аат. Атаҕа суох чороон курдук кымыс иһэр кыра мас иһит. ☉ Небольшой деревянный сосуд без ножек для питья кумыса. Кэриэн ымыйа кэккэлээбит, Бырыдах иһит быыгынаабыт. Саха фольк. Тэҥн. быдараах

көр быдараах
Быччыгыныар ойуулаах Бырадаах иһиттэри бычыгыраттыбыт, Бачыгырас ойуулаах Матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк. Сэттэ сиринэн кэрэниистээх ойуулаах Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит, Быччыгыныар ойуулаах Бырадаах иһиттэри бычыгыраттыбыт. Нор. ырыаһ. Чороон айаҕы Чуоҕутан туругуртубут, Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит, Бырадаах айаҕы Быыгыначчы туруордубут. Н. Степанов
ср. тюрк. бардак ‘стакан’

сыһ.
1. Биир күдьүс уһуннук уонна дыыгыныыр тыастаахтык. ☉ Равномерно, протяжно и гулко
Солко ноһубуойунан сотуннулар, Быысапкалаах былаакка Быыгыначчы сыыҥтаатылар, Саҥа биэйэринэн сапсыннылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Бырдах аймаҕа быыгыначчы ыллаабыт. П. Ойуунускай
2. Хойуутук кэккэлэччи. ☉ Густо, в один ряд
Кэриэн айаҕы кэккэлэттибит, Быдараах айаҕы Быыгыначчы туруордубут. Нор. ырыаһ.

үүй диэнтэн атын
туһ. Доруоп маһа хайыттан тус-туспа барыталаабыта сигэнэн, тирбэҕэнэн, ньаалбаанынан үүйүллүбүт. Амма Аччыгыйа
Өһүөнү батыһа хаптаһын долбуур. Онно ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйалар, мээрэй, быдараах көстөллөр. Р. Кулаковскай
Титириктэр тастарыгар талаҕынан үүйүллэн, түспэт гына тииккэ, ыҥыырдар ыйаммыттар. Н. Абыйчанин

I
аат. Туох эмэ кээмэйэ, улахана. ☉ Величина, размер чего-л.
Дьиэни кэлэн көрдүлэр, мээрэйин ы ллылар. «Чолбон»
Үктүүр ыйааһынынан уонна тас мээрэйинэн Орто Халы маттан кэлбит атыырдар атыттартан хааллылар. АНП СЭЭ
II
аат. Биир киилэ кэриҥэ истээх туос иһит. ☉ Берестяная посуда ёмкостью примерно в один килограмм
Дьөгүөрдээн ыалларын кэрийэн хомуйан, икки мээрэй тоҥ туорааҕы халлаан сырдыыта аҕалаат, тааска мэлийбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Өһүө нү батыһа хаптаһын долбуур. Онно ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйалар, мээрэй, быдараах көстөллөр. Р. Кулаковскай
Үс мээрэй бур дугу ыһар сири солообут киһи дьол буолуо этэ. А. Сыромятникова

1. аат. Дуйдаммыт чараас сымнаҕас ылтаһын. ☉ Кусок жести, жестянка
   Ити кэмҥэ Сөдүөччүйэ ньаалбаан үүдэһиннээх икки хончоҕорго үүт баһан киллэрдэ. М. Доҕордуурап
   Долбуурга ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйа, мээрэй, быдараах көстөр. Р. Кулаковскай
   Гриша диэн доҕорум кирпииччэҕэ аалан-аалан көмүс курдук килэпэчиппит ньаалбаан сыыстааҕын саҥата суох куду аста. С. Федотов
2. даҕ. суолт. Ньаалбаантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из жести
   Килэриччи элэйбит былыргы үйэтинээҕи ньаалбаан холбуйаны остуолга уурда. А. Софронов
   Арсения …… былырыын атыыһыттан ылбыт ньаалбаан ньуоскатын хоонньугар угунна. Эрилик Эристиин
   ♦ Ньаалбаан киһи кэпс. — биир сүнньэ суох, санаатын уларыта сылдьар киһи. ☉ Человек, легко меняющий свои убеждения
   [Октябрина:] Итинник ньаалбаан киһи буоллаҕына, кырдьык, атырдьах маһын курдук арахсыам. М. Попов
   ср. др.-тюрк. йалбы ‘плоский’

туохт.
