сор , мусор; мас сыыһа мелкие щепки; сыыһы харбаа = вымести сор ; харахпар сыыс киирдэ в глаз попала соринка; сылдьыбыт сыыһы булар погов. бывалый хоть соринку да находит; сыыс от сорняк # сыыс түһэрбэт а) схватывает на лету, понимает с одного слова; б) не оставляет и соринки без пользы (о скряге).

нареч. разг. кыра да, кыратык да; он ничуть не похудел кини кыратык да дьү-дьэйбэтэх; # ничуть не бывало олох оннук буолбатах.

частица буолара, этэ; в молодости, бывало, он охотился на волков кини эдэригэр бөрөлүүр буолара.

несов. 1. см. быть; 2. (происходить, случаться) буол; бывает и так оннук да буолар; 3. (посещать) сырыт; он часто бывает в театре кини театрга элбэхтик сылдьар; # как ни в чём не бывало 1) (без всяких последствий) туох да буолбатаҕын курдук; 2) (с невинным видом) билбэтэх-көрбөтөх курдук; как не бывало олох да суоҕун курдук; боли как не бывало ыалдьа да сылдьыбатах курдук.

1. аат. Бороҥ өҥнөөх дьиэ таһыттан арахпат кыра чыычаах. ☉ Маленькая птичка с серо-темным оперением, воробей
   Барабыайдар амынньыарга саһар буоллахтарына, тымныы эбэтэр силлиэ түһүөн биттэнэллэр. ДьСИи
   Булчуттар сыарҕа атынан кэлэн истэхтэринэ, соҕотох барабыай сыарҕалаах ат иннигэр түһэн айаннаһан испит. И. Сосин
   Аан бастаан түннүккүн аһа баттаан, барабыайдар этиһэн-айдаарсан чыыбырҕаһалларын истиэҥ. «ХС»
2. даҕ. суолт. Барабыай, барабыайга сыһыаннаах. ☉ Воробьиный. Барабыай уйата
   ♦ Ытыллыбыт барабыай калька – олоххо эриллибит, уопуттаах киһи. ☉ Опытный, бывалый человек, стреляный воробей
   Ити туһунан Михаил Ивановичка биир ыйдааҕыта эппиттэрэ буоллар, кини кыыһырыа этэ: «Мин оннук акаары буолбатахпын. Мин ытыллыбыт барабыайбын. Билэ-билэ киирэн биэрэн бэрт!» – диэх этэ. Н. Лугинов

1. быһ. солб. аат. Ол саҕа, ол саҕаны. ☉ Столько. Биһиги икки ый үлэлээтибит, эһиги эмиэ оччо үлэлиэхтээххит
2. сыһ. суолт.
3. Ол курдук, бу саҕа. ☉ Столь, настолько. Оччо үрдүк хайаны көрө иликпин. Эйиигин эрэнэрим оччо
4. Маннык. ☉ Такой, таковой. Туохтан оччо айылаах буоллуҥ?
   ♦ Оччону көрөн (көрсөн) баччаҕа кэлбит — элбэҕи көрбүт-билбит, боруобалаабыт. ☉ Бывалый, много повидавший, испытавший, видавший виды
   Бэйи, кэллэ кэлээт, мин аҕайбын дэнимэ. Оччону көрөн баччаҕа кэлбит дьоммут. В. Протодьяконов
   Оччону көрсөн баччаҕа кэлбит оҕонньор буолуо. С. Руфов
   ср. др.-тюрк. анча ‘так, таким образом, столько’

коптить; туоһунан тордоон бэчээт уурара он, бывало, ставил печать, закоптив её берёстой (горящей); тор суолгун тордооботоҕум твой остывший след я не грязнил (старинная просьба-заклинание, обращенная к медведю при встрече).

I неважный, нехороший; ничтожный; барбах үлэһит неважный работник; барбах майгы скверный нрав.
II модальное сл. выражает 1) субъективное ограничение только, лишь просто, всего-навсего; ити, барбах, үөрэтэн этэбин это я говорю просто в порядке нравоучения; урут, барбах куруусчут эрэ этим раньше я был всего-навсего грузчиком; 2) безразличное отношение к происходящему как ни в чём не бывало; барбах, табахтаан бусхата олорор он сидит себе и покуривает, как ни в чём не бывало.

