туохт. Хомуутта кэтэрт. ☉ Надевать хомут (на лошадь)
Ыты хомууттаабыкка дылы (өс хоһ.). Хотугу сахалар (Халымаҕа) быанан үүйүллэн оҥоһуллубут бэрт чэпчэки сыарҕаларын акка хомууттаан, дуҕалаан көлүйбэттэр. «ХС»

аат. Кыра туос иһит. ☉ Маленькое берестяное лукошко
Таһырдьаттан быдараах кыбыныылаах биир дьахтар киирэн кэллэ. Н. Неустроев
Ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйалар, мээрэй, быдараах көстөллөр. Р. Кулаковскай
Ийэм илиититтэн ынах ыыр, уу баһар ыаҕайалар, үүт кутар чабычахтар, быдараахтар, матааччах уо. д. а. оһуорданан-бичиктэнэн тахсаллара. ПДА СС. Тэҥн. бырыдах

аат.
1. Туох эмэ бэрээдэгэ суох баайыллыбыта, үүйүллүбүтэ. ☉ Что-л. беспорядочно скрученное, спутавшееся (напр., о проволоке)
Арай ордон хаалбыт этилэрэ — блиндажтар бэрэбинэлэрин үлтүркэйдэрэ, дзоттар, доттар таас тооромосторо, үс хос хатыылаах боробулуоха таарбаҕайыттан тоһоҕосторун төрдүгэстэрэ. Д. Кустуров
2. көсп. Ситимэ, бэрээдэгэ суох өйгө киирэр ииспэрэй санаа. ☉ Беспорядочные бессвязные мысли, одолевающие человека
Араас санаалар таарбаҕайдарыгар мунан, Стёпа Чаара күөлгэ кэлбитин билиминэ хаалла. М. Доҕордуурап

аат. Тугунан эмэ уһаты-туора эрийэн, тардан баайыы, үүйүү (алдьаммыты, үлтүрүйбүтү). ☉ Скрепление чем-л. чего-л., распадающегося на части
Ийэлэрэ Сүөкүлэ …… остуолу сотон, хайдыбыттара, үлтүрүйбүттэрэ ньаалбаанынан таарбадаһын курдук үүйүллүбүт үс чааскыны сыа-сым курдук тутан аҕалан, остуолга ууран кэбистэ. Р. Кулаковскай

скреплять (путём связывания, сшивания); саа хайдыбыт маһа ньаалбаанынан үүйүллүбүт расколотое ложе ружья скреплено жестью.

I
аат. Туох эмэ кээмэйэ, улахана. ☉ Величина, размер чего-л.
Дьиэни кэлэн көрдүлэр, мээрэйин ы ллылар. «Чолбон»
Үктүүр ыйааһынынан уонна тас мээрэйинэн Орто Халы маттан кэлбит атыырдар атыттартан хааллылар. АНП СЭЭ
II
аат. Биир киилэ кэриҥэ истээх туос иһит. ☉ Берестяная посуда ёмкостью примерно в один килограмм
Дьөгүөрдээн ыалларын кэрийэн хомуйан, икки мээрэй тоҥ туорааҕы халлаан сырдыыта аҕалаат, тааска мэлийбитинэн барда. Амма Аччыгыйа
Өһүө нү батыһа хаптаһын долбуур. Онно ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйалар, мээрэй, быдараах көстөллөр. Р. Кулаковскай
Үс мээрэй бур дугу ыһар сири солообут киһи дьол буолуо этэ. А. Сыромятникова

1. аат. Дуйдаммыт чараас сымнаҕас ылтаһын. ☉ Кусок жести, жестянка
   Ити кэмҥэ Сөдүөччүйэ ньаалбаан үүдэһиннээх икки хончоҕорго үүт баһан киллэрдэ. М. Доҕордуурап
   Долбуурга ньаалбаанынан үүйүллүбүт аҕыйах чааскы, кытыйа, мээрэй, быдараах көстөр. Р. Кулаковскай
   Гриша диэн доҕорум кирпииччэҕэ аалан-аалан көмүс курдук килэпэчиппит ньаалбаан сыыстааҕын саҥата суох куду аста. С. Федотов
2. даҕ. суолт. Ньаалбаантан оҥоһуллубут. ☉ Сделанный из жести
   Килэриччи элэйбит былыргы үйэтинээҕи ньаалбаан холбуйаны остуолга уурда. А. Софронов
   Арсения …… былырыын атыыһыттан ылбыт ньаалбаан ньуоскатын хоонньугар угунна. Эрилик Эристиин
   ♦ Ньаалбаан киһи кэпс. — биир сүнньэ суох, санаатын уларыта сылдьар киһи. ☉ Человек, легко меняющий свои убеждения
   [Октябрина:] Итинник ньаалбаан киһи буоллаҕына, кырдьык, атырдьах маһын курдук арахсыам. М. Попов
   ср. др.-тюрк. йалбы ‘плоский’