1. Кэккэлэт; кэккэлээн, кэчигирээн көһүн. ☉ Ставить ровными рядами; показаться, виднеться ровными рядами
Бычыгыныар ойуулаах быдараах иһиттэри бычыгыраттыбыт, бачыгырас ойуулаах матаарчах иһиттэри бааралаатыбыт. Саха фольк. Кууһума суругун саҥата суох куду аспытын ылан, кыҥнаҥныы-кыҥнаҥныы анараа киһи суругун аллараа өттүнэн оҕуруону тиспит курдук суруйан бычыгыратан баран биэрдэ. А. Софронов
2. Кимиэхэ да кыраны да биэримэ, кичээҥитик тутун (буолб. ф-ҕа тут-лар). ☉ Никому ничего не давать, быть очень бережливым (употр. в отриц. ф.)
— Доҕоор, табаарбытын ханна да бычыгыратыахпыт суоҕа. — Ии, оттон дьэ саамай улахан кыһалҕабытыгар, наадабытыгар эрэ туттуохпут буоллаҕа дии. Күндэ
Көрдүҥ дуо? Бу хочо бүтүннүү Микииппэрэп кинээс дойдута. Мантан ытырым оту кыра дьоҥҥо бычыгыраппат. М. Доҕордуурап
Кимиэхэ даҕаны биир кымааҕы бычыгыратыма. В. Яковлев
Онон нэһилиэктэргэ таас чоҕу бычыгыраппаттар. «Кыым»

туохт.
1. Тугу эмэ кичэйэн уур, тут, сөптөөх оннун буллар. ☉ Помещать, определять что-л. куда-л.; хранить, беречь, держать что-л. Киһим мин сэлээппэбин, бартыбыалбын ханна эрэ харайа оҕуста. Н. Габышев
Мантан элеваторга, бурдугу кыайан ыраастыыр уонна сүтүгэ суох харайар сиргэ биир да туорах хаалбакка барыах тустаах. Л. Брежнев
«Быйыл хортуопуй, хаппыыста бөҕө үүннэ, харайар сир суох буолла, дьэ иэдээн!» — дэсиһии, мунньах аайы моргуһуу. КФА СБ
2. Кими, тугу эмэ кыһаллан көр, бүөбэйдээ. ☉ Окружать заботой кого-л., заботиться о ком-чём-л.
Аны Марыына Тойболу харайар, була-була көмөлөһө сатыыр. Н. Лугинов
Онно ас дэлэй үһү, умнаһыты мээнэ харайаллар үһү, кини умналаан мээнэ булабын диир. Эрилик Эристиин
Оттон Манаана кинилэри күн аайы хайдах үчүгэй ыанньыксыт буоларга, ынаҕы хайдах харайарга, ынахтан хайдах элбэх үүтү ыларга уһуйара. И. Данилов
3. Көмөлөһөн, үтүө оҥорон туохта эмэ биэр. ☉ Помогать, оказывать кому-л. милость, помощь
«Хара тыа харайдаҕына, тайах этэ сиэхпит», — дии-дии харчыга илиитин уунна. Баһыыбалаат, киэпкэтин кэтэ-кэтэ, тахсан барда. С. Руфов
«Дьэ хотунум Маарыйа, оҕом туһугар туохта эмэтэ харай, аһынхарыһый…» — диэтэ [Кэтириис]. ОИП Х
Хара бытык сүгүрүйэр уонна этэр: «Уолчааныам, умнаһыкка харай». ПНО
4. Сөбүлээбэт буола-буола киһиэхэ тугу эмэ төннөрөргө, «чэ, мэ, ыл» диэн дьаһайар суолтаҕа туттуллар. ☉ Выражает значение недовольства тем, что приходится кому-л. что-л. возвращать или отдавать (на, забирай)
«Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык, быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
«Дулҕалааххын» харай, мунньаҕаморгуора да суох төннөрөөрү кэлэн сытабын. Амма Аччыгыйа
5. Өлбүт киһини сиэрин-туомун толорон көмп. ☉ Похоронить, предать земле кого-л. достойно
