сыһ.
1.
көр арыый. Өндөрөй оҕонньордоох дьыалалара табыллан, арыый да сэргэхсийэн олороллор. П. Ойуунускай
Дьэ дуу, биһиги үрэхпит кыра үрэх буоллаҕа, онон арыый да атыннык уларытан быһыт оҥорор сөп этэ. М. Доҕордуурап
Мин арыый да холкутуйдум, дьоммун кытары хайдах эрэ бодоруспут курдук буоллум. А. Бэрияк
2. Нэһиилэ, бэрт эрэйинэн, аат харата. ☉ Едва, насилу, кое-как; еле. Мин сылайан уонна утуктаан дьиэбэр арыый да тиийдим
□ Тыый! Улаханнык саҥарыма, аны дьон истэн алдьархай буолуоҕа
Онто суох арыый да олорор буолбаппыт дуо? П. Ойуунускай
◊ Арыый да буолла көр ама. Киэһэнэн ыарыһах арыый да буолла
□ Арай оҕом Даайыс, таарымталанан улаханнык ыалдьан баран, арыый да буолан сытар. А. Софронов
Ньургуһун Лоокуут сылдьыаҕыттан мутукча көҕөрөрүнүү арыый да буолан, тилиннэртиллэн барбыта. Дьүөгэ Ааныстыырап

түмэр солб. аат. Биир даҕаны, биирдэ даҕаны (мэлдьэх. этиигэ тут-лар). ☉ Ни один (обычно употр. в отриц. предложении)
Үөһээ халлааҥҥа өрө күдээрийэн тахсыбыт баай харыйалар биир да лабааларын хамсаппакка лаглаһан тураллар. Күндэ
Бииргэ сылдьыахпыт, биир да күөс быстыҥа эһигиттэн арахсыахпыт суоҕа. А. Сыромятникова

сыһ. Биир да төгүл, биир да түбэлтэҕэ (мэлдьэх. этиигэ тутлар). ☉ Ни разу, никогда (обычно употр. в отриц. предложении)
Тииҥи хара сарсыардаттан ытар, биирдэ да таппат. Саха фольк. Аҕам буоллаҕына дьиэтигэр биирдэ да таба олорбот. С. Ефремов

I
1. ый. солб. аат
1. Саҥарааччы ыксатыгар баар предмети эбэтэр көстүүнү, буолууну бэйэтэ көрдөрөн ыйарыгар туттуллар. ☉ Употребляется, когда сам говорящий указывает (обычно сопровождая указательным жестом) на предмет, явление, процесс, находящиеся или происходящие близ него
Дьүлэй Бүөккэ дурдатыттан икки ээбиллэ тутуурдаах тиийэн кэллэ уонна доҕоругар: «Бу да син, эр-биир үллэстэр дьон буоллубут. Хайа чэйбит?» — диэтэ. Н. Заболоцкай
Бу тугуй? Курустаал таас дуо?! Суох, курустаал таас буолбатах. Бу таас туус. И. Данилов
[Чокуурап:] Бэйэ оттон бу Миитэрэй, Сарапыана тугу үлэлииллэрий? С. Ефремов
Урут бу оскуолаҕа үөрэммит үһү. Софр. Данилов
2. Ким, туох эмэ билигин оҥорор үлэтин, дьарыгын эбэтэр балаһыанньатын ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на действие, производимое кем-л. в данный момент, или на действие, положение кого-чего-л. [Лэкиэс:] Дьэ буолар да эбит
Бу туох буолан бэйэм төрөппүт оҕобуттан саһа сырыттаҕым буолла? С. Ефремов
Эн бу тыаҕа сылдьаргын мин бэркэ да аһынабын, бэркэ да харыһыйабын. МНН
[Имииһит Сүөдэрэпээн:] Бу эрэйдэниэм кэриэтэ эдэр сааспар ууга түһэн өлбүтүм буоллар, ол кыыс оҕону кытта олоруом этэ. П. Ойуунускай
3. Бүгүҥҥү сарсыарданы уонна билигин буолбут эбэтэр буолаары турар кэми ыйарга туттуллар (ол иһигэр ааспыты билигин буола турар курдук ойуулаан кэпсээһиҥҥэ). ☉ Употребляется при указании на сегодняшнее утро и вообще на отрезок времени, который уже наступил и идет или наступает (в том числе в повествовании, когда прошлое представляется как происходящее в наст. вр.). Бу сарсыарда. Бу киэһэ. Бу түүн. Бу нэдиэлэҕэ. Бу ыйга
□ Дьиэлээх хотун бу сарсыарда барбыт. Н. Заболоцкай
Сарсын сырдыкка кэлиэҕи — бу түүн хаар түһээри гынна. Амма Аччыгыйа
Бу нэдиэлэҕэ ыарахан соҕус тиэмэни үөрэттибит. Софр. Данилов
Бу киэһэ аҕалара кэлэн биэрбэтэ. Суорун Омоллоон
4. Сибилигин этиллибит санааны эбэтэр кэпсэммити ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на только что высказанное или упомянутое
Учуутал үлэтэ үөрэх, өй эрэ үлэтэ буолбатах — сүрэх үлэтэ. Бу үлэҕэ ыраас сүрэхтээх эрэ киһи үлэлиэхтээх. Софр. Данилов
«Бу туох абааһы уолаттарын дьиэ айаҕар чуоҕутаҕыт?» — диэн күргүйдээтэ. Бу остолобуой тойоно Сидоренко илэ бэйэтэ этэ. Эрилик Эристиин
5. Туох эмэ киһи барыта билэрин, истэрин ыйарга туттуллар. ☉ Употребляется при указании на что-л. всем известное, общедоступное. Бу аан дойду. Бу күн сирэ
□ Бу күн анныгар улахан наадалаах көтөр кини [чооруос] үөскээн-төрөөн сылдьар курдук сананар быһыылаах. Амма Аччыгыйа
Сүрдээх кыыл эбит бу элиэ. «ХС»
6. Этиини иэйиилээхтик күүһүрдэргэ эбэтэр этиигэ тугу эмэ ордук чиҥэтэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для эмоционального усиления высказывания или особого подчеркивания чего-л. в нем
[Лэкиэс:] Бу тыла минньигэһин көр эрэ. Саас-үйэ тухары атаҕастатыам суоҕа диир буоллаҕа. С. Ефремов
Эн хайдах буолан кэллиҥ бу?! Амма Аччыгыйа
Бөрүкү хоҥоруутугар хоҥнорбот дии, бу дьахтарыҥ баара! Софр. Данилов
Бу үлэ-хамнас саҕана аны куораттаары гынаҕын дуо? С. Ефремов
2. сыһ. суолт., кэпс.
1. Олох чугас, ким-туох эмэ аттыгар ыга чугаһаан. ☉ Совсем близко, вплотную к кому-чему-л. (подходить, подъезжать)
Били дьон, саҥалара улам чугаһаан, ынах ыллыгын устун кэлэн истилэр. Онтон адьас бу кэллилэр. Суорун Омоллоон
2. Ааспытын кэннэ билигин, аны. ☉ Теперь (в оборотах типа «как теперь стало понятно», «как теперь можно видеть» и т. д.). Бу санаатахха. Бу өйдөөтөххө. Бу иһиттэххэ
□ Бу санаан көрдөххө, оһол да элбэх буолсу. Н. Заболоцкай
◊ Бу сырыыга — тугу эмэ оҥоруу билиҥҥи төгүлүгэр. ☉ На (в) этот раз
«Но!» • Тогойкин бу сырыыга обургу соҕустук саҥарбытынан олоро түстэ. Амма Аччыгыйа. Бу үйэҕэ — туох эмэ киһи көһүппэтэх өттүнэн көстүбүтүн, уларыйбытын эбэтэр тугу эмэ оннук уларытары сүөлүргээн, «бачча тухары оннук буолбатаҕа» диэн этэргэ туттуллар. ☉ До сих пор (при выражении своего удивления неожиданной переменой в чем-л., в оборотах типа «до сих пор не бывало такого», «до сих пор обходились без этого»)
Бу үйэҕэ сылдьыбыт далаһам этэ, ону баара, кыыһыран титирэстээн, мүччү үктээтэҕим дии. М. Доҕордуурап
Бу үйэҕэ тууһа суох аһыыллара, биир киэһэ аһаатыннар. Болот Боотур
Бу үйэҕэ миигинэ суох тыа олорбута эбээт. Мин онно тахсан тугу туһалыырбын да билбэтим. С. Ефремов
II
аат сыһыан т.
1. Этиллэр предмети, хайааһыны, сиһилиини ыйан, чуолкайдаан кэпсэтээччи болҕомтотун тардыыны көрдөрөр. ☉ Употребляется для привлечения внимания собеседника путем указания на предмет, действие, обстоятельство и т. п. (вот это). Бу куобах суола: бу бытааннык сылдьыбыт, бу аһаабыт, бу туора ойбут. Бу саһыл ааспыт
□ Алдьархайдаах батталы өйдөөн кэллим бу туран. Амма Аччыгыйа
Бу биһигиттэн чугас Хара үрүйэ диэн сир баар. С. Ефремов
Акаары, көр, бу мэтээлэ, уордьана диэн буолар. Н. Неустроев
Аида, чэ билигин аһаа. Бу саахар, бу килиэп, бу арыы, бу эт. И. Федосеев
2. Хайааһын этиллэр эрчимин, кинини олох субу чугас, бу баардык оҥоһуллар курдук көрдөрөр, күүһүрдэр. ☉ Усиливает экспрессивную выразительность действия указанием на то, что оно будто совершается совсем рядом, перед глазами (прямо вот, вот совсем рядом). Саалар тыастара бу тиҥийэн олорор этилэр. Бу олорор куһу сыыһан кэбистэ
□ Көрдүм мин чахчытык, чугастык, бу баардык. П. Тобуруокап
Кини хараҕар ол икки кыыс сирэйдэрэ-харахтара бу умайан көстөллөрө. П. Ойуунускай
△ Этиллэр санаа дууһаны долгутар араас дэгэттээх иэйиитин эрчимин күүһүрдэр (көр диэн кэпсиирэлээх эбэтэр онто түспүт быһаҕас этиилэргэ үксүн тутлар). ☉ Усиливает эмоциональную выразительность высказываемой мысли с оттенками радости, восхищения, испуга, обиды (преимущественно употр. в предложениях со сказуемым көр ‘смотри’ или при его опущении в эллиптических предложениях: вот, вот как, вот какой)
Бу дьолу! П. Ойуунускай
Бу үөрдэхпин! Амма Аччыгыйа
Тыый даа, бу тылын! Амма Аччыгыйа
Бу хара ыт үөхпүтэ кыһыытын көр эрэ. П. Ойуунускай
Көр эрэ, бу Өкүлүүнэҕин! Софр. Данилов
Билигин аакта оҥоруохпут. Сырдыгы хаххалаамаҥ эрэ, бу! «Кыым»
△ Ыйытыыны ардыгар иэйиилээхтик дэгэттээн күүһүрдэр. ☉ Усиливает вопрос, иногда с эмоциональным оттенком (это, вот это)
Хаһан тиийэр дьоммутуй, бу? Амма Аччыгыйа
Сөдүөччүйэ кыыс тиийэн кэллиҥ буолбат дуо, бу?! Амма Аччыгыйа
Тугун сүрэй? Мин сатаан санаабаппын, эһиги бу туох буоллугут? С. Ефремов
Бу туохпут саатай? Оноопур Павлович телохранителлэриҥ дуу, бу? «Кыым»
△ Туохтуур сэрэйэр киэбин кытта саҥарааччы түмүктээһиннээх санаатын күүһүрдэр, чиҥэтэр. ☉ С глаголами предположительного наклонения усиливает, подчеркивает заключительную мысль, заключение говорящего (ну вот, вот и)
Бу аан дойдуга төрөөнүөскээн олорон бүттэҕим бу. П. Ойуунускай
Дьэ маннык дьоҕурдаах оҕо үөрэхтэн маттаҕа бу. Амма Аччыгыйа
«Дьэ, араҕыстахпыт бу», — диэтэ. Күндэ
тюрк. бу, бул

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ түмүк, түмүктээһин курдук холбооһунун көрдөрөр уонна маннык дэгэттэрдээх буолуон сөп. ☉ Выражает субъективное присоединение высказываемой мысли к предыдущим как вывод, умозаключение (значит, следовательно) и может иметь следующие оттенки: 1) быһааран, сыаналаан этии. ☉ Объяснения и определения, оценки
Тугуй бу аата табаарыстар? Ааҕыстахха, бу аата, ГЭС сүрүн узелларын төрдүттэн саҥардан оҥоруу буолар. В. Яковлев. Бу аата, бэйэ оҥостуммут куһаҕанын бэйэ хорсуннук көннөрүүтэ буолар; 2) көннөрү ыйан чуолкайдаан, быһааран биэрии. ☉ Простого указания, пояснения и разъяснения. Бу аата, эһэ сылдьыбыт
□ Бу аата, саламалар. Н. Якутскай
Бу аата, биһиги холкуос кырымахтаах хара саһылы иитэр пиэрмэтигэр кэллибит. Суорун Омоллоон; 3) саҥарааччы түмэр санааҕа көһүүтэ. ☉ Субъективного перехода к обобщающей мысли
«Бу аата, биһиги Далдын үрэҕэр ханан таҕыстыбыт?» — дии-дии хаартатыгар Далдын үрэҕин харандааһынан өрө сыыйар. Н. Якутскай
Бу аата, букатыннаахтык быһаарыллыы дьэ кэллэ дуо? В. Яковлев; 4) ситим тыл суолтата баһыйар. ☉ Яркого союзного значения
Мин дьүһүммүнэн ынырыкпын, ол гынан баран бэйэбэр саамай кэрэттэн-кэрэ дьүһүннээх дьахтары атыылаһыахпын сөп, бу аата мин дьүһүнүм ынырыга суоҕар тахсан хаалар. Суорун Омоллоон
Куобах быйыл эмис, бу аата сылгытыгар да үчүгэй дьыл буолаары гынна. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Сөбүлээбэти бэлиэтээн кыыһыра, мөҥүттэ былааннаан этиини көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство с оттенком сетования или возмущения (вот черт). Бу абааһыны көр, ааны эмиэ аһан кээһэн барбыт!
□ Бу абааһыны көр, кириэппэс бүтүннүүтүгэр уоппут суох дии. К. Симонов (тылб.)