I
аат. Туох эмэ (хол., сиэммит аһылык, элэйбит, алдьаммыт, көөрөттүбүт мал-сал) кыра тобоҕо, ордуга. ☉ Остаток от чего-л. (напр., объедки, огарок)
Ханна эрэ чүмэчи чээрэтэ баар этэ. Күрүлгэн
Мыыла чээрэтин тута сылдьарыттан сылыктаатахха, субу аҕай суунаары сылдьара. С. Курилов (тылб.)
II
аат. Кырдьаҕас хатыҥ умнаһыгар үөскүүр хараҥа күрэҥ дьүһүннээх ур. ☉ Чёрный гриб в виде нароста на стволе берёзы, чага
Хатыҥ чээрэтин сыл хайа баҕарар кэмигэр хомуйуохха сөп. ТКП ТДЭҮү
Дьэбдьиэ си дьүгээр буолуохтааҕар дьонноругар хатыҥ чээрэтинэн өҥө кубулутуллубут сылбырхай ууну кутан биэрдэ. «Чолбон»
Сылбырхай ууну хатыҥ чээрэтинэн, күөл отунан, кытыан иннэтинэн суһуктутан иһэллэр. П. Ламутскай (тылб.)
♦ Чээрэ киһи түөлбэ. — олох ыарахаттарынан хатарҕаабыт, саастаах көлүөнэ киһитэ. ☉ Бывалый, из старого, закалённого поколения человек
Сөдүөт оҕонньортон ыйыт, чээрэ киһи билэрэ буолуо. НАГ ЯРФС II