Сайыҥҥы киһини төһө өр сытыарыахтарай, кэтэһиннэрэ сатаан баран харайдахтара дии. Н. Лугинов
Кинилэр аҕыйах хонон баран, киһилэрэ быстыбыт сураҕын истибиттэрэ, иккиэн баран доҕордорун харайан, буору булларан кэлбиттэрэ. «ХС»
Миитэрэй Ыстапаанабыһы биир дойдулаахтара улаханнык чиэстээн харайбыттара. Күрүлгэн
△ Көмөлөс, босхолоо, өрүһүй (таҥара кими эмэ анараа дойдуга ыларын туһунан). ☉ Взять, прибрать, призвать к себе (о боге)
[Манчаары:] Айыы тойон таҥара, Айыылаах дуусабын харайан, Абыраатаҕыҥ баҕас дуу. А. Софронов
Маайа …… кириэстэнэн барда. «Айыы тойон, сырдык тыыммын сымнаҕастык харай!» — диэтэ. Эрилик Эристиин
Мин сэгэрдэрбин айыы таҥара бэйэтэ харайбыта. А. Сыромятникова
ср. др.-тюрк. хара ‘смотреть’, каракалп. карау ‘присмотреть’

1. туохт.
2. Илиини күүскэ хамсатан (садьыйан) тутан турар эттиккин элит, илк. ☉ Бросать, кидать, метать
   «Мэ, бу иһиккин харай», — диэтэ Хара Бытык быдараахпын быраҕан биэрэ-биэрэ. Н. Неустроев
   Олорор дьон икки ардыларынан атаҕын тумсун батары биэрэн, өрө ыстанан, күүлүн үөһэ, үһүс долбуурга бырахта. Амма Аччыгыйа
   Деомид Бакланов уҥуохтара босхо барбыта, бэлэмнии тутан сытар бэстилиэтин сиргэ бырахпыта. Н. Якутскай
3. Тугунан эмэ дьарыктанаргын тохтот, уурат. ☉ Прекратить занятия чем-л.
   Ол Ньуукка үөрэҕин быраҕан, тыаҕа тоҕо тахсыбыта буолла? С. Ефремов
   Оҕонньорбун, үлэбин да бырахпытым ээ диэн, хата, үөрэрим. Софр. Данилов
   Сороҕор биһиги эрэнэр тустууктарбыт дьарыктарын наһаа эрдэ быраҕаллар. «Кыым»
4. Кими-тугу эмэ ханна эмэ хааллар. ☉ Покинуть, оставлять кого-что-л. где-л. «Миигин бырах
   Бэйэҥ бар. Саатар эн тыыннаах орт», — диэбитэ кини доҕоругар. Суорун Омоллоон
   Бачча бултаан баран быраҕарым кыһыылаах, тахсан арааран түһэрэргэ тиийдим. Т. Сметанин
   Үҥэн-сүктэн көрдөһөбүн. Халыҥ аньыыбын бырастыы гын. Тыыннаахпар аны эйигин соҕотохтуу быраҕыам эрэ суоҕа. Н. Лугинов
5. кэпс. Кими-тугу эмэ ханна эмэ тугунан эмэ тиэйэн, тиэрдэн биэр. ☉ Довезти, доставить кого-что-л. «Оччоҕо, оперативнай группаны “АН-2” сөмөлүөтүнэн Н-скай аэродромҥа быраҕыахха!»— диир подполковник Привалов. Н. Якутскай
6. даҕ. суолт. Мээнэ барбыт (хол., мэник буулдьа туһунан); үөрүттэн быстан мээнэ барбыт (хол., таба туһунан). ☉ Оторвавшийся и ушедший далеко от стада (напр., об олене); случайный, шальной (напр., о пуле)
   Кэпсиир мииннээх хочулуокка Бырах Буулдьа түһэрин, Эр сахалар кыргыска Холкуларыгар түһэллэрин. И. Гоголев
   Бырах буулдьаҕа таптаран, Кеша госпитальга киирэргэ күһэллэр. «Кыым»
   тюрк. брак, бырак
   ♦ Күөгү бырах көр күөгү
   Атыыһыт бу кэлэн, Көлдьүн өйүнэн эргитэн, Күөгү быраҕа олорор. С. Васильев