көр биллэн турар. Дьиэ эркинигэр ону-маны суруксуттааһын, бу биллэр, оҕолор үлэлэрэ буоллаҕа
□ Чэ, бу биллэр, Кыра Уйбаан хотуурун суола. Амма Аччыгыйа

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утары туруоран, сөп түбэспэтин ыйан эбэтэр хаарчахтаан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Употребляется для присоединения высказываемой мысли к предшествующим, выражая отношения противопоставления, несоответствия или ограничения (несмотря на, но тем не менее, однако). Бу гынан баран, бу «сокуону» кыра сириибинэн суруллубут хос быһаарыыта эһэн таһаарар
□ Бу гынан баран, оччоттон билиҥҥэ диэри уон түөрт мөлүйүөн ахсааннаах негрдэр улахан эккирэтиигэ сылдьаллар. «Кыым»
△ Этии ортотугар туттуллан, этии чилиэннэрин холбооттоон ситим тыл суолталанар. ☉ Употребляясь в середине предложения, выполняет роль союза (однако). Кини сүрдээҕин сылайда, бу гынан баран тохтуура сатаммат

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этэр санаатын инники этиллибиккэ утарар сыһыанынан холбооһунун көрдөрөр. ☉ Служит для присоединения высказываемой мысли к предыдущим, выражая уступительно-противительные отношения (тем не менее, хотя, несмотря на)
Бу да буоллар, үөрэҕэр үчүгэй. ВВМ. Кырдьаҕас абааһылар олус судургутук илиигит таһынан киэр тарыйыаххыт суоҕа. Бу да буоллаллар, силистэрин сиргэ син балачча дириҥник, кытаанахтык анньан олорор дьон буолуохтара. И. Семенов

туттул. сыһыан холб. Эйэ дэмнээхтик сэмэлээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает дружеское, товарищеское осуждение, укор говорящего (ну что ты). Бу да киһини, хантан ылан итинник этэҕин? Бу да киһини, бэйэм да аҕалыам этэ
□ Бу да киһини! Чэ, баҕар, итэҕэйимэ. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Кыратык мөҥүттэн сөбүлээбэти биллэриини көрдөрөр. ☉ Легкое ругательство, выражающее недовольство говорящего (вот дьявол). Бу дьаабалыҥ, оннооҕор [эһэ] тууну уоран көрөр. Бу дьаабалыҥ, дьиэтин эмиэ сууйбатах эбит
□ Бу дьаабалыҥ, тайах иһин тоҕо тардан, кыратык бүөрүттэн сиэбит. И. Гоголев

көр бу да киһини. Бу киһи даҕаны, бэйэҥ-бэйэҕинэн итинник халлаан кэпсээнин итэҕэйбит үһүгүөн
□ Хаарыан быам! Бу киһи даҕаны. Күннүк Уурастыырап

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөбүлээбэтин, сэмэлиирин, дьиктиргиирин көрдөрөр. ☉ Выражает недовольство, порицание или удивление говорящего (да ты что, что ты). Бу киһини доҕор, саатын эмиэ соппотох. Бу киһини доҕор, хайдах сүгүн кэпсэппэккин!
□ Һа, бу киһини доҕор! Сүөдэркэни билбэккэ дылы. «ХС»

тыаһы үт. туохт. Биир тэҥ бүтэҥитик эрээри түргэн-түргэнник тыын (хол., утуйа сытан). ☉ Тихо, но учащенно дышать, сопеть, посапывать во время сна
[Нюта:] Чыычааҕым эрэйдээх утуйда дуу? Уу... Ньыыгыны, утуйан, бурдьугунайан хаалбыт дии. С. Ефремов

туохт., кэпс.
1. Кими эмэ туохха эмэ (үксүгэр куһаҕаҥҥа) булкуй, уккуй. ☉ Путать, сбивать с толку кого-л. (обычно в сторону плохого, предосудительного). Дьон өйүнсанаатын иирдэр, буутайдыыр
2. Туохха да ис буолума, кыҥкыйдыы сырыт. ☉ Ничем не довольствоваться, все капризничать. Ол-бу аайы буутайдаама

буолар да эбит

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы сөҕөр-махтайар, бэркиһиир, суланар сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает изумление, сетование, сокрушение говорящего (ну и ну!, просто ужас!, ну ты даешь!). Аны аатын умнан кэбиспит, буолар да эбит! Буолар да эбит, биир да балык кэлбэтэх
□ Дьэ, Кэтириис, көрбөтөҕү көрөн кэллим! Буолар да эбит! И. Гоголев
«Ээ дьэ, буолар да эбиккин!» — диэн часкыйда Маякин. «ХС»

көр буолтун иһин
Арай онтуҥ эрэ көмүскээ ини эйигин... Буолтун да иһин, кыыс оҕо кэм килбик, кэтэмэҕэй соҕуһа ордук буолуо. В. Яковлев
Буолтун да иһин, дьэ сүрдээх күүс! «ХС»

I
ситим т.
1. Бириэмэ сыһыанын көрдөрөн, биир хайааһын тута буоларын ыйан, салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуур. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений времени и оборотов к главному предложению, указывая, что одно действие совершается сразу же после другого (как только)
Утаакы буолбата, кымньыы тыаһа куус гынна да, эриэн үөн курдук, кэлэн Чүөчээски иэнигэр эриллэ түстэ. Суорун Омоллоон
Харчыгын ыл да, тэбинэн таҕыс. С. Ефремов
Тэбиэннэр орулуу түһэн бараннар, ыарахан тэлиэгэни хоҥнору тардан ыллылар да, уһун моонньулара дьүккүлдьүһэн бардылар. Эрилик Эристиин
2. Утарар суолталаах этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (но, а)
Бүгүн бэркэ охсуо эбиппит да, сирбит бүтэн хаалла дии. Амма Аччыгыйа
Кинини биһиги бары аһынабыт да, хайыыр да кыахпыт суох. Софр. Данилов
Онно-манна кус саҥарар да, хараҥа буолан көстүбэт. Т. Сметанин
3. Төннүктүүр-утарар суолталаах салаа этиилэри, араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительно-противительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (хотя..
но). Күн өркөн уустарын Күөгэйэр күннэрбэр Күөмчүлэһэн көрбүтүм да, Күүстэрэ мөлтөөбөтөҕө, Күдэхтэрэ быстыбатаҕа. П. Ойуунускай
Маша санааны көтөҕөр тыллары этиэн баҕарбыта да, кыайан булбата. М. Доҕордуурап
4. Болдьуур салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү тутаах этиигэ холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения условных придаточных предложений и оборотов к главному предложению (если, раз)
Этэ оҕус, билиниэҥ суоҕа да, куоракка төттөрү атаарыам. С. Ефремов
Аны биирдэ испиккин билиэм да, ийэҕэр-аҕаҕар суруйуом. В. Яковлев
△ Үгүстүк төрүөт сыһыана дэгэттэнэр. ☉ Часто имеет оттенок причинных отношений
Миигин күн судаарым эрэ ытыктыыр буоллун да, атын туох да наадата суох. Н. Неустроев
Бэйи, үлүһүйэн барымаҥ, киһини ыстаапка тириэрдиҥ диэбиттэрэ да, онно тиэрдиэх тустааххыт. Эрилик Эристиин
Ас баар да, аһаан ис, хата. В. Яковлев
△ Содул суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок значения следствия
Суруксут туох диир да, барытын кырдьыктанан иһэр. Н. Неустроев
Бөрөлөр хас табаны тардаллар да, барытыгар эн эппиэттиэҥ. «ХС»
5. Быһаарар салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга ол курдук, ол диэки, ол хоту диэн холбуу ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения определительных придаточных предложений и оборотов к главному предложению посредством составных союзных слов типа ол курдук, ол диэки, ол хоту
Хайдах баартарай да, ол курдук …… дьоно таастыы тимирбиттэрэ. В. Яковлев
Дьон тугу эттилэр да, ол хоту сүүрэ сылдьарыҥ сүрэ бэрт. В. Иванов. Хайа диэкиттэн кэлбиккиний да, ол диэки бара тур. «ХС»
6. Сөп түбэһэр салаа этиини уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга соччо, соччонон, оччонон курдук ситимниир тыллары кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения придаточных предложений следствия и оборотов к главному предложению посредством союзных слов соччо, соччонон, оччонон
Учууталлар оҕону төһө өр үөрэтэллэр да, соччонон чугасаһан барааччылар. Софр. Данилов
Бу аан ийэ дойдуга төһө-хачча киһи үөскээн-төрөөн олорор да, соччо араас суол олох баар буоллаҕа. В. Яковлев
Быйылгы үүнүүнү, бааһынабыт тула төһө дириҥ дьааманы хаһабыт да, оччонон үксү ылабыт. Н. Босиков
7. Төннүктүүр салаа этиилэри уонна араарыллыбыт бөлөхтөрү холбуурга болдьуур киэби кытта туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения уступительных придаточных предложений и оборотов с глаголом в форме условного наклонения на -тар к главному предложению
Биэрдэргин да ылаары, Биэрбэтэргин да ылаары [кэлбит ыччат турабын]. П. Ойуунускай
Тылынан эппэтэр да, хараҕа, истиҥ-эйэҕэс мичээрэ чахчы бааччы ону ыйытар курдуктар. В. Протодьяконов
8. Биир уустаах чилиэннэри кэккэлэччи ааҕан ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения в конструкциях перечисления (и)
Маны истэн, Наһаар иирбиттэн да, итирбиттэн да атын буолла. Суорун Омоллоон
Оскуола сүрүн соруга былыр да, быйыл да оҕолору наука төрүттэригэр үөрэтии. Софр. Данилов
Сурук да, сурах да биллибэт. Т. Сметанин
9. Ситимниир-холбуур сибээһинэн этиилэри холбооттуурга туттуллар. ☉ Употребляется для соединения предложений сравнительно-присоединительной связью (и)
Таптыырыҥ үлэһит киһини, Кини да таптыыра эйигин. Эллэй
Массыына тыаһаабат, Хотуур да ыллаабат. Баал Хабырыыс
Оскуолаттан оччоҕо устуохтара суоҕа, учууталлар да көмүскүөхтэрэ. «ХС»
II
эб.
1. Ыйытар солбуйар ааттартан түмэр, түмэр буолбат уонна быһаарыыта суох солбуйар ааттары үөскэтэр: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны). ☉ Образует от вопросительных местоимений обобщительные, обобщительно-отрицательные и неопределенные местоимения: ким да (даҕаны), туох да (даҕаны), ханнык да (даҕаны), хантан да (даҕаны), хас да (даҕаны), хаста да (даҕаны)
Эһиэхэ ким да көмөлөһүө суоҕа. Амма Аччыгыйа
Ханнык да буурҕаттан толлубат. Эллэй
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов
Үлэһитинэн кимнээҕэр да ордук. А. Сыромятникова
2. Саҥарааччы предмет, хайааһын бэлиэтин үрдүктүк сыаналыырын көрдөрөр (даҕ., сыһ., туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает высокую степень признака предмета, действия и состояния с точки зрения говорящего (употр. с прил., нареч. и гл.)
Оо, Коля, мин эйиигин таптыыбын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Оо, кэрэ даҕаны Кремль! П. Тобуруокап
Мандаар, эн урут хомуска үчүгэйдик да оонньуур этиҥ. И. Гоголев
Оо, үөрдүм даҕаны! С. Васильев
△ Хатыланар даҕааһыннары уонна сыһыаттары холбооттоон туттулуннаҕына, саҥарааччы предмет уонна хайааһын бэлиэтин саамай улахан, үрдүк курдук сыаналыырын көрдөрөр (бу суолтаҕа даҕаны тутбат кэриэтэ). ☉ Выражает превосходную степень признака предмета и действия с точки зрения говорящего, соединяя повторяющиеся прилагательные и наречия (в этом знач. даҕаны почти не употр.)
Уйбаан Уйбаанабыс диэн Уһун кутурук саһыл Үрдүк да үрдүк хайаҕа Үрдүк да үрдүк үөрэҕи бүтэрбит. Т. Сметанин
Ол эрээри, хааһым улахана сүр, эмис да эмис. П. Егоров
Элбэхтик да элбэхтик үөрэммит киһи. Багдарыын Сүлбэ
Хаатырга сиринэн аатыран, Турбута бу өрүс өр да өр. «ХС»
△ Хатыланар туохтуурдар ыккардыларыгар туттуллан, хайааһын элбэхтик, күүскэ, тохтоло суох оҥоһулларын саҥарааччы күүркэтэн соҕус бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Соединяя два повторяющихся глагола, выражает интенсивность, силу, беспрерывность совершения действия с оттенком экспрессивной оценки
Күн тура-тура оһуокайдаан ой да ой, ой да ой. П. Ойуунускай
Кини Сергей Петровиһы эмиэ хайгыыр да хайгыыр. Софр. Данилов
Сороҕор Дуся киирбэт, Толбон хос устун төттөрү-таары хаамп да хаамп буолар. И. Гоголев
[Эһэ] Тибиир да тибиир, Тыаны эккирэттэ, Ол эрээри, син биир Хараҕа дьэҥкэрбэтэ. Т. Сметанин
3. Этиллэр предмет үчүгэй-куһаҕан хаачыстыбатын, ахсаанын сөҕөн, хайҕаан, сиилээн этиини көрдөрөр (хатыланар ааттары холбуур). ☉ Выражает восхищение, похвалу или осуждение говорящего по поводу положительных или отрицательных качеств, количества предметов речи (объединяет повторяющиеся имена)
Дуня да Дуня. Балтым барахсан сэмэй, истиҥ да киһи эбиккин! Г. Колесов
Сыралыйан түһэн күн да күн! И. Данилов
Дьүрүһүйэн-дьүрүһүйэн түһэн, дьэ, ырыа да ырыа! С. Федотов
Хотугу күөлгэ кус да кус. «ХС»
4. Саҥарааччы хомойуутун, хом санаатын көрдөрөр, үксүгэр, хомуруйар дэгэттээх буолар (үксүн кэпсэтээччигэ туһуламмыт билиҥҥи кэмнээх туохт. кытта тут-лар). ☉ Выражает досаду, сожаление говорящего, часто имеет оттенок укора (употр. преим. с гл. в ф. наст
вр., обращенными к собеседнику). Оо, биһигини эрдэ уһугуннарбаккын даҕаны! Амма Аччыгыйа
Олус баай соболоох күөл эбит, илим да аҕалбаккабыт. «Чолбон»
Сааҕын миэхэ да атыылаабаккын, атас ааттааххын. «ХС»
5. Сорох контекска саҥарааччы сөбүлээбэтэҕин туттуна соҕус этэрин, сэмэлиирин көрдөрөр. ☉ В некоторых контекстах выражает сдержанное неодобрение, укор со стороны говорящего
«Бу уол даҕаны мэһэйдэһимэ!» - диир ийэм. Н. Якутскай
«Тууй-сиэ, бу сылгы даҕаны », - диэтэ иһиллэр гына. Н. Павлов
6. Араас дэгэттээн этэр санааны бэлиэтиири, күүһүрдэри көрдөрөр (хол., этэр санааны ааспыты, этиллибити кытта холбоон-сыһыаран этии дэгэттэнэр). ☉ Служит для выделения, усиления высказываемой мысли с различными оттенками (напр., при присоединении высказывания по ассоциации)
Суох, ити да туһалаабата. Амма Аччыгыйа
Мин тот, туох да кыһалҕата суох холку олохтоох улам эттэнэн, халыҥаан испитим, өссө кыратык хаһаламмытым даҕаны. Далан
Кууһума урут даҕаны Мотуруона туһунан элбэҕи истэрэ. Н. Павлов
△ Тэҥниир-утарар дэгэттээх. ☉ Имеет сравнительно-противительный оттенок
Олох сылааһа кыһын да сойбот. Амма Аччыгыйа
Мин дойдум тымныыта даҕаны Тымныыттан ураты сымнаҕас. П. Тобуруокап
Сааһым да ыраатта. С. Васильев
△ Төннүктүүр дэгэттээх. ☉ Имеет уступительный оттенок
Учуутал тойон эн уордьан да ылбытыҥ иһин, аанньа ахтар үһүө. Н. Неустроев
Бу бөһүөлэк иһиттэн да буоллун. С. Ефремов
Бүтүннүүтүн да ылыҥ, биһиэхэ балык элбэх. «ХС»
△ Сөҕөн-кэлэйэн, сэмэлээн, сөбүлээбэккэ этии дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок недоумения с укором
Бэйэбит арыычча сылдьаммыт кырбыыр да дьоммут атыттар дии. Амма Аччыгыйа
Хаалары саҥарар халлаан да дьоҥҥут. П. Тобуруокап
Киһи бэйэтин билиммэтэ диэн сүрдээх даҕаны. В. Яковлев. Арааһы да истэбин оҕолоор! А. Федоров
△ Сэниир дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пренебрежения
Сибиинньэлэрин да кыайан көрбөккө сылдьан, эмиэ тугун маһай-отой даа! В. Яковлев
Чээн, бу эн Куһаҕан Кууһума уола, миигин үөрэтэҕин дуо? Киһи да күлэр ээ. Г. Колесов
△ Сөбүлэһии, көҥүллээһин буолуон сөп дии санааһын дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок согласия, разрешения, допущения
Баҕар, куотан иһэн өлүүм даҕаны. Эрилик Эристиин
Ол дьон билигин сирэйдэринэн бааллар. Дьөрү ыйытыҥ даҕаны. М. Доҕордуурап
Чэ, барыахха даҕаны, аны кэргэннээх киһи буоллаҕым дии. С. Ефремов
△ Баҕарыы, ымсыырыы дэгэттэнэр. ☉ Приобретает оттенок пожелания, зависти
Оо, итиннэ олорпоттор даҕаны! Н. Габышев