1. даҕ.
2. Кырдьар сааһыгар тиийбит. ☉ Достигший почтенного пожилого возраста, пожилой, старый (о человеке)
   Бэйэм сүөһүлэрбин кырдьаҕас, тиэргэн ийэтэ буолбут ынахпынан буларым. П. Ойуунускай
   Мин кырдьаҕаспын да, доруобайбын, үөһэ хайдах эмэ тахсыам буоллаҕа. Амма Аччыгыйа
3. Өр кэмҥэ тугунан эрэ дьарыктаммыт, идэтийбит, уопутурбут. ☉ Давно занимающийся каким-л. делом, опытный, со стажем, бывалый (о человеке)
   Улахан уола кэргэннэммитэ ырааппыт, кырдьаҕас ыал. Софр. Данилов
   Табаарыс Бадин Михаил Иванович — кырдьаҕас бассабыык. С. Ефремов
4. Баар буола сылдьыбыт, ааспыт, эргэ. ☉ Прежний, прошедший, старый
   Кырдьаҕас үйэбит Кыйданна, кыранна. Күннүк Уурастыырап
5. көсп. Баар буолбута, төрүттэммитэ, туһаныллыбыта ырааппыт. ☉ Существующий давно, находящийся в употреблении давно, старый, древний (о чем-л.)
   Эдьигээн олус кырдьаҕас — сааһынан Дьокуускай куораттан аҕыйах ый эрэ балыс. С. Руфов
   Кырдьаҕас алтан сылабаар оргуйан сыыгыныы турар. М. Доҕордуурап
   Бу кырдьаҕас оскуола үлэтигэр киһи кэрэхсии көрөрө чахчы баар эбит. ОГГ СМ
6. аат. суолт.
7. Сааһырбыт киһи. ☉ Старик, старец
   Кырдьаҕаһы хааһахха хаалаан сылдьан сүбэлэт (өс хоһ.). Кырдьаҕастан ыйытыма – сылдьыбыттан ыйыт (өс хоһ.). Элбэх хаары моҥообут кырдьаҕас, тоҕус уонча сааһыгар чугаһаан иһэн өлбүтэ. В. Протодьяконов
8. Ытыктаан, сүгүрүйэн этии, ыҥырыы, ааттааһын (сааһынан оччо кырдьаҕаһа да суох киһини, ардыгар киһи олоҕор суолталаах атын туох эмэ да туһунан). ☉ Почтительное обращение к кому-л. или уважительная характеристика когочего-л.
   Кынаттааҕым кырдьаҕаһа Кыталык кыылга былааннаахтык Кыыһар былыты аннынан Кылбайан көттө. Нор. ырыаһ. Суор Ойуун кыраҕа хоҥнубат кырдьаҕас буолуо. Амма Аччыгыйа
9. Туох эмэ улахан, күүстээх хаачыстыбатын бэлиэтээн этии. ☉ Дед, старец (слово, выражающее уважительно-почтительное отношение к чему-л.)
   Тымныы кырдьаҕас алта уон бииргэ тиийэ дьалкыйан ылаттаата. Н. Заболоцкай
10. харыс. т. Эһэни (тыатааҕыны), уоту ытыктаан, дьулайан ааттааһын. ☉ Старец (почтительное, оберегательное обращение) — эвфемизм, заменяющий слова «огонь», «медведь»
    Кырдьаҕас аатын олус үгүстүк ааттаабат баҕайыта. Булка мээмигэ, тыатааҕы, бөппөккө эҥин диэччилэр, оттон арҕаһын алаһата, суолун көтөлө диэн ааттааччылар. Далан
    «Бэйи, мин кырдьаҕаспар бэристэхпинэ сатанар», — диэтэ, итиэннэ уотун диэки хаамта. С. Никифоров
    Кырдьаҕас хайа да кыыллартан барыларыттан өйдөөх, куһу киһи курдук ураҕаһынан да бултуурун ылан көрүҥ, тууну көрөрүн, тылбыытын эрэ сатаан укпат. «ХС»
    ♦ Кырдьаҕас бөрө (ыт) – өр олорон, олоххо арааһы көрсөн, элбэҕи билбиткөрбүт, уопутурбут киһи. ☉ Видавший виды, бывалый; соотв. тертый калач (букв. старый волк, пес)
    Кырдьаҕас ыт үрбүтэ хаалбат (өс хоһ.). Кырдьаҕас ыт сымыйанан үрбэт (өс хоһ.). Кырдьаҕас бөрөлөр Түү сирэй уонна Адаархай кэлбэтэхтэр. Олор үөмэн эрэрдии ньылбыйа тутталлара бэлиэ буолара. Р. Баҕатаайыскай
    Күөлгэ кус толорута чахчы – кырдьаҕас бөрө эндэппэтэх баҕайым ини. Н. Заболоцкай
    ◊ Аар кырдьаҕас – олус элбэх саастаах, ытыктанар киһи. ☉ Старец, очень старый почтенный человек
    Саха аар кырдьаҕаһа сүрдээх имигэстик хамсанан үҥкүүлээн дэгэрийэн эрэрин көрө-көрө сүрдээҕин сөҕөбүт. «ХС». Кырдьаҕас аат — ким, туох эмэ билигин айыырҕаан этиллибэт буолбут былыргы аата (итэҕэли кытта сибээстээн маннык ааты туттубакка кыһаналлар). ☉ Старинное полное имя кого-л. или название чего-л., вышедшее из употребления (согласно народным поверьям и суевериям, его стараются не произносить вслух)
    Бу эн үөһээ бииһин ууһун наһаа дириҥник ахтар эбиккин, бу дьон кырдьаҕас ааттарын ааттыыр сэттээх-сэлээннээх буолар. Эн ыччаттаах киһигин, ыччаккын харыстаа, улахан тылы саҥарыма. Тоҥ Суорун
    [Амма тоҕойун сиһин] кырдьаҕас аата Түөрт Уон Түөрт Күөллээх Түгэх иһэ. Багдарыын Сүлбэ. Ытык кырдьаҕас үрд. – ытыктанар, ытыгыланар кырдьаҕас киһи. ☉ Почтенный, глубокоуважаемый пожилой человек
    Сэттэ улуус Сээркээн сэһэнэ буолбут, Ыарахан атахтаах, Ыралаах тыллаах, Ырыаһыт идэлээх Ытык кырдьаҕаһы буланнар, Түһүлгэ төбөтүгэр Туруоран [кэбиһэллэр]. Өксөкүлээх Өлөксөй
    Бууктаах сон саҕынньахтаах ытык кырдьаҕас оҕонньор киһи, сөҥ-сөҥнүк саҥаран, лүҥкүнүү турар эбит. П. Ойуунускай
    ср. тюрк. карт ‘старый’