбөтөх киһилии, соҥуйан турар. Эрилик Эристиин
Өлүөнэ өрүһү таҥнары өҥөйөн Өрүтэ будуллар долгунун көрбүтүм. Будьурхай баттахтаах үөттэргэ өйөнөн Буурҕалаах түүннэри мин эмиэ өйдүүрүм. П. Тулааһынап
2. көсп. Кимтэн эмэ туох эмэ көмөнү, өйөбүлү ыл; туохха эмэ тирэҕир. ☉ Получить поддержку от кого-чего-л.; опираться на что-л. (напр., на решение собрания). Мунньах уурааҕар өйөн
□ Кинилэр ыҥырыылара киэҥник өйөннө. «ЭК»
Бачыым өйөннө. «Кыым»
уйг. сүйэнмэк, кирг. сүйөн