көр диэбэт даҕаны
1.
- Баайа суох буолан баран, баайга үлэлиэхпит суоҕа дуо? - Диэх да баар. Күндэ

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны күүһүрдэн-бэлиэтээн, бу баардыы ыйан биэрэри көрдөрөр. ☉ Служит для подчеркивания высказываемой мысли, указания на появление лица, предмета, которого ожидали, на наступление или завершение действия, о котором говорится в высказывании (ну вот, вот и)
Дьэ бу дойдубар кэлэ сырыттаҕым. Софр. Данилов
Оо, дьэ, бу эн кэлэн, Уолум, сытар эбиккин дуу... С. Зверев
Үөлээннээхтэрбин күн бүгүнүгэр диэри, санаабар, күүтэ, кэтэһэ, сатыы турдаҕым дьэ бу. С. Федотов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааттан киһи, бэркиһээн, сонньуйарын көрдөрөр. ☉ Указывает на то, что высказываемая мысль или описываемая ситуация настолько несуразны, комичны, что вызывают смех (даже смех разбирает, даже смешно)
Киһи күлэр даҕаны. Мантан антах туох барыта кэпэрэтиип киэнэ диэн ааттанан үс төгүл ыарыа үһү. — Бу кутуруктаммыт да баар эбээт, ааһан баран. Киһи да күлэр. Күндэ
Ол обургу син онуманы булан этэр эбит. Киһи да күлэр. С. Ефремов
Киһи күлэр даҕаны. Бу анньар дьон буолбатах! Баал Хабырыыс

туттул. сыһыан холб. Этэр санааҕа болҕомтону тардар дэгэттээх бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Используется для привлечения внимания собеседника к высказываемой мысли (вот ведь, вот смотри)
Көр бу, оҕом туһалаан эрдэҕин. — Көр бу, улдьаа мэник уолум эрэйдээх, төһө да сурук суруйдаргын, бырастыыласпакка ити курдук барар сатанар дуо? Ч. Айтматов (тылб.)

сыһ. Билиҥҥэ диэри, билигин да. ☉ Все еще, до сих пор
Лейтенант тугу да кэпсэппэт, кыыһырбыта кэм да ааһа илик быһыылаах. Т. Сметанин
[Ордосов:] Оҕонньорууска, кэм да дойдулуу иликкин дуу? А. Федоров. Копырина бу айдааны кэм да истэ илигэ. С. Федотов

саҥа алл. сыһыан холб. Саҥарааччы туох эмэ табыллыбатыттан, тугу эмэ сөбүлээбэккэ суланарын, муҥатыйарын, абаккатыйарын көрдөрөр. ☉ Выражает сетование, причитание, негодование говорящего по поводу того, что составляет содержание высказывания (ох, какая беда ; о, какое мучение ; о, горе какое)
Муҥ да буолар эбит, бу хаһан тохтуох ардаҕый? «ХС»
Муҥ да буолар эбит, уһун сайыны быһа оттоо бут оппут уокка былдьанна. «Чолбон»

ситим сыһыан холб. Утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение (однако, всё же, тем не менее)
Ол да буоллар, кини иннин диэки баран иһэр. Амма Аччыгыйа
Көлөһүммүт иэдэспитинэн сүүрэр, ол да буоллар иннибит диэки харса суох хаамабыт. И. Данилов
Ол да буоллар, дьон кэпсээни бэркэ сэҥээрэн истибиттэрэ. М. Доҕордуурап

ситим сыһыан холб. Утарар дэгэттээх сөбүлэһиини көрдөрөр. ☉ Выражает уступительное отношение с противительным оттенком (однако, и тем не менее, и всё-таки, и всё же)
Мин эйиэхэ ийэ да, эдьиий да буолбатахпын, ол да эрээри, аҕа киһи быһыытынан сүбэлиэхпин баҕарабын. Софр. Данилов
Ол да эрээри Толугуру — төрөөбүт алаастарын бу икки оҕо олус таптыыллар. Суорун Омоллоон
△ Ордук күүскэ ситимнээн көрдөрөр. ☉ Выражает усиление соединительной функции
Чэ, ол да эрээри, син нууччалыы кэпсэтэн наадабытын толунар дьоммут. Н. Заболоцкай

(ДАА, ДАҔАНЫ) ситим сыһыан холб. Саҥарааччы эмискэ өйдөөн, итэҕэйэн кэлиитин көрдөрөр. ☉ Выражает внезапную догадку, понимание и убеждение говорящего (так и есть, вот поэтому-то)
Бэйи-бэйи, ол ким эрэ сыыры таҥнары сүүрэн быластаан түстэ, ол иһин да, Хобороос! И. Гоголев
Оо, ол иһин да, тыаһы истибэт буолбуппун, сэрэйбитим ээ. Т. Сметанин
Ээ, ол иһин даа, кэм буолуо. Н. Габышев
Ол иһин даҕаны этэллэр ээ, дьахтар санаата аһынааҕар кылгас диэн. МНН

ситим. сыһыан холб. Саҥарааччы кэпсэтээччи тылларын кытта сөбүлэһэн туран, санаалар ыккардыларыгар утарар сыһыан баарын бэлиэтиирин көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение между высказываниями говорящего и его собеседника (хотя так, но всё же; хотя и так, но). Оннугун да иһин, миэхэ барар кыах суох. Оннугун да иһин, санааны түһэрэр сатаммат

ситим сыһыан холб.
1. Бэриллэр санааны туох да эбиитэ-доҕуһуола суох итинник диэн туоһулаан, бигэргэтэн этэри көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждение высказываемой мысли (и без того, и так)
Онто да суох арыыйда олорор буолбаппын дуо? П. Ойуунускай
Кэбис, саха поэзиятыгар Онто да суох лабаҥха кэмчитэ суох. И. Гоголев
Пураама онто да суох, уокка быраҕыллыбыт буорах курдук эстээри, тымтан олороро. С. Курилов (тылб.)
2. Саҥарааччы этиллэр санааҕа «кырдьыга баран, дьиҥинэн эттэххэ» диэн сыһыаннаһарын көрдөрөр. ☉ Выражает достоверность высказываемой мысли (и в самом деле)
Онто да суох, арыый сынньалаҥ буолаарай дии саныыбын. Суорун Омоллоон
Онто да суох, биһиги үс эрэ үлэлиибит буолбат дуо, мэлдьитин — Илья, Жора, мин! В. Яковлев

сыһыан т. Кэмсиниини, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүгэр риторическай, ыйытар этиилэргэ тут-лар). ☉ Выражает сожаление, сетование (употр. преим. в риторических, вопросительных предложениях). Тоҕо да аҕабыттан ыйыппатаҕым буолла!
□ Тоҕо да аҕалтым буолла бу ууну? Ч. Айтматов (тылб.)

төһө да буолтун иһин

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар ‘туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости: всё-таки, как-никак, всё же, как бы то ни было
Ок-сиэ! Ол эрээри төһө да буолтун иһин, миигин көмүскэһэр киһи баар. Н. Неустроев
[Иван Иванович:] Пётр Степанович, эн киһи тылын ситэри истэр буол, төһө да буоллар, мин эйиэхэ начаалынньык буолабын. С. Ефремов

сыһыан холб. Туох эмэ этиигэ сөбүлэммэт, сөбүлэспэт ‘туох да диэбит иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительнопротивительное отношение с оттенком возражения, несогласия ‘вопреки всему’: что ни говори, как ни говори
Чэ, төһө да диэбит иһин, Унаарабы дьон айаҕар уган биэрэр сыыһа. С. Никифоров

сыһыан холб. ‘Туох да буолбутун иһин’ диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: а всё-таки
Ол да буоллар, төһө да оннугун иһин, Аласов бу дойдуга бэйэтэ көрдөһөн кэлбитэ, маннааҕы оскуолаҕа иллэҥ миэстэ көстүбүтүгэр бэркэ үөрбүтэ. Софр. Данилов

сыһыан холб. Итэҕэтэр, ылыннарар «хайдах да буолбутун иһин» диэн дэгэттээх утарарбаһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком убеждённости (всё же, как бы то ни было)
Солох курдук соҕотох хараҕа, Туома да буоллар, Турулус гына түстэ. П. Ойуунускай
[Дьаллааһын үрүйэтэ] туома да буоллар күөллээх. М. Доҕордуурап
Тыый оттон, туома да буоллар булт стахановеһа ааттаах киһи сүгүн буолар кэлиэ дуо? Н. Заболоцкай

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санаа хайдах да эргит-урбат, син биир оннук диэн бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемая мысль с точки зрения говорящего такова вопреки иным суждениям (что ни говори)
Туох да диэ, син биир үчүгэй бырайыак. Н. Лугинов
Чэ, туох да диэ, аны саас бэйэбинэн суорумньу буолан көрүөм буолуо, оттон. Кустук
Туох да диэ, быйыл ыһыыны эрдэ бүтэрэр буоллубут. «Кыым»