   Мутугунан быраҕар муҥур үйэ көр мутук. Мутугунан быраҕар Муҥур кылгас үйэҕэ Күнү-дьылы барыаҕыҥ Киэҥ кэскиллээх үлэҕэ. Баал Хабырыыс
   Өрө бырах көр өрө. Мин Дайбыырап ыскылаатыттан үчүгэй, сыаналаах табаардары куоракка киллэрэн сыанатын өрө быраҕан атыылыырым. Умса бырах, иттэннэри бырах көр умса. Умса бырах, иттэннэри бырах — үүт-үкчү кини курдуга. Н. Босиков
   Ууга тааһы бырахпыт курдук көр уу. Ууга тааһы бырахпыт курдук сураҕа суох сүппүтэ. И. Федосеев
   Мэхээс болуотун үөккэ баайбыта, сэрэнэн үөһэ Ваняҕа тахсыбыта, көһүйбүт оҕо ууга тааһы бырахпыт курдук барар кыахтааҕа. «ХС»
   Хаайыыга бырах көр хаайыы. Дьэ, ол иһин өстөөхтөрүҥ, Турция соллоҥ баайдара, [Назым Хикмет] Сырдык тыыҥҥын өһөрөөрү Хаайыыга бырахпыттара. Эллэй
   Ыраахтааҕы былааһа куруһуогу арыйан баран, кини кыттыылаахтарын хаайыыга бырахпыт. П. Филиппов
   Харахха быраҕыллар көр харах. Мин айымньыларым мантан сүүйтэриэхтэрэ суоҕа. Хата, баҕар, үчүгэйдэрэ ордук харахха быраҕыллыа. «ХС»
   Хараххын быраҕан ыл көр харах. Полина Сидоровна туох эрэ саҥа дуорайбытыгар ыҥыраллар дуу диэн чөрбөйдө, көрүдүөр, палааталар диэки хараҕын быраҕан ылла. «ХС»
   ◊ Биллэҕэ бырах көр биллэҕиннэри
   Дэлиһиэй кинээс хара кыл дөйбүүрүн таҥнары туппут, кирдээх хомуһуол сонун санныгар биллэҕэ бырахпыт, көөһөкүс гына көтөн түстэ. Эрилик Эристиин
   Онно өйдөөбүтүм: Иван, миигин көхсүгэр биллэҕэ быраҕан баран, сүһүөҕүн былдьаһан байааттаҥныы иһэр эбит. Н. Кондаков. Бырах бар — туохтан, хантан эмэ быстан, арахсан мээнэ бар, сүтэн хаал. ☉ Отбиться (от стада), одичать (о домашних животных); потеряться (о человеке)
   Киэҥ халлааҥҥа «угуттуур» Мородулары булаары, Бырах барбыт тугуттуу Күн күлүмэр мунуоҕум. С. Данилов
   Муҥнаах кыыс сэрэйэрэ Уол бырах барарын, «Санаар!» — диэн эймэнэрэ, Этэрэ кэриэһин. Таллан Бүрэ. Атаах кыысчаан өһүргэнэн, Бырах бараат, сүтэн хаалбыт, Омоҕой баай мөҥөн, үөҕэн Эллэйи үүрэн ыыппыт. И. Гоголев
   Иилэ бырах көр иил. Тэһиинин ыҥыыр хоҥсуоччутугар иилэ быраҕаат, атын холго сырбатта. Амма Аччыгыйа
   Тиит мутугар саһыл оҕолоох корзинкабын иилэ быраҕан баран, эмиэ бокуойа суох саам диэки тэбинэ турдум. Суорун Омоллоон
   Таба көҥүл сылдьар, маамыктанан хаһан баҕарар иилэ быраҕан ылаҕын. Н. Габышев
   Көнчүө бырах көр көнчүө. Таҥара икки атахтаахха Өрүһүлтэтэ суох Үрүт — үрдүгэр Үйэ аайы үөскүү тур, Үтүөҕүн көрүллүө диэн, Түстээн көнчүө бырахта. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Тылла бырах көр тыл. «Киһи кыайбатаҕа диэн суох, кыайыллыа!» — Софья Петрова тыл бырахта. М. Доҕордуурап
   Биһиги кэпсэтэ олордохпутуна, Николаев кэлэн тыл быраҕа, эргийэ-урбайа сатаата. Т. Сметанин
