сейчас, теперь, ныне; билигин эрэ көрдүм бу киһини я только теперь увидел этого человека; билигин кэлиэм я сейчас приду.

I мест. указ. тот, тот самый; били киһибит ханна тиийдэ? куда же делся тот человек?
II модальное сл. выражает выделение предмета, обстоятельства путём напоминания, ссылки на известное: били хонууга кэллибит мы пришли на ту самую поляну; били, мин оччоҕо барыахтаах этим дии помнишь, я тогда должен был ехать.

adv. now, presently

pro. that

сыһ.
1. Бу буола турар кэмҥэ. ☉ В настоящее время, сейчас
Биһиэхэ билигин эрбии уонна сүгэ ордук наадалаах буолуохтара этэ. Амма Аччыгыйа
Кини билигин Ленинградка баар. М. Доҕордуурап
2. Бу кэм иннинэ эрэ аҕай. ☉ Только что, совсем недавно. Бу билигин кэлэн турабын
□ — Бу дьон билигин эһиги кэлиэххит эрэ иннигэр арааһы барытын кэпсэппиттэрэ. Эрилик Эристиин
3. Уталытыыта суох, субу сотору. ☉ Очень скоро, незамедлительно, немедленно
Билигин суругу илдьэн биэр. М. Доҕордуурап
Мин сылабаарбын көрүөм, билигин тиийиэм. Н. Заболоцкай

I
ый. солб. аат Урут этиллибит тугу эмэни эбэтэр биллэр тугу эмэ ыйар. ☉ Указывает на что-л., уже упоминавшееся в речи и известное (тот, тот самый)
Моҕус дьиэтигэр киирдэ, били чыычааҕын сиэбиттэн таһаарда. Суорун Омоллоон
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
Били сибилигин аҕай былдьаһатарыһа саҥарбыт дьон ах баран хаалаллар. Н. Якутскай
II
аат сыһыан т. Этиллэр предмети эбэтэр санааны кини урут ахтыллыбытын, биллэрин (кэпсэтээччи уонна саҥараачы билэллэрин) туһунан саҥаран, ыйан чопчулууру көрдөрөр. ☉ Употребляется для выделения в высказывании предмета или мысли путем напоминания о том, что об этом говорилось ранее, ссылкой на известность этого говорящему и собеседнику (тот самый, нам известный)
Били, хаайыллыан эрэ иннинэ дьонун кыһалҕаҕа киллэрэн туран кэппит саҥа ырбаахыта тырыттан хаалбыта көстө түстэ. Эрилик Эристиин
Бии, көскө сылдьыбыт Короленко туһунан. Амма Аччыгыйа
△ Бу суолта ааспыты кэпсэтээччигэ санатыы, болҕомтону тардыы дэгэттэнэр. ☉ Употребляется для привлечения внимания, напоминания чего-л. собеседнику
Били, эн манна турбутуҥ буолбат дуо? Оттон, били, таҥас ылларбыппыт дии, ону саатар өйдөөн ыйыппытыҥ дуу? С. Ефремов
Эмээхсиэн, хайа, били, оҕоҥ таҥаһын-сабын бэлэмнээтиҥ дуо? А. Софронов
Ылдьаа, эн мин киммин истиэх буолбутуҥ ээ, били, бээһээ... Н. Заболоцкай

уу билик буол — дэлби уу буол; илий. ☉ Промокнуть до нитки
Баишев ардахтан уонна тиритэн уу билик буолбут. В. Яковлев
Кинилэр сүүрдүү түмүгүн билэ охсоору аттарын уу билик буолуохтарыгар диэри үүрэн-түрүйэн аҕалбыттар этэ. И. Федосеев; хаан билик буол — бүтүннүү хаан буол, элбэхтик хааныҥ таҕыс, тоҕун. ☉ Быть залитым кровью, истекать кровью
Хаан билик буолбут киһи …… илиитин утары ууналыы сытта. Амма Аччыгыйа
Соһумар сурахтан Өрүүнэ уҥан түспүт. Онтон хаан билик буолбут убайын көрөөт, Өрүүнэ уйулҕата көппүт. И. Федосеев

аат., кэпс. Киһи ханнык эмэ санааҕа, толкуйга кэлиитэ. ☉ Решение, умозаключение, мысль
Чэ, бэйэ, тэриллэн иһиҥ, холкуоскут тэриллэн истэҕин аайы ханнык санаа-билик [холкуоска киирэр туһунан] киирэн иһэр. Күндэ