төһөтүн да иһин диэн курдук
Туох да диэбит иһин, быйыл күһүн бары-барыта хайдах эрэ ордук тупсубукка дылы. Софр. Данилов
Туох да диэбит иһин, дьону алдьаппыт Хоҥор түөкүттэрин саралааһыны булгуччу ситиһиэхпит. «ХС»

туох да диэбит иһин

туох үлүгэрэй диэн курдук
Бэйэтэ үс чаас устата үлэтигэр суох, аны эрдэ кэлбит дьону үлэҕит чааһын сарбыйыам диидии дибдийэр. Туох үлүгэрэй бу. В. Яковлев

көр уой II
Уой да, доҕотторуом, Олус да одурууннаах, Наһаа да алдьархайдаах буолар эбит даа! С. Зверев
[Катя:] Уой даа... Туох алдьархайай, аны өлөрөн кээһиэхтэрэ. С. Ефремов

ситим сыһыан холб. Арыт сөбүлэнэр дэгэттээн санааны туохтан да иҥнибэккэ-туттубакка быһа бааччы этэри көрдөрөр. ☉ Выражает категоричность высказываемой мысли иногда с уступительным оттенком (во что бы то ни стало)
Абаҕата оҕонньору уолу, хайаабытын да иһин, куорат оскуолатыгар ыытары күһэйбиттэрэ. П. Филиппов
Хайаабыт да иһин, бүгүн Өлөксөй охсорун Таппалаахха көһөрдөххө сатанар. «ХС»

ситим сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа туох да буолбутун үрдүнэн чахчы оҥоһуллар кыахтаах, булгуччулаах диэн өйдүүрүн көрдөрөр. ☉ Выражает отношение говорящего к высказываемой мысли как к реальной, осуществимой и обязательной в любой ситуации (как бы то ни было, как никак, при всём том)
Никита Швецов, хайдаҕын да иһин, Деомид Баклановы кытта сибээстээҕэ. Хайдаҕын да иһин, дьону мунньан сүбэлэстэххэ табыллар. И. Гоголев
Хайдаҕын да иһин, Асяҕа баһыйтарбыккын дуу, хайдах дуу, атаһыам. Н. Габышев

(ДАҔАНЫ, ЭМЭ, ЭРЭ) быһ. суох солб. аат. Биир өлүүгэ төһөлүү түбэһэрэ. ☉ По несколько, по сколько-нибудь. Хастыы да сыарҕа от

түмэр солб. аат. Хас да, хас эмэ. ☉ Несколько
Петрушкалаах хаһыа да буолан хаарынан сэриилэһэн кыыдамнаттылар. М. Доҕордуурап

саҥа алл. Туохтан эрэ улаханнык дуоһуйууну, астыныыны, сөҕөмахтайа үөрүүнү көрдөрөр. ☉ Обозначает чувство восторга, радостного удовлетворения чем-л.. Аай-да биһиги! Үлэ бөҕөнү үлэлээтибит!

сыһыан холб.
1. Кыра соҕус мөккүһүү дэгэттээх иэйиилээх бигэргэтиини көрдөрөр. ☉ Выражает эмоциональное утверждение высказываемой мысли с некоторым оттенком полемики (соотв. еще бы, как же)
Ама да! Айхаллаамына! Саха омук историятыгар аан маҥнай саха киһитэ Германияҕа үктэннэ. Т. Сметанин
Ама даҕаны, кыһаллан үлэлээтэхпинэ, атыттартан хаалыа этим дуо? Т. Сметанин
Ама даҕаны, көрөн туран быыһыах айылаах буолан баран, сүөһүнү өлөрө туруо дуо? С. Ефремов
2. Утарар ситимнээх баһылатыылаах холбуу этии састаабыгар киирэн «төһө да буолтун иһин» диэн курдук ситим тыл суолтата дэгэттэнэр уонна этэр санааны иэйиилээх күүһүрдүүнү көрдөрөр (ардыгар суланыы дэгэттэнэр). ☉ Употребляясь в составе уступительного предложения, приобретает оттенок значения уступительного союза и выражает эмоциональное нагнетание высказываемой мысли (иногда имеет оттенок сетования; соотв. хотя и, хотя бы даже)
Ама да, Деомид Бакланов буолбутун иһин, Днестр өрүһү аны харбаан тахсыбата чахчы, өрүс уута тымныйбыта! Н. Якутскай
Ама да, билигин илбис дьиикэй аллараһын күлүүтүн истэрбит иһин, — биһиги да кыыс дьэҥкэ күлүүтүн, олох муусукатын сүүрүгүн истиэхпит, билиэхпит. Т. Сметанин
Ама даҕаны, ыар батталлаах былаас туһунан кырдьыгы этэн, хараҥа айыылаахтар курдук көстөн, көскө баран иһэрбит иннигэр, син киһиттэн төрөөбүт киһилэрбит. Эрилик Эристиин
△ Риторическай ыйытыы уонна инверсия көмөтүнэн ситимниир дэгэтэ лаппа күүһүрэр. ☉ При наличии риторического вопроса и инверсии усиливается союзный оттенок значения
Ол төһө өр буолла, ама да бүгүн умнуллубут курдугун иһин! Суорун Омоллоон
Ол эрээри, төрөппүт аҕам кыһарыйан умса анньан биэрбэтэҕэ буоллар, мин да үтүө олоҕу булуом этэ, ама да таас хайа быыһыгар олорорго анаппытым иһин. Н. Неустроев

сыһыан холб.
1. Туох эмэ туһунан эмискэ өйдүү биэрэр этиини көрдөрөр. ☉ Выражает внезапное припоминание высказываемой мысли (да, да правда, кстати)
Арба да, дойдубар кими кытта тахсарбыный? Г. Колесов
Арба даҕаны, эн суол оҥоһуутугар ананан тураҕын эбээт. С. Ефремов. [Кардашевскай] эмискэ өйдүү түспүттүү, күө-бараа ыйытта: «Арба даҕаны, онус кылааска мунньах оҥоруохпут диэн эрэллэрэ ээ?» Софр. Данилов
2. Элэктээн, үгэргээн этиини көрдөрөр. ☉ Выражает насмешку, иронию говорящего (а, да). Арба да, бэрт киһи иэскин төлөөбөт инигин
□ Тыыннааҕым тухары мин тылбын маска ыйаабат инигит, арба даҕаны, хабахха тыыннарыаххыт буоллаҕа дии. С. Ефремов

саҥа алл. сыһыан холб., түөлбэ. Олуона диэн сөбүлээбэт, аккаастыыр сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает осуждение, неодобрение, отказ говорящего (да ну). Атыны да, ону эмиэ тугум диэн кэпсии сырыттаҕай?!
□ Эчи, атыны да, онно тиийэн чоргуйа турдаҕым ини, аны үүрэн түһэриэхтэрэ баар. Н. Заболоцкай
Эс, атыны даҕаны, кулуупка оччо кэпсиир, көрдөрөр баар ини! Н. Заболоцкай

көр буолар да эбит (эбиккин)
Дьон ол курдук эттилэр, дьэ буолар эбит. А. Сыромятникова
Ханна барбыта буолуой? Дьэ буолар да эбит... В. Протодьяконов
Дьэ буолар да эбит, бачча үрүк-түрүк сылдьан аны бөрө аһылыга буолара хаалбыт эбит буоллаҕа. В. Ойуурускай
Кини дьонтон үөрбүтүн, аны мин киниттэн үөрбүппүн... Дьэ буолар да эбит... «ХС»

түмэрбуолб. солб. аат. Биир да, хайа да киһи. ☉ Ни один человек, никто
Бэйэлэрэ аһыыр иһиттэриттэн кими да аһаппаттар. Н. Якутскай
Биһигини ким даҕаны атаҕастыа суоҕа. Эрилик Эристиин
Ананий Золотовскай бу сарсыарда кимтэн да эрдэ турда. М. Доҕордуурап
◊ Ким да (ким-хайа) иннинэ — киһиттэн барытыттан урутаан, аан бастакынан. ☉ Очень быстро, раньше всех, самым первым
Ким да иннинэ кэллим. — Аргыспыт ким-хайа иннинэ таҥнан бүттэ. И. Егоров