   «Ноо, ол туһунан ити уол биһиэхэ тугу да этэ илик этэ ээ», — соһуйан хаалбыт Лааһар быһаарыыта суох тыл бырахта. И. Оконешников. Тылын тыалга бырахпат көр тыл. Бэтэрээн хомуньуус Еремей Прокопьевич салайар звенота тылын тыалга бырахпата. «Кыым»
   Хоһуун үлэһит кыыс тылын тыалга бырахпат. «ЭК»

I
1. аат.
1. Туох эмэ төгүрүк кылдьыыта. ☉ Дужка, ободок чего-л.
Быдарааҕын иититтэн ылан иккиһин омурдуох гынан иһэн, тохтоото. Р. Кулаковскай
Бэрдин бэрт, биир дьэс тэриэлкэни кытары дьэс солуур иитин булан таһаарбыта. Н. Павлов
Били айылаах абырыыр ачыкытын икки иитин эрэ өрө ыйаан, салгыҥҥа салыбыратан таһаарбыта. Н. Заболоцкай
2. Туох эмэ ыараханы ууга бырахтахха үөскүүр төгүрүк тиэрбэс. ☉ Круги на воде, образующиеся при падении в нее тяжелых предметов
Хопто кутуругун анныттан туох эрэ кыра хара арахсан, ырбыыга «чоп» гынна, онуоха …… бүлүүһэ саҕа төгүрүк ии дьиримнээмэхтээн баран, сүтэн хаалла. И. Никифоров
Көлүччэ сиэркилэ ньууругар иилэр сотору-сотору эргичиһэн ылаллар. Уустаах Избеков
Төгүрүк иилэр улам кэҥээн испиттэрэ. ОГГ ТЛ-8
3. Халлаан саҕаҕа. ☉ Горизонт
Күн хааннаах хараҕын уутуттан халлаан иитэ кып-кытархай дии... И. Гоголев
Халлаан илиҥҥи иитэ сэгэйэн, быһах өнчөҕүн курдук, кылбайа сырдаан барар. Н. Якутскай
Торҕо томороон халлааммыт Тунаарар иитин одуулаан Тус илин хайыһан Туһаайа көрө турбутум. С. Зверев
△ Халлаан эттигин тула үөскүүр сырдык төгүрүк хаймыы. ☉ Ореол вокруг небесного тела (напр., Солнца, Луны)
Күн иитэ тумарык иһигэр хайдах эрэ өспүттүү, мөлтөхтүк кытарымтыйан көстөр. В. Протодьяконов
4. көсп. Территория, эргимтэ (үксүгэр төгүрүк сир курдук өйдөнөр); кирбии, быыс. ☉ Ограниченная территория; граница, разделительная черта, предел
Сэттэ буолас Иитин тухары сиэллэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Суола үрэх] икки иитинэн өрө үллэн, ыйылла-ыһылла турар эбит. П. Ойуунускай
Манна холкуос иитин иһигэр турар туһата суох тутуулары, хотоннору, күрүөнү-хаһааны көтүрэн уонна уоттаан туран хорутары көҥүллүүргэ үс киһиттэн хамыыһыйа тэрийдилэр. М. Доҕордуурап
Сиэйэлкэбит киэҥ бааһына Иитин тула эргийэр. Дьуон Дьаҥылы
Кини дойдутун иитэ боротуоха уутун уҥуоргу кытыытынан баар. М. Доҕордуурап
5. Сорох таҥнар таҥас билэтэ, биилэ (хол., ыстаан). ☉ Пояс (лента, ремень для завязывания по талии)
Аҥар илиитин ыстаанын иититтэн бобо тутан илгиэлэнэн кэбистэ... Амма Аччыгыйа
Этэ бүтүннүү көстө сылдьар, баккыта аҥардас иитэ эрэ хаалбыт. Эрилик Эристиин
Мөһөөччүк түгэҕиттэн хара лаахтаах быыкаа бэстилиэти ылан, эргим-ургум көрдө уонна ыстаанын иитигэр кыбыта аста. М. Доҕордуурап
6. көсп. Дьон-сэргэ эйгэтэ; туох эмэ холбуу ылыллыбыта. ☉ Среда (круг людей, языковая, географическая и т. д.)