I
1. аат.
1. Өйдүүр-толкуйдуур, кэпсэтэр, үлэлиир-айар дьоҕурдаах, икки атахтаах, икки илиилээх тыынар тыыннаах (э. ахс. дьон, түөлбэ. киһилэр). ☉ Человек (мн
ч. люди). Чиччик, абааһы буолбатахпын, киһибин. Н. Неустроев
Киһи кыылтан уратыта өйө уонна санаатын күүһэ. Софр. Данилов
Киһи отууланан аһаабыт суола баар. Үөт төрдүгэр тымтай турар. Т. Сметанин
2. Бэйэҕэ чугас ким эмэ. ☉ Близкий, знакомый
Доҕоор, кэл эрэ манна. Киһибит бэргээтэ эбээт. Амма Аччыгыйа
Дайыыла дьиибэргээн киһитин сирэйин өрө көрө түстэ. Софр. Данилов
Бу киһигит балыыһа маһын уоран оскуолаҕа атыылаабыт. Күндэ
3. кэпс. Көссүү. ☉ Любовник
Арааһа, манна эн миигинэ суох киһи булуммуккун быһыылаах. Далан
4. кэпс. Кэргэн (үксүгэр эр киһини этэргэ). ☉ Муж. Киһим бэҕэһээ бултуу барбыта
2. с. солб. суолт.
1. Мин, кини. ☉ Я, он
Киһини сүгүн олордоллоруттан аастылар ээ. Н. Неустроев
— Бэйи, оргууй, табаарыс, тоҕо киһини талкайдыыгын? С. Ефремов
2. Ким эрэ атын. ☉ Кто-то, некто
Киһи кэлэ сылдьыбыт. — Сатаатар, киһи ыытан билиһиннэрбэтэ. Р. Кулаковскай
Киһинэн киһини ускайдаатылар. С. Васильев
♦ Абааһы киһи (дьон) көр абааһы «Уой, туох абааһы киһитэй! Киэр бар...» — диэбитэ, оҕолуу намчы саҥа иһиллибитэ. Н. Габышев. Айыы киһитэ миф. — Үөһээ дойдуга олохтоох үрдүк биистэр айбыт уонна араҥаччылыыр, Орто дойдуга олорор үтүө санаалаах, сиэрдээх киһи. ☉ Человек светлого Среднего мира, сотворенный и покровительствуемый божествами Верхнего мира
Айыы киһитэ көрдө да, муҥур тиит саҕа киһи ойон тура эккирээтэ. Ньургун Боотур
Мин эрэйдээх иннибэр күн киһитэ көмүскүүрүн көрбөтүм, Айыы киһитэ аһынарын санаабатым. С. Зверев
Ийэм ньилбэгэр олорон Айыы киһитин аһыйан Харахпыт уута тохторо. Баал Хабырыыс. Бэйэ киһитэ (дьоно) көр бэйэ
1.
Бэйэ киһитэ диэн аатырыы ол тугуй? Р. Баҕатаайыскай
Семен Иванович артыал дьонугар бэйэ киһитэ буолбута ыраатта. Т. Сметанин
Васильев оскуоланы кытта эмиэ доҕордоһоро. Кини онно бэйэ киһитэ этэ. АҮ
Киһи аатыттан аһар көр аһар. Бэйэбин, киһи аатыттан аһаран быһыта сынньан баран, үүрэн кэбиспиттэрэ. Эрилик Эристиин. «Семен, миигин үүрэн-үтүрүйэн киһи аатыттан аһардахтарына эн туох дии саныаҥый?» Р. Кулаковскай
Кырдьык даҕаны киһи аатыттан ааһар суолга үктэнним дуо, бу? П. Аввакумов
Киһи аахсыбат киһитэ көр ааҕыс. Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа
Ийэтэ икки хараҕа суох, киһи дьүүлдьаабы аахсыбат балай эмээхсинэ. Эрилик Эристиин. Киһи айаҕар киирэн барыах (киириэх) курдук кэпс. — олус болҕойон. ☉ Слушать очень внимательно, во все уши (букв. словно вот-вот войдет в рот человека)
Бары аппаһан олорон, киһи айаҕар киирэн барыах курдук иһиллииллэр. Р. Баҕатаайыскай
Киһи айаҕар (кулгааҕар) баппат көр айах I. Биирдэстэрэ сытыган сыттаах эти тула эргитэ сылдьан көрө-көрө, киһи айаҕар баппат тылынан үөхсэрэ. Н. Якутскай. Киһи аҥаара — 1) улахан ыарыһах, ыарыыга ылларбыт киһи. ☉ Инвалид (букв. полчеловека)
Баламаатап кэргэнэ баралыыстаан, киһи аҥаара буолан сытарын Очуурап бэркэ диэн билэрэ. Н. Якутскай
Атаҕым суох... аны дьону кытары тэҥҥэ хаампаппын-сиэлбэппин. Киһи аҥаара буолбутум. «ХС»; 2) улаханнык ырбыт, дьүдьэйбит (киһи). ☉ Одни кости (о сильно исхудавшем человеке)
Хоргуйан кыаммат буолбутун биһиэннэрэ кэлэн балыыһаҕа ылан өрүһүйдүлэр. Билигин да киһи аҥаара. Н. Кондаков. Киһи баара холлуо дуо — кыаҕа кыра да буоллар син туһалыыр (оҕо кыратык да туһалаатаҕына итинник этэллэр). ☉ Хоть и маленький, но уже приносит пользу (о ребенке)
Киһи баара холлуо дуо, билиҥҥиттэн бугул түгэҕин харбаан туһалыыр. — Сэгэрим, киһи баара холлуо дуо, үөрэннэҕэ буолан, онуманы билбэтэҕин-көрбөтөҕүн билэнкөрөн эрдэҕэ ити дии. Күндэ. Киһи билэр киһитэ сэнээн. — куһаҕан майгытынан-сигилитинэн, кэмэлдьитинэн биллибит киһи. ☉ Известный своими недостатками человек, с ним все ясно (букв. известный
«Сараанап даҕаны киһи билэр киһитэ этэ, билигин киилдьийэлээх атыыһыт буолан төһө да наһаа киэбирбитин иһин,» — эҥин диэн Маача олохтоохторо кистии-саба үөхсэр этилэр. Н. Якутскай
Анучиннар диэн киһи билэр дьонноро, оннооҕор балта …… кыыһыран баран, хамначчытын кулгааҕын төрдүттэн туура ыстаан ылбыта буолбат дуо. «ХС». Тэҥн. билэр күөлүм балыга; биллэр киһи. Киһи буол <эбэтэр> кии буол — олох үчүгэй эбэтэр олох куһаҕан буол. ☉ соотв. быть или не быть; все или ничего; пан или пропал
Алдан ньууругар кэлэн, Хаппытыан: «Хайдах сиргэ кэллим буолла, мин манна эбэтэр киһи буолуом, эбэтэр кии буолуом,» — дии саныыр. Бэс Дьарааһын
Тапталбын, эрэлбин бэйэм киэр хаһыйдым, аны манна мин тардыстарым суох. Киһи буоллахпына киһи, кии буоллахпына кии буолуум. ТСА ХДь. Киһи гыммат (оҥорбот) — 1) чэпчэкитик кыайар, тулуппат. ☉ Легко одолевать, побеждать кого-что-л., ему он не соперник. Кини күүстээх улахан тустуук, миигин киһи гыммат; 2) өлөрөр, өһөрөр. ☉ Привести к гибели, губить
Сааҕын төттөрү ыл, хааллардаргын эрэ эйигин үрүҥнэр киһи гыныахтара суоҕа. Бэс Дьарааһын
Далаһаны сыыһа үктээтэххинэ, өрүс эйигин киһи гыныа дуо? «ХС». Киһи иилэн ылар киһитэ (суох) — дьоһуннаах, киһи аахсыах, билиниэх айылаах киһитэ (суох). ☉ Нет ни одного достойного (кто достоин внимания), не на кого смотреть
Хатарча ууһугар улахан баай, биир эмэ бастаах киһи үөскээн сылдьыбыта баар дуо? Билигин да киһи иилэн ылар киһитэ суох. А. Федоров. Үс киһиттэн киһи арыый иилэн ылара — аргыспыт Бүччүк Баһылай диэн, биллэр олоҥхоһут. Н. Заболоцкай. Киһи иилэн ылбатынан <үөҕүс, ыыстаа> — олус быдьардык (үөҕүс, ыыстаа). ☉ Скверно, мерзко, непристойными словами (ругаться, браниться)
Туох да киһи иилэн ылбатынан үөхсэрэ, бу быдьара сүрүкэтин истиэ этиҥ. Н. Заболоцкай
[Аанчык] Киһи иилэн ылбатынан, Эдьиэйэни үөхпүт-мөхпүт. Н. Босиков. Киһи иннин сарбыйар — киһи инники кэскилин алдьатар, киһи киһи буоларын сарбыйар. ☉ Лишающий человека будущего, перспективы
Бу күннэргэ диэри умсугуйан испит испиирэ киниэхэ сааттаах дьыалаҕа тириэрдэр, киһи иннин сарбыйар алдьархайдаах ас буолара дьэҥкэтик көһүннэ. Д. Токоосоп. Киһи иһинэн оҕо — киһиэхэ сөбүлэтэр, таптатар, ис киирбэх оҕо. ☉ Милый, симпатичный, располагающий к себе (молодой человек, ребенок)
Кириисэбит барахсан киһи иһинэн оҕо. Далан. Киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа) — киһи ахсаанын ситэрэр суолтаҕа сылдьар сыппах, мөлтөх киһи. ☉ Одно название, что человек
Киһи итэҕэһигэр кэлбит дууһа быһыылаах. Софр. Данилов
Тэҥн. киһи эрэ аатын ылан (сылдьар). Киһи киһитэ көр дьон. Мөрүөн Бүөтүр …… чахчы бааччы киһи киһитэ! Барахсанов дьэллэмин көрүө этигит! Э. Соколов
Эйэҕэс, сымнаҕас, кэпсэтимтиэ, туора киһи кыһалҕатын кыһалҕа оҥостор, холку киһи былыр былыргыттан күн бүгүнүгэр диэри киһи киһитэ диэн ааттанар. «Кыым»
[Рена] бырааһынньык аайы бириэмийэ ылар, хаартыската Бочуот дуоскатыттан түспэт. Уопсайынан да киһи киһитэ. А. Кривошапкин (тылб.). Киһи <киэнэ> киилэ — эт-хаан өттүнэн чэгиэн, доруобай. ☉ Человек-кремень
Сэнии, намтата көрбүппүт, Кыракый, хатыҥыр бэйэтин. Испитигэр сэмээр күүппүппүт Киһи толуутун, киһи киилин. М. Ефимов
[Доҕорум чучунаа] киһи киилэ, омук чулуута этэ. Н. Абыйчанин
Ол сылдьан эмискэ, киһи киэнэ киилэ, уол оҕо одьунааһа буола оҕустум. С. Федотов. Киһи киэнэ кил- биэннээҕэ — үтүө-мааны, чаҕылхай. ☉ Замечательный, достойный, выдающийся
[Амма Аччыгыйа] …… остуоруйа инибиилэриттэн кэлин хайаан да куччугуйдара киһи киэнэ килбиэннээҕэ буолан тахсарын санаатахпына, бу псевдоним символиката ордук кэҥиир, эҥсиллэнэр. ФЕВ УТУ
[Владик] бастаан [үлэлии] кэлэрин утаата …… холобурга сылдьар үлэһит үтүөтэ, киһи килбиэннээҕэ этэ эбээт. Э. Соколов
Бу Василий Протодьяконов — Дьэргэли диэн, киһи барыта ытыктыыр оҕонньоро. Киһи киэнэ килбиэннээҕэ. П. Филиппов. Киһи киэнэ киргиллээҕэ фольк. — бастыҥтан бастыҥ, чулууттан чулуу. ☉ Лучший из лучших. Карчаага диэн кыраҕы харахтаах ытааччы, кус быһый, ат бөҕө, киһи киэнэ киргиллээҕэ төрөөн үөскээн олорбута үһү. Уот ч. Тэҥн. киһи киэнэ кэрэмэһэ; уол оҕо одьунааһа. Киһи киэнэ кылааннааҕа көр кылааннаах. Киһи киэнэ кэрэмэһэ — кэрэттэн кэрэ киһи. ☉ Прекрасный во всех отношениях (человек)
Ону өйдөөн-дьүүллээн көрбүттэрэ... киһи киэнэ кэрэмэһэ... буолбут. Саха сэһ. I
Киһикиэнэүсуһуктааҕа (түөрт, аҕыс) кырыылааҕа көр аҕыс I. Аҕата даҕаны киһи киэнэ аҕыс кырыылааҕа этэ. Н. Лугинов
Алексей Елисеевич... «киһи киэнэ үс уһуктааҕа, түөрт кырыылааҕа этэ» диэбитин... туттубут буолуохтаахпыт. Н. Заболоцкай
[Сүөдэр] дьоҥҥо сырыы бөҕөнү сылдьыбыт, өстөөх бөҕөнү өһөрүспүт, киһи киэнин үс кырыылааҕын тэҥэ көстөрө. П. Аввакумов. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт буол — кырдьан, буорайан эбэтэр дьадайан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ буол. ☉ Постареть, одряхлеть или обнищать настолько, что никто за человека не считает (букв. человек (его) не видит (не разговаривает), собака (на него) не лает). Ол курдук сытан, киһи көрбөт, ыт үрбэт буолан, оккомаска иҥнибэт, дьүдьэйии бөҕөнү дьүдьэйэн баран …… өлбүтэ үһү. Саха фольк. Киһи көрбөт (кэпсэппэт), ыт үрбэт оҥор — кими эмэ дьадатан киһи аахайбат, ахсарбат киһитэ оҥор. ☉ Довести (себя, кого-л.) до такого состояния, что другие за человека не считают
Баайбын бараатым, бэйэбин киһи кэпсэппэт, ыт үрбэт оҥордум. Далан. Киһи кулгааҕархараҕар баппат — олохсуйбут сиэргэ, майгыга сөп түбэспэт. ☉ Выходящий из ряда вон (о чем-л. необычном, ненормальном)
Ким да итэҕэйиэн баҕарбата, Ньукулааскыны, хайдах ыл да үүрүөххэ сөбүй, киһи кулгааҕар баппат суол дэһэллэр. У. Нуолур
Соруйан, иирсээниайдааны тардыы диэн — хайдах эрэ киһи кулгааҕар- хараҕар баппат суол. «ХС». Киһини билбэт буолбут I — өйүн сүтэрбит, өйө суох сытар (ыарыһах киһи туһунан). ☉ Без сознания (о больном)
Ася үс хонукка күүскэ ыалдьыбыта, киһини билбэт буола сыһаттаабыта. Дьүөгэ Ааныстыырап. Киһини билбэт буолбут — улаханнык сананан, улахамсыйан, кыра киһини ахсарбат буолбут, бэйэтин билиммит. ☉ Важничать, зазнаваться, задирать нос. Үчүгэй аҕай, Мэхээлэбит киһини билбэт буолбут дуу? Киһини билиэҕиттэн — олох кыратыттан, кыра оҕо эрдэҕиттэн. ☉ С детства, с малых лет
Киһини билиэхпиттэн ыал устун сылдьан иитиллибитим. Күндэ
Киһини билиэхпиттэн хамначчыт гынан ынаҕын сааҕын күртэрбитэ буолуоҕа. «Чолбон». Киһини былдьаа харыс т. — алдьархайга (хол., уокка эбэтэр адьырҕа кыылга) түбэһэн өлбүт. ☉ Погибнуть трагически (напр., в пожаре)
Уот дьулаана да сүрдээҕэ. Киһини бэйэтин былдьыахха айылааҕа. Суорун Омоллоон. Киһи сирэйин <хараҕын> таба көрбөт — кыбыстар, саатар, дьулайар (тугу эмэ гыммытыттан, оҥорбутуттан). ☉ Стыдиться, стесняться, побаиваться (из-за содеянного) (букв. не смотрит в глаза (лицо)
Сарсыарда ойуун …… саатан киһи сирэйин таба көрбөт буолан турбута. Болот Боотур
Ньукуукка тугу да хардарбатаҕа. Биир да киһи сирэйин-хараҕын таба көрбөтөҕө [кыыһы кытта кистээн көрсүһэрин дьон билбититтэн кыбыстан]. Н. Босиков. Киһи сыгынньах илиитинэн туппат — куотунарга-ааһынарга сатабыллаах, кыраҕа киирэн биэрбэт. ☉ соотв. голыми руками не возьмешь
Кини кимэ, киһи сыгынньах илиитинэн туппат киһитэ буолара, улуус улахаттарыгар биллибитэ. Болот Боотур
Оо, ким билэр. Ити урдустары киһи сыгынньах илиитинэн туппат дьоно. И. Бочкарев. Киһи сыгынньах илиитиинэн туппат кырдьаҕаһа буолуохтааҕа. «ХС». Киһи тахсыах оҕото — үчүгэй киһи буолуох оҕо. ☉ Из него получится хороший человек (о ребенке)
Киһи эрэ буоллар, уолчааны тыылга ыыттым ээ, — харса суоҕа бэрт, акаарытыттан таах өлүө... Кэлин киһи тахсыах оҕото. ӨӨККҮ. Киһи (дьон) тыла хонор — киһиэхэ куһаҕан тыл-өс олохсуйар, кини туһунан хоп-сип тарҕанар. ☉ соотв. стать притчей во языцех
Хайа, айыыта-харата бэрт буолаарай, киһи тыла хоноорой, ааппыт-суолбут сууллаарай. «ХС»
Былыр кырдьаҕастар: «киһи тыла хоммут киһитэ өр барбат» диир буолаллара. «ХС»
Киһи тылын истибэт буол көр тыл. Дьэ ити кэннэ киһи тылын истибэт буол. Н. Неустроев. Киһи тылын уйбат — сэмэни-суҥханы сөбүлээбэт. ☉ Человек, болезненно реагирующий на замечания
Бу оҕо киһи тылын уйбат. Киһи тылыттан тахсыма көр тыл. Этэр хоту элэстэнэр, киһи тылыттан тахсыбат, …… уолчааны дьон сөбүлээбиттэрэ. Н. Босиков
Киһи (саха) тэҥэ суох көр саха. Оҕолорбун санаатахпына, киһиэхэ тэҥэ суохтук туттарым. «ХС»
Чукча, аһыы ууттан киһи тэҥэ суох буола үөрбүт-көппүт. «ХС». Киһи-хара буол — 1) улаатан сит, улахан киһи буол. ☉ Стать (взрослым) человеком, повзрослеть
Ийэлэрэ эрдэ өлөн …… бэйэлэрэ бөрөһөн улааппыттара. Син, хата, киһи-хара буоллулар дии. Н. Лугинов
Дьон сэрии иннинэ төрөөбүт оҕолор улаатан киһи-хара буолалларын кэтэһэллэрэ. П. Аввакумов
Ол да буолларбын …… куйааска буһан, тымныыга тоҥон син улаатан киһихара буолан испитим. «Кыым»; 2) улаат, тыыннаах буол, тыыннаах хаал. ☉ Остаться в живых, выжить
Бэйэ бас билэр сүөһүтэ эстэн, ол аата үйэлэр тухары аһаан, киһи-хара буолан кэлбит төрүт аспыт үүт, эт эстэ аҕыйаабыта [холбоһуктааһын түмүгэр]. Багдарыын Сүлбэ
Ол эрээри, киһи-хара буолуох дьолбор, эмчит кыһамньытынан, эмп-томп күүһүнэн сыыйа үтүөрэн барбытым. «ХС»; 3) үлэһит, үчүгэй киһи буол. ☉ Выйти в люди
Дьэ билигин Максим, дьон этэригэр дылы, киһи-хара буолла. Л. Попов
Оҕом, дойдугар-сиргэр тиийэн соргулаахтык сырыт, киһи-хара буол. И. Оконешников. Бу оҕолор ортолоругар сылдьан киһи-хара буоллум дии. П. Аввакумов; 4) кэргэннэн, ыал буол. ☉ Обзавестись семьей
Кырдьаҕастар бу Байбал баҕайы киһи-хара буолан буруо таһааран олордоҕо диэхтэрэ. Күндэ
Дашаны ылбатахпына быйыл кэргэн ылыам суоҕа. Мин киһи-хара буолаары гыммытым, ити буолан таҕыстаҕа. М. Доҕордуурап. Ээ, оттон сөптөөх түбэстэҕинэ, мин да тоҕо киһи-хара буолуохпун баҕарбат буолуомуй. Туокка, халыымы кыайыам суоҕа. И. Оконешников. Киһи-хара гын (оҥор) — аһатан, иитэн, улаатыннаран үлэһит киһи оҥор. ☉ Вывести в люди, взрастить
Икки оҕону сүһүөхтэригэр туруоран киһи-хара оҥортоотум. П. Аввакумов
Бырааттарбын ким иитиэй? Ким кинилэри киһихара гыныай? Ыал устун барыахтара. Г. Угаров
Эйигин Егор Егорович ииттэаһатта, киһи-хара оҥордо. С. Ефремов
Киһи хараҕа халтарыйар көр харах. Тадж-Махал, дьиҥэр даҕаны, киһи хараҕа халтарыйар баай, нарын, кэрэдьикти оҥоһуу эбит. С. Данилов
Киһи холун иһинэн көр хол. Соччо улахана суох, киһи холун иһинэн үлэ эбит. Болот Боотур. Киһи эрэ аатын ылан (сылдьар) — мөкү көрүҥнээх, сыппах санаалаах, кыра ычалаах эрээри. ☉ соотв. Только слава, что человек; одно название, что человек
Дьүһүннээх бүрэтэ, уҥуохтаах омнуота, санаалаах сыппаҕа, сымыыттааҕар бүтэй, балыктааҕар кэлэҕэй уу туҥуй уол буол — диэн түҥнэри төлкөлөөн, таҥнары таҥхалаан кэбиспиттэрэ, ол иһин киһи эрэ аатын ылан чыыбырҕаан сырыттаҕым. Өксөкүлээх Өлөксөй
Тэҥн. киһи итэҕэһигэр кэлбит (төрөөбүт) киһи (дууһа). <Киэҥ> халлаан киһитэ көр халлаан. О, киэҥ халлаан киһитэҕин, доҕор! — диэн Дьөгүөрдээн аймана түстэ. Көстөөх сиртэн ытаҕын дии! Амма Аччыгыйа
Туттаран туран балыырдаах, Көрдөрөн туран куотуулаах Билбэт, Мэлдьэх Микиитэ — Биллэр, халлаан киһитэ. С. Данилов
Дьиҥэр, Айдар диэн отой халлаан киһитэ. Н. Лугинов. Суорҕан-тэллэх киһитэ буолла — сытар ыарыһах буолла. ☉ Быть прикованным к постели
Ньукуһуок оҕонньор үнүргү сындалҕаннаах, быһылааннаах сырыытын кэнниттэн, тымныйан, суорҕан-тэллэх киһитэ буолан сытар. Болот Боотур
Ыт охсор (охсуох) киһи суох көр ыт. Ол олордоҕуна дьиэ иһигэр ыт охсуох киһи суох. Ньургун Боотур
Бөһүөлэк иһигэр ыт охсуох киһи суох. С. Руфов
Бэл, хонтуорабар ыт охсор киһи суох. С. Ефремов
◊ Айан киһитэ көр айан
Кэлэр-кэлбэт тылгын эн биллэр бэрт түргэнник! Айан киһитин сааратыма, сырыы киһитин тутума. Ньургун Боотур
Айан киһитэ тугу эрэ толкуйдуур, тэлиэгэтин эргийэ хаамар, быатын-туһаҕын тардыалыыр. Эрилик Эристиин
Дойду киһитэ көр дойду. [Уоһук:] Бу эн, дойду киһитэ, дьиэлээх сөбүлээбэт буолтун кэннэ, тоҕо күүскүнэн мэһэмээннэнэҕин? Н. Неустроев. Киһи аймах — сир үрдүгэр олорор киһи барыта. ☉ Человечество
Киһи аймах кэскилин айхаллаан Биһиги сулуспут кыыста. П. Тулааһынап
Киһи аймахха Кэхтиитүһүү суох буоллун. С. Ефремов
[Алмаас] киһи аймаҕы оонньуур өҥүнэн умсугутар, кэрэтинэн кэрэхсэтэр, кытаанаҕынан кыайар дьикти таас! И. Данилов. Киһи күнэ — үлэни бириэмэнэн кэмнээһин: биир киһи биир күн үлэлээһинэ. ☉ Человеко-день
Аҥаардас ааспыт сылга борогууллааһынтан, боростуойдар тахсыыларыттан 2504 киһи күнүн сүтэрдибит. «Кыым»
Таах туруу суотугар үлэ бириэмэтин сүтэрии сүүрбэ тыһыынча кэриҥэ киһи күнэ буолла. «Кыым». Киһи уҥуоҕа — өлбүт киһини көмөр сир; киһи көмүллүбүт сирин үрдүгэр туруоруллубут өйдөбүнньүк. ☉ Надмогильный памятник; могила; кладбище
Бу кырдал үрдэ барыта бачымах курдук киһи уҥуоҕа. Н. Якутскай
Кини киһи уҥуохтаах үрдүк тумулга чугаһаан иһэн, дьэ куттана санаата. Болот Боотур. Уолан киһи — кэргэннэнэ илик сиппит эр киһи. ☉ Молодой зрелый неженатый мужчина
Кини [Марба] аттыгар кырыылаах харылаах, ньамаххай харахтаах уолан киһи …… күөх окко тиэрэ түһэн сытар. Күндэ
Икки эдэр чэгиэн уолан киһи …… аһыыр ыһыктарын сүгэн, куоракка сатыы түһүнэн кэбиспиттэрэ. Болот Боотур. Хаар киһи — сыстаҥнас саҥа түспүт сыа хаары мөчөхтөөн киһини үтүгүннэрэн оҥорбут хаар оҥоһук. ☉ Снежная баба. Оҕолор дьиэлэрин таһыгар хаар киһи оҥорбуттар. — Сымнаҕас хаарга чопчу түһэ сытан, сапсынан, лыах ойуутун түһэрэрбит. Ардыгар, хаар киһи оҥоро сатаан, Алҕас тарбахпытын иһэлитэрбит. С. Спиридонов. Эдэр киһи — оҕо сааһа ааспыт, сиппитхоппут киһи. ☉ Молодой человек
Эдэр киһи. Кыһаннаххына, оҕону булуоҥ буоллаҕа дии. Суорун Омоллоон
[Ааныска:] Тоойуом, ытаама. Мин баран Сахаарга өйдөтөн биэриэм, эдэр киһи уолҕамчы буоллаҕа дии. С. Ефремов
Эдэр киһи, бэйдиэ тыллаһыа суохха баара. «ХС»
Эр киһи көр эр. Эр да киһи, дьахтар даҕаны үктэлэ-тохтоло суох сөбүлэстилэр, бары төгүрүччү тураннар сылластылар. Ньургун Боотур
Оҕотуттан эр киһитигэр, оҕонньотторугар, кыыһыттан дьахтарыгар, эмээхсинигэр диэри бары дэлби киэргэммиттэр. Эрилик Эристиин
Дьахтар эр киһи буолбатах — Сүрэҕэ чараас, уйаҕас. П. Тулааһынап. Тэҥн. икки атах, иэҕэйэр икки атахтаах, инчэҕэй эттээх, урааҥхай
тюрк. кижи, киши
II
аат эб.
1. Болдьох киэбин суолтатын баҕарыы дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает значение условного наклонения с оттенком желания
Аны сааска диэри өлбөккө тиийбит киһи, кустаан көрүө этэ буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
Сынньана түспүт киһи, арыычча сэргэхсийиэ эбит. Күндэ
2. Кэпсиирэ буолбут ааспыт бириэмэлээх -быт аат туохтууру уонна -лаах сыһыарыылаах даҕааһыны кытта ситимнэһэн туохха эмэ баҕарыыны көрдөрөр. ☉ Употребляясь с причастиями прошедшего времени на -быт и прилагательными на -лаах, выступающими в качестве сказуемого предложения, выражает желание
Оо, хайыһардаах киһи. Амма Аччыгыйа
Аны биирдэ кинини көрсүбүт киһи! Суорун Омоллоон
Оо, өрүһүйбүт киһи. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр санааны олус кыһыылаах, атаҕастабыллаах диэн сыаналааһыны көрдөрөр. ☉ Выражает возмущение, обиду говорящего в отношении содержания высказываемого (такая досада, такая обида)
Киһи абарыах, оннооҕор дорооболоспот даҕаны. — Кинилэргэ, бу эһиэхэ көрдөрбүппүт курдук, үҥкүүбүтүн, оонньуубутун көрдөрдөхпүтүнэ, киһи абаккарыах, эҥин араастаан мырдыҥнаһаллар, ситэ истибэккэ, көрбөккө, баран хаалаллар. Н. Якутскай

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ аһынар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает то, что высказываемое заслуживает жалости (жалко, как жалко)
Торбоско атаҕын быһа үктэтэн, кыыс, киһи аһыныах, ытыыра. Бэс Дьарааһын
Туох үчүгэй оҕотой, ии эрэйдээхпин ньии, киһи аһыныах. С. Ефремов
Киһи аһыныах, муҥнаахтар Ааһа аҕыйах саастаахтар. Т. Сатылганов (тылб.)

аат эб. Саҥарааччы туохха эмэ баҕарыытын көрдөрөр. ☉ Выражает сильное желание говорящего
Түрмэҕэ сытыппыт киһи баар ини! Амма Аччыгыйа
Кинилэр олохторун олохтоммут киһи баар ини! Софр. Данилов
Оо, кинилэр «дириҥ ытыктабылларыттан» куота охсубут киһи баар ини. «ХС»

тутул. сыһыан холб. Этиллэр, оҥоһуллар түбэлтэ баламат, толоос баска баппат диэн сөҕөр санааны бэлиэтиир. ☉ Выражает оговорку, что содержание высказываемой мысли вызывает изумление, удивление у говорящего (удивительно, к удивлению)
Киһи бэркиһиэх, олохтон, бириэмэ таһымыттан хаалбыттара итиччэ дуу, тугуй? Софр. Данилов
Киһи бэркиһиэх, сорох политсыылынайдар дьиҥнээх мэссээннэр уонна обывателлэр буолбуттар. Болот Боотур

киһи да күлэр

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ саатаркыбыстар санааны үөскэтэр диэн быһаарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает чувство стыда, вызываемое у говорящего содержанием высказываемого (к стыду)
Оо, аҕакабыт эрэйдээх Аны аныаха диэри, Киһи кыбыстыах, Киһиргиирэ хаалбат эбээт! П. Ойуунускай
Ити баар, киһи кыбыстыах. А. Сыромятникова
Биригэдьииргэ, маастарга бэрт буола сатаан, киһи кыбыстыах, ньылаҥнааччы, хаптаҥнааччы кимий? В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ абатыйар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает досаду, обиду говорящего, вызываемые содержанием высказываемого (как досадно, к досаде, к обиде, как обидно)
Киһи кыһыйыах, кэпсэтэр киһилээх, кэпсэппэт киһилээх. П. Ойуунускай
Үлэ үксүүр кэмигэр мунньахтыыр дьаллык өссө күүһүрүө баар ээ, киһи кыһыйыах. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ кыйаханар, өһүргэнэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает раздражение, обиду говорящего, вызываемые содержанием высказываемого (к огорчению, к обиде)
Киһи кыыһырыах, Егор көрүстэҕин аайы онон-манан киирэ-тахса сатыыр. — Ол эрээри, киһи кыыһырыах, Ааныс даҕаны көхсүнэн сытан көрсөр дии. Софр. Данилов

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сиргэнэр-кэлэйэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство досады, разочарования, вызываемые содержанием высказываемого (к досаде, к разочарованию)
Киһи кэлэйиэх, бүтүн күн устата мунан түҥкэлийдим буолбат дуо? ТС ХДь. Онто, билигин өйдөөтөҕүнэ, киһи кэлэйиэх, суос-сымыйанан, соруйан оҥоро сатаан кэбилэнии эбээт. А. Фадеев (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ өһүргэстээх санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает обиду говорящего вызываемую содержанием высказываемого (обидно, в обиду, к обиде)
Киһи өһүргэниэх, талбытын лахсыйар. — Хорутуу уҥуор тохтоото, уонна, киһи өһүргэниэх, сымнаҕастык эттэ. М. Шолохов (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ киһи этэ тардар, сиргэнэр санаатын үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство брезгливости говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (тошно, гадко)
Киһи сиргэниэх, үүппүтүгэр кутуйах түспүт. — Фуражкатын сүтэрдэ, баттаҕа ооҕуй ситиминии сыстаҥнас, киһи сиргэниэх, хараҕар саба түһэр. А. Фадеев (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сөҕөр-махтайар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство восхищения, изумления, удивления говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (к изумлению, к восхищению, к удивлению)
Киһи сөҕүөх, оччоҕо ити поэт бобуулаах кэриэтэ этэ. Н. Габышев
Киһи сөҕүөх, итинтэн сорохтор тыыннаах ордоллоро. «ХС»
Киһи сөҕүөх, үрэх уҥа өттүгэр баай тииттэр лиҥкинэһэллэр, оттон хаҥас кытылыгар, дьоҕус хочолор эҥэрдэригэр, муус маҥан сотолоох хатыҥнар суугунууллар. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сөбүлүүр, көнньүөрэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство умиления говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (как мило)
Киһи таптыах, Үчүгэй да хатыҥнар. — Скворецтар — киһи таптыах, көрдөөх-нардаах, сыстаҕас чыычаахтар, ыраахтан кэлэр маҥнайгы ыалдьыттар, саас кэлиитин үөрүүлээх илдьиттэрэ. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сэргэхсийэр, үөрэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает радость говорящего, вызываемую содержанием высказываемого (к радости)
Киһи үөрүөх, үчүгэй да күн буолла. — Сааскы бурдук, киһи үөрүөх, дэхси үүнэн таҕыста. М. Шолохов (тылб.)