Холкуостаахтар маассаларын иилэрин иһигэр эрчиллэн, үлэ күннээҕи үөрэҕэр такыллан, уһаарыллан тахсар. П. Ойуунускай
Оҕо үксэ күннээҕи олоҕор туттар тылын эйгэтэ, иитэ кыараҕас, ахсаан өттүнэн дьадаҥы буолар. ФНИ ТЛТКҮө
2. даҕ. суолт. Эргийэ, төгүрүйэ барар. ☉ Опоясывающий, расположенный кругом
Илин ии хайа онно тиийэн баранан, бөдүргэй тумул буолан хаалар. А. Софронов
Эргийэ барбыт ии хайа түллэр түөһүгэр ньирилии-ньирилии турар [куорат]. Амма Аччыгыйа
♦ Иитэ суох иэдээн (илдьиркэй) көр аана суох (биллибэт) алдьархай (иинэ суох илдьиркэй)
Мин иитэ суох илдьиркэйгэ бардым, аана суох алдьархайга бардым, балтыбын Айталы Куону, көстө көтүттүм. Саха фольк. Сороҕор бэрт кыраттан олоҕун устата бараммат иитэ суох иэдээнигэр, аана суох алдьархайыгар тэбиллиэххин сөп. И. Гоголев
Иитэ суох иэдээн, аана суох алдьархай буулуур. ФЕВ УТУ
II
саҥа алл.
1. Аанньа ахтыбат, ахсарбат буолууну, сэнээһини көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежение, уничижение, укор
Ии, ол баай диэн харыстыахпыт дуо? Суорун Омоллоон
Ии, эн тугу билэҥҥин, ити мээнэ уос кураанах буолуохтааҕар. А. Сыромятникова
2. Таптааһыны, эйэргээһини, аһыныыны көрдөрөр. ☉ Выражает любовь, ласку, жалость
Ии, бу ытык мас барахсан намылыйан тугун үчүгэйэй. Суорун Омоллоон
Ии, оҕом эрэйдээх, мин ахтыбат үһүбүн дуо? Суорун Омоллоон
Туох үчүгэй оҕотой, ии, эрэйдээхпин ньии, киһи аһыныах. С. Ефремов
3. Айманыыны, долгуйууну соһуйууну көрдөрөр. ☉ Выражает тревогу, волнение, удивление
«Ии, оҕобун даа, оҕобун!»- дии түстэ сүрэҕэ ыарыйда. Суорун Омоллоон
Ии, киһини өлөртүүллэр үһү. Илэ сиэхситтэр буоллахтара дии, сэгээр! Күндэ
Ии, оҕом кэллэ. С. Ефремов
4. Саҥа аллайыыны, эбэтэр сыһыан тылы кытта холбостоҕуна олору күүһүрдэн биэрэр. ☉ Усиливает выразительность междометия или модального слова, к которому примыкает
Ии, үөдэн, соруоха... П. Ойуунускай
Ии, үөдэн! Итиниэхэ эһигини ким кэлэн тиэрдиэҕин... Эллэй
«Ии, дьэ, сыана да буолан...» - диэтэ ойоҕо, сөҕөн-махтайан. Күндэ