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сөбүлээбэт, хомолтолоох санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает неодобрение, сожаление, огорчение говорящего по поводу содержания высказываемого (к сожалению, как печально)
Дьэ хойдон иһэннэр (омуктар) оо, киһи хомойуох, Үөлэстэн көтөр кыым кэриэтэ сүппүттэр. Эллэй
Сир-дойду, киһи хомойуох кууран-хатан, хобдоҕуран сытара. «ХС»
Ити үгүс минеральнай источниктар, эмтээх уулаах, бадарааннаах күөллэр, киһи хомойуох, күн бүгүнүгэр диэри норуот доруобуйатын харыстабылыгар улаханнык туһанылла иликтэр. «Кыым»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ баҕарар, ордугургуур санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство зависти, искушение говорящего по поводу содержания высказываемого (на зависть, завидно)
Киһи ымсыырыах, бары үөрбүт-көппүт курдук, көрүдүөргэ сиэттиһэн хаамса сылдьар, эбэтэр фойеҕа төбүрүөннээн кэпсэтэ турар буолаллар. В. Протодьяконов
Киһи ымсыырыах, хайдах ааттаах ити курдук дэгиттэр дьоҕурдаах дьон төрүүллэрэ эбитэ буолла. Г. Колесов
Дьон оҕолоро, киһи ымсыырыах, барахсаттар үрдүк үөрэхтээх учуутал, быраас, огурунуом, инженер буолаллар. «ХС»

туттул. сыһыан холб. Этэр санааны утарар сыһыаннаах сыаналааһыны уонна быһаарыыны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительную оценку высказываемой мысли (все же, все-таки)
Киһи эрэ буоллар, харааһынным, Сүрэҕим нүөлүйдэ. С. Зверев
Дьэ, онтон син чаҕыйда ээ кини, киһи эрэ буоллар. Амма Аччыгыйа
Киһи эрэ буоллар, били төбөтүттэн тахсыбатах биэс уон тыһыынча солкуобайа даҕаны быстах кэмҥэ умнулунна. Д. Таас

туттул. сыһыан. холб. Этиллэр түбэлтэ киһи куттаныах, абааһы көрүөх санаатын үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство испуга, неприязни говорящего по поводу содержания высказываемого (как страшно, как неприятно)
Эһэ, киһи этэ салаһыах, часкыйда. — Арай торҕоннообут суор өр буолабуола, үрдүлэринэн суксуйан иһэн, киһи этэ салаһыах, ис-иһиттэн иччилээхтик хааҕырҕаан ааһара. Эрилик Эристиин

аат.
1. Дьон уонна кинилэр иитэр сүөһүлэрэ. ☉ Люди и их скот
Мачайар Баһылай көлөтүн-билэтин ылан, киһитин -сүөһүтүн оҥостон, атын миинэн баран …… ыллыыр. Саха фольк. Тахсан суоллаан көөртө, киһилиин-сүөһүлүүн Амма диэки барбыттар. Эрилик Эристиин
Бу сир ото-маһа, хамсыыра-харамайа, киһитэ-сүөһүтэ …… норуот айымньытыгар туойулунна. И. Данилов
2. кэпс. Дьон-сэргэ. ☉ Люди
Туох да тыас-уус иһиллибэт, киһи-сүөһү биллибэт. Н. Неустроев
Лоҥкуудаҕа бүгүн киһи-сүөһү бөҕө тоҕуоруйда. М. Доҕордуурап
Быйыл киһи-сүөһү бөҕө элбээтэ, техника сайдан эрэр. С. Ефремов

аат. Оҥоһуллар үлэ кээмэйэ: киһи биир чааска үлэлээһинэ. ☉ Человеко-час
Инчэҕэй маһынан оҥоһуллубут …… муостаны хаттаан тэлгэтэргэ 6179 киһи-чаас ороскуоттанар. «Кыым»
Поточнай лиинньийэнэн биир тонна бурдугу ыраастыырга 0,8 киһичаас …… ороскуоттанар. «Кыым»

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ сиилэһэн сонньуйар-күлэр санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Указывает на предосудительность, комичность содержания высказываемого (смешно, даже смешно, как смешно)
Киһи да күлүөх, бу куоракка мин саҕа улахан алҕастаах аҕыйах буолуо. Н. Лугинов
Киһи күлүөх, арамаан геройдарын курдук кэпсэтэбит. Н. Габышев
Оо, муҥ эбит! Киһи күлүөх. Туохха-туохха тиийэбин, бу гынан? В. Яковлев
Судургутун көрүөҥ. Киһи да күлүөх. Дьэ дьиибэ. В. Яковлев

туттул. сыһыан холб. Этиллэр түбэлтэ саатар-кыбыстар санааны үөскэтэр диэн бэлиэтээһини көрдөрөр. ☉ Выражает чувство стыда, неловкости говорящего, вызываемое содержанием высказываемого (к стыду, стыдно)
Ити оҕонньор саҕа суохпут, киһи саатыах. Амма Аччыгыйа
Ити олохтон хаалбыт, урукку олох дьуоҕатыгар тимирбит киһи тыла... киһи саатыах. А. Федоров. Киһи саатыах, бу уолаттарбыт мөлтөхтөрө бэрт! «ХС»

ситим сыһыан холб. Төрүөттээх сибээс дэгэттээх тугу эмэ эмискэ таайа, билэ охсууну көрдөрөр. ☉ Выражает внезапно возникшую догадку (так вот почему, вот поэтому-то, вот то-то и оно)
Ол да иһин, биир сүрэхтээхтэр харахтарынан өйдөстөхтөрө. Амма Аччыгыйа
Ол да иһин, Хобороос ити туораата, кинээстээххэ бардаҕа буолуо. А. Сыромятникова

даҕ. Эҥин араас, буолар буолбат. ☉ Всякая всячина, то да сё
Туой ол-бу санаалар киирэннэр, ону-маны саныы сытта. А. Софронов
Уончалаах кыыс ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
Ынах хомуйа сылдьан ол-бу оту-маһы ааҕаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
♦ Ол-бу буолан хаалыа кэпс. — туох эмэ иэдээҥҥэ түбэһиэ. ☉ Может всякое случиться (обычно намёк на печальный исход)
Биһиэхэ оҕо турбат этэ, онон ол-бу буолан хааллаҕына, хом санаайаҕын. С. Никифоров. Ол-бу буолума сөбүлээб. — сөрүөҥнээмэ, киһини эрэйдээмэ. ☉ Не ломайся
— Хотуой, ол-бу буолан эрэйдээмэ, барар буоллаххына бар! Н. Неустроев
Атаах дьахтарга дылы ол-бу буолума! И. Гоголев
— Ол-бу буолума, кэлэн бу кумааҕыга илиитэ баттаа. С. Ефремов. Ол-бу диэмэ кэпс. — ордук-хоһу тыллаһыма, солуута суоҕу дойҕохтоомо. ☉ Не говори лишнего, не говори ерунду, не болтай
Хата, ол-бу диэбэккэ, быһаара охсуҥ. А. Софронов
Өссө ол-бу диэн дойҕохтуу олороҕун! Н. Неустроев
◊ Ол-бу диэки көр — тула көрүн, эргиччи көр. ☉ Смотреть вокруг, оглядываться
Сэмэн ол-бу диэки көрө сатаата. П. Ойуунскай. Кини ол-бу диэки көрүөлүү турбута. Суорун Омоллоон
Ким да ол-бу диэки олох-чолох көрбөт. М. Доҕордуурап

сыһыан холб. Тугу эмэ эмискэ өйдөөн кэлэн эмоциональнайдык күүһүрдэн этэргэ туттуллар. ☉ Употребляется для эмоционально-экспрессивного усиления высказываемой мысли как внезапно припоминаемой (да, кстати; да, правда же). Өстүбэһи да, эн эмиэ оччоҕо Москубаҕа этиҥ дии! Өстүбэһи даҕаны, сарсын үс чаастан мунньахтаахпыт
□ Бээ-бэ! Өстүбэһи даҕаны, ааспыт Бокуруоп таҥараҕа аҕыстарын туоллахтара дии. Н. Якутскай
Өстүбэһи даҕаны, сүгэни ыалбыт уларсыбыта буолбат дуо? ГНС СТСДТ
Өстүбэс даҕаны, өртөн кэпсиэх буола-буола кэпсээбэккэ сылдьабын. Ч. Айтматов (тылб.)

сыһыан холб. «Буолтун да иһин» диэн дэгэттээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает противительно-уступительное отношение с оттенком несоответствия: хотя и; несмотря на то, что
Булка үөрүйэх буолан, төһө да дьулааннаах буоллар соччо уолуйбат, ыксаабат идэлээхпин. Т. Сметанин
[Михаил — Николайга:] Ама, төһө даҕаны баайга иитиллибитиҥ иһин, эн кыра-хара дьон диэки букатын тардыһан көрбөккүн дуо? С. Ефремов
Наташа, төһө да уһун саһыл сонноох, сирэйин саба түһэр кулгаахтаах саһыл бэргэһэлээх, сылаас этэрбэстээх да буоллар, улаханнык тоҥно. «ХС»

түмэр солб. аат. Хаһан баҕарар, куруук, мэлдьи. ☉ Когда бы то ни было, постоянно, всегда
Кырдьык суол төһөҕө даҕаны арыы курдук дагдайан тахсыа. Н. Неустроев
Аныгы аракыататааҕар Сыыдамнык сурах-садьык Төһөҕө да тарҕанар. И. Гоголев
Аан бастаан тэлэн айанныыр суол куруутун ыарахан, оттон төннөр суол төһөҕө да чугас, судургу. Далан
Киһи төһөҕө да үрдүккэ тардыһар, сыыры тахсан, хайаны дабайан киһи буолар. Н. Заболоцкай

сыһыан холб. «Хайдах да буолбутун иһин» диэн дэгэттээх итэҕэтэр, ылыннарар, эрэннэриилээх утарар-баһылатар сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает уступительно-противительное отношение с оттенком убеждённости и уверенности (как бы то ни было, что ни говори, как-никак, всётаки, всё же)
Сибэкки ньургуйар тойуга, Сибэкки ыалдьыбыт ыарыыта Төһөтүн да иһин хаалыаҕа, Үрдүк күүс айыытын кэриэтэ. С. Данилов
Быраата кини ороҕор сүүрдэн эрэр. Төһөтүн да омук сирэ туора буолуоҕа. Н. Якутскай. [Тыаһааны — Туймаадаҕа:] Төһөтүн да иһин төрөппүт аҕабыт эбээт… И. Гоголев

түмэрбуолб. солб. аат. Ханнык баҕарар. ☉ Любой, всякий; ни один
Хайа да эдэр-имигэс киһи кыайан үтүктүбэт. П. Ойуунускай
Хайа да сир туох эмэ уратылаах буолар. Софр. Данилов

сыһыан холб. Саҥарааччы этиллэр санаа булгуччу олоххо киирэр диэн эрэлин көрдөрөр. ☉ Выражает убеждение говорящего в осуществлении высказываемой мысли (непременно, обязательно, во что бы то ни стало, безусловно)
Эйигин хайаан да манна ыытыахтаахтар. С. Ефремов
Хайаан даҕаны бу түүн бүтэриэх кэриҥнээхпит, доҕоттоор! В. Яковлев

көр хайаан да (даҕаны)
Хайаатар да бүгүн быһаарыахха. Н. Габышев
Бу хайаатар даҕаны Соломон Муударай дьиибэтэбаабата буолуо. «ХС»

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, ханнык баҕарар. ☉ Любой, какой угодно, как угодно
Хайдах даҕаны үлэттэн аккаастаммат этэ. «ХС»
Хайдах да ыҥыр, сүөл диэбэт. «ХС»

түмэрбуолб. солб. аат. Ханна баҕарар, ханна эмэ. ☉ Везде, где угодно; нигде, никуда. Ханна да суох. Ханна даҕаны барыаҥ суоҕа
□ Ханна да ийэлэр оҕолорун ыал гынарга тиэтэйэллэр. А. Фёдоров

сыһ. холб. Саҥарааччы этиллэр санаа ханнык да быһыы-майгы буолбутун үрдүнэн оҥоһуллар, дьиҥнээх диэн өйдүүрүн көрдөрөр. ☉ Выражает уступительное отношение, при котором для говорящего высказываемая мысль в любых обстоятельствах кажется реальной и осуществимой (как-никак, во всяком случае, как бы то ни было)
Чэ, ханныгын да иһин, Сергей аны сыбаарсык! В. Яковлев
Суох, ханныгын даҕаны иһин, арааһа, өссө Настятааҕар ордукка дылы. «ХС»
△ Быһа бааччы этии суолтата дэгэттэнэр. ☉ Имеет оттенок категоричности (во что бы то ни стало)
Ханныгын да иһин, таһааран арахсыам. Амма Аччыгыйа
Ханныгын даҕаны иһин, үлэни салгыы ыытар боппуруоһу туруорсуохха наада. Г. Угаров

түмэр-буолб. солб. аат. Араас, эҥин араас. ☉ Всякий, разный
Ханнык да буурҕаттан толлубат. Эллэй
Ханнык даҕаны туйгун идиэйэ биһиэхэ көмөлөспөтүн билэбин. Н. Габышев

быһ. суох солб. аат. Ахсаан элбэҕин, ол эрээри чуолкайа биллибэтин ыйарга туттуллар: аҕыйаҕа суох (хом. суолт.). ☉ Некоторое количество, немало, сколько-нибудь (собир.)
Ол курдук олорбуппут биһиги, төрдүөйэҕин, хас да сылга. Амма Аччыгыйа
Сиэҥкэ ибир-сибир хааман тахсан, таһырдьаттан хас да хардаҕаһы киллэрэн, уотун отунна. Күндэ
Оһох аттыгар хас даҕаны кэнсиэрбэ бааҥката аһыллан, кураанахтанан сыталлара. Н. Якутскай

I мест. указ. этот, эта, это; бу уол этот мальчик; манан а) (вот) этим (предметом); манан кэрт руби (вот) этим (напр. топором); б) в этом направлении, тут, здесь; манан барыҥ идите в этом направлении; аттаахтар манан ааспыттара всадники проехали по этому месту; манан ыалдьар болит вот здесь; в) до этих пор, досюда; уу миэхэ манан вода мне досюда; манна а) сюда; манна кэллэ он приехал сюда; манна ууруох давай положим (это) сюда; б) здесь, тут; манна ким да суох здесь никого нет; макы этот, этого, эту, это; маны ханна гынабыт? куда мы это денем?; маныаха а) этому, этой; б) на это; маныаха кини этэр ... на это он и говорит...; маныаха диэри кэллим я доехал до этого места; маныаха тугу ылаҕын ? что ты хочешь за это? # манан дьыала буолбатах это дело нешуточное; манна диэн эттэххэ между нами говоря.
II модальное сл. усиливает высказываемую мысль: бу дьолу ! какое счастье!; бу үөрдэхпин ! как я рад!; мэлийдэхпит бу вот и остались мы ни с чём; бу хаһан тиийэбит ? когда же это мы доедем? # бу аата ... это значит...; бу аата , биһиги колхоз ферматыгар кэллибит это значит, мы приехали на ферму колхоза; бу гынан баран однако, но однако; тем не менее; бу гынан баран үлэтигэр үчүгэй тем не менее он хорошо справляется с работой; бу санаатахпына (или биллэхпинэ, өйдөөтөхпүнэ ) как я сейчас вспомнил, как я сейчас понял, как я сейчас выяснил; бу ейдөөтөхпүнэ , эн миигин албыннаабыт эбиккин как я сейчас понял, ты, оказывается, меня обманул; бу өйдөөтөххө как сейчас стало ясно, как сейчас выяснилось.

1. частица 1) усил. какой, какая, какое, как; кэрэ да кыыс! какая красивая девушка!; күндү да мал! какая дорогая вещь!; бэркэ да ытар! как он замечательно стреляет!; 2) усил. употр. обычно со сл. биир, биирдэ ни; ни... ни...; биир да киһи суох ни одного человека нет; биирдэ да суруйбатах он ни разу не написал; киһи да сүөһү да көстүбэт не видно ни человека, ни скотины; 3) усил. употр. для усил. знач. нек-рых модальных сл., межд. и междометных выражений и, а; кырдьык да, туоһу суох а правда, свидетеля нет; дьиҥинэн да, оннук буолбатах и в самом деле, не так; онто да суох, сылайдым! я и так устал!; тыый да, тугуй бу? ой, что это такое?; өлүү да буолар эбит! ох, какая беда!; 4) усил. и, даже, даже и; сүүс да киһи кыайыа суоҕа даже сто человек не осилят; ону хараҕа да суох киһи билиэ это заметит даже слепой; соҕотоҕун да үлэлиэ он и один будет работать; бэйэтэ да билбэт он и сам не знает; 5) усил. и, также, тоже; мин да билэр этим я тоже знал; тииҥ да элбэх и белок много; 6) усил. хоть, хотя; бүтүннүү да ылыҥ хоть всё берите; кыратык да үлэлээ работай хоть немножко; 7) выделит, редко -то; ведь; да ведь; күн да уһун, бүтэриллиэ день-то длинный, закончу; 8) словообразующая, образует отриц. и неопр. мест, от вопр., а также нек-рые сочет. с союзным, модальным и др. знач.: ким да никто; кимиэнэ да ничей; туох да а) ничто; ничего; никто; б) никакой; туох да диэбэтэ он ничего не сказал; туох да мэһэйэ суох без всякого препятствия; хайалара да любой из них; хайа да никакой; какой бы то ни было , любой; хайа да киһи кыайбат (кыайыа суох) никакой человек не осилит; хайдах да а) никак; б) никакой; любой; хайдах да өйдөөбөт он никак не поймёт; хас да несколько; хаста да несколько раз; хайата да любой из этих; хаһан да а) никогда; хаһан да оннук суоҕа никогда такого не было ; б) всегда; как всегда; хаһан да оннук буолааччы всегда так бывает; ханна да нигде; хантан да ниоткуда; төһө да а) нисколько; төһөнү да биэрбэтэ нисколько не дал; б) как бы ни...; төһө да кыһаннар как бы ни старался; хайаан да непременно, во что бы то ни стало; хайаатар да а) во что бы то ни стало; б) как-никак; ол да иһин так и ожидалось; ол иһин да тото , тото же; так и должно быть; кэм да всё-таки, как всегда; ханныгын да иһин как-никак; ол да буоллар но, однако; оннугун оннук да так-то оно так; хотя оно и так; таах да всё же; дэлэҕэ да недаром; 9) усил. при повторяющихся словах придаёт знач. самой высокой степени качества, признака или указывает на множество предметов очень-очень; слишком; пре=; кытаанах да кытаанах твёрдый-претвёрдый; күүскэ да күүскэ оҕуста он ударил очень-очень сильно; лискийэн кус да кус! такая здоровенная утка!; хайгыыр да хайгыыр слишком хвалит; хвалит-не нахвалится; күөлгэ кус да кус на озере масса уток; 2. союз. 1) соед. образует сочет., близкие к парным словам и, да; бырыы да бадараан грязь да болото, сплошная грязь; күннэтэ тыал да хаар каждый день ветер да снег, каждый день непогода; 2) соед. употр. при обозначении действий, следующих друг за другом моментально или неожиданно и, да; киэр хайыста да ытаан барда он отвернулся и заплакал; ылла да ууга бырахта он взял да в воду и бросил; 3) перечисл. и, да; оҕо да улахан да и стар и млад; и взрослые и дети; мин да, эн да и ты и я; билигин да, кэнэҕэс да и сейчас и в будущем; биһиэхэ улахан да, кыра да өрүстэр элбэхтэр у нас много и больших и малых рек; 4) временной, указывает на то, что действие главного предлож. совершается сразу же после действия придат. предлож. как только; аан аһылынна да кыыс киирдэ как только открылась дверь, вошла девушка; 5) усл. если; раз; соруйдулар да, үлэлиэх тустаахпыт раз поручили, то мы должны работать; 6) уступ, хотя, хоть; бүгүн барарга быһаарыммыппыт да, саараатыбыт хотя мы решили уехать сегодня, но передумали; 7) противит. но, а, однако; тем не менее; бэҕэһээ аахпытын өйдүү сатаата да, барытын умнан кэбиспит он силился вспомнить прочитанное вчера, но не мог.

избирательный блок

I 1) человек, персона || человеческий, людской; эр киһи мужчина; эдэр киһи молодой человек; киһи аймах человечество; киһи тыла а) человеческое слово, людская речь; б) людская молва; киһи тыла уоттааҕар абытай погов. человеческое слово жжёт пуще огня; 2) кто-то, некто || чей-то, чужой; манна киһи сылдьыбыт здесь кто-то был; киһи киэнэ чужая вещь; киһи киэнигэр баҕарыма - бэйэн киэниттэн матыаҥ посл. не желай чужого— своего лишишься.
II частица модальная, выражает желание говорящего, употр. с ф. гл. прош. результативного вр. или именем обладания на =лаах бы; көрбүт киһи увидеть бы; саалаах киһи иметь бы ружьё; туох эмэ тустаах үлэлээх киһи иметь бы какую-нибудь определённую работу; кинини көрсүбүт киһи встретить бы его; киһи аһыныах выражает жалость: киһи аһыныах , тоҕо кыратай ! какой же он маленький, бедняга!; киһи аһыныах , ытыы турара он стоял и плакал, и было жаль его; киһи күлүөх смешно; киһи күлүөх , остуоруйаны дойҕохтоомо ! что ты мне сказки рассказываешь, смешно!; киһи кыбыстыах даже стыдно, просто неудобно; киһи кыбыстыах инньэ диэбитэ баар он так и сказал, даже стыдно было ; киһи кыпыйыах зло берёт; как досадно; киһи кыпыйыах кини өссө күлэр он ещё и смеётся, прямо зло берёт; киһи кэлэйиэх выражает досаду, глубокое разочарование, вызванные чьим-л. неблаговидным поступком или неудачными действиями: табаарыпым буолуохсут , киһи кэлэйиэх , инньэ гынна а мой, с позволения сказать товарищ, к моему глубокому разочарованию, поступил так; киһи кэлэйиэх , бу сытар куобаҕы сыыһан кэбиһэр к досаде, он промазал в зайца, лежащего совсем близко; киһи саатыах стыдно; к стыду; киһи саатыах , саамай бастыҥ үлэ-һиппит ыйдааҕы былаанын толорботох к стыду, самый передовой работник не выполнил свой месячный план; киһи өһүргэниэх выражает обиду на чьи-л. слова или смех: киһи өһүргэниэх , күлэн тоҕо барда он вдруг разразился таким смехом, что впору было обидеться; киһи өһүргэниэх , дьон ортотугар инньэ диэтэ он при всех сказал такое, что можно было обидеться; киһи үөрүөх к радости; киһи үөрүөх , оҕолорбут үчүгэйдик үөрэнэллэр к радости, наши дети хорошо учатся; киһи хомойуох к огорчению; киһи хомойуох , бүгүн ардахтаах тымныы күн буолла к огорчению, сегодня дождливый холодный день; киһи ымсыырыах как завидно; просто завидно, даже завидно; киһи ымсыырыах , үлэ-лииллэрэ үчүгэйин ! как хорошо они работают, просто завидно!; оҕолор , киһи ымсыырыах , үөрэ-көтө , оонньуу сылдьаллар просто завидно, как ребята веселятся, играют; киһи эрэ буоллар всё-таки; киһи эрэ буоллар дьулайбыт всё-таки он испугался (обычно говорится о незаурядных людях, проявивших в определённых обстоятельствах человеческую слабость); киһи эрэ кыпыйыах любой обидится, кому не будет обидно; киһи эрэ кыпыйыах , кини барытын төттөрү оҥорор кому не будет обидно, он всё делает наоборот.

подушевые расчетные налоговые доходы

то и сё, всякая всячина; ол-бу диэки туда-сюда; в разные стороны; ол-бу өттүттэн отовсюду, с разных сторон; ол-бу диэмэ а)не говори лишнего; б) не говори то одно, то другое; в) не говори так; ол-бу буолума неодобр, не ломайся.

pro. this, these

adv. also, too, even, indeed; да…да conj. and, both…and

n. person, human, man

I союз
то же, что «и». Однажды лебедь, рак да щука..
I частица
1. Ээх, сөп, оннук. Ты принес краски? Да принес. 2. Ыйытыыга туттуллар тыл. Ты пионер, да? 3. Эҕэрдэлииргэ, баҕа санааны этэргэ туттуллар. Да здравствует 1-ое Мая! Да будет так!

1. союз да, уонна
2. частица ээ, ээх
все пришли? Да - бары кэллилэр дуо? ээх, ыраатта, өр буолла

II союз 1. соед. да, уонна; он да я кини уонна мин; 2. присоед. весе, онуоха эбии; весь день шёл снег, да ещё с дождём күнү быһа хаар түстэ, онуоха эбии самыырдаах; 3. против, да; он охотно сделал бы это, да у него нет времени кини итини үөрүүнэн оҥоруо этэ да, иллэҥэ су ох; # думал, думал, да и надумал санаан-санаан дьэ санаа булунна;смеётся, да и только күлэн эрэ кэбиһэр.

I частица 1. утв. ээх, ээ, ээ-э, сеп, оннук; все пришли? — Да бары кэллилэр дуо?— Ээ-э; да, конечно ээ, оннук; 2. вопр. (разве) тыый, ноо; он уехал.— Да? А я и не знал кини барбыт.— Ноо? Оттон мин ону билбэккэ хаалбыппын дии; 3. усил. ээ, ама, кэм; да не может быть? ээ, ама оннук үһүө?; да ну его! ээ, баҕайыны!; что-нибудь да останется туох эмэ кэм хаалыа; 4. (кстати; действительно) кырдьык даҕаны, арба (даҕаны) өстүбэһи; да, ещё одна новость! арба даҕаны, өссө биир сонун!; 5. в сочет. с гл. (пусть): да здравствует туругурдун; да славится айхалланнын; да здравствует наша доблестная Советская Армия! туругурдун бипиги килбиэннээх Советскай Армиябыт!