аат.
1. Дьүүлэ-дьаабыта биллибэт иирбэ-таарба курдук ойуу (хол., хаарга куобах суола). ☉ Беспорядочные узоры (напр., заячьи следы на снегу)
Курупааскы хаары бааччах үктүүр. П. Филиппов
Саҥа түспүт кыраһаҕа сиэгэн суола бааччах курдук. Т. Сметанин
Ыраах халлаан ыпсыытын диэки томтордор, тыалар бадык-бүдүк уһун бааччах буолан көстөллөр. И. Тургенев (тылб.)
2. көсп., кэпс. Саба баайыы, кэлгиэ (хол., бааһы). ☉ Грубая повязка (к-рой завязывают больное место)
Бэбээкээн туруйа сототугар баайыллыбыт бааччаҕы сүөрэн кэбистэ. М. Попов
3. эргэр. Үөл тирииттэн үүйүллэн оҥоһуллубут уллуҥахха эрэ кэтиллэр оһо суох атах таҥаһа. ☉ Обувь из свежей шкуры для временного пользования, надеваемая на ступню
Бэҕэһээ өлөрүллүбүт оҕус тириитин атахтарыгар бүрүтэ тиһэн бааччах оҥостуммут да дьон [кыһыл этэрээтин ортотугар] бааллара. Эрилик Эристиин

1. даҕ. Быһаарыыта суох; туга-ханныга биллибэт. ☉ Неопределенный; нерешительный; двусмысленный
   Кыыча туһунан иэрэҥ-саараҥ санаа кинини улаханнык эрэйдииһи. Софр. Данилов
   Улам-улам Аласов, тугу эрэ кэтэспит-манаспыт курдук, иэрэҥсаараҥ олохтоох кэлэктиипкэ кэлбитин, учууталлар баар быһыыны-майгыны, билэ-билэ, саҥарбаттарын өйдөөн барар. ОГГ СМ
   Иэрэҥ-саараҥ санааҕа ылларан олордохпутуна, саҥа иитээччибит Василий Афанасьевич киирэн кэллэ. «ХС»
   △ Саарбах, эндир, эрэлэ суох. ☉ Сомнительный, ненадежный. Оттон кэбирэх, иэрэҥ-саараҥ оҥоһуулаах сыарҕа уонна киниэхэ анаммыт быа-туһах, алдьаннахтарына-кээһэннэхтэринэ даҕаны, илии анныгар баар отунан-маһынан, тирбэҕэ сыыһынан үүйүллэ охсоллор уонна эмиэ айаннаабытынан бараҕын. Я. Семенов
2. сыһ. суолт. Тугу гынары, хайдах буолары билбэккэ; икки саары икки ардыгар. ☉ В нерешительности
   Суруйар сатаныа суох дуу диэн иэрэҥ-саараҥ сырыттахпына А. Зилберштейн «ойоҕоско аста». Үтүөкэн хараабыл туһунан Саха сирин ааҕааччыларыгар билиһиннэрдэххэ сатаныыһы. «Кыым»

туохт. Тугу эмэ ыһыллыбатын курдук гына онон-манан анньан тик, сэлбээ, кэлгий. ☉ Скреплять что-л., связывая, сшивая. Саа хайдыбыт маһа ньаалбаанынан үүйүллүбүт
□ Талкы оҕонньор онтон-мантан хаптаһын хомуйан, талаҕынан үүйэн, быыкаайык хоруоп оҥордо. Күндэ
Дарбааһап таһырдьа тахсан, аны балаҕан таһыгар ат баһын быатын сэмсии, үүйэ олорор Уйбаанчыкка тиийдэ. В. Протодьяконов
♦ Үүйэ (үүйэ-хаайа) тут — 1) кими эмэ бокуой биэрбэккэ ынньаҕалат, тугу эмэ ааспакка-арахпакка көрдөс. ☉ Не давая покоя, прохода кому-л., усиленно просить, упрашивать о чём-л.
Ирина Владимировна: «Аны ханна да барыма, сэрии диэн кыыс оҕо анала буолбатах», — дии-дии кыыһын биир кэм үүйэ тутта, көрдөстө-ааттаста. С. Никифоров
«Хата, кэпсээ», — диэн Сахаары тула өттүттэн үүйэ тутуу буолла. И. Сосин
Чэ, «Уйбаан, кэпсээ, кэпсээ», — диэн үүйэ-хаайа туттубут. «ХС»
Оҕолор аҕаларын ону-маны ыйытан үүйэ-хаайа туттахтарына, төһө да сылайдар, күлэн кэбиһэ-кэбиһэ лоп-бааччы быһааран биэрээччи. «Кыым»; 2) аспакка-арахпакка киирэ тур, эрэйдээ (санаа, санаа-оноо туһунан). ☉ Обступать, охватывать, захватывать (напр., думы, мысли)
Сүөдэри сэриигэ киирэ охсор санаа үүйэ тутара. Г. Колесов
«Мантан бара охсуохха, куотуохха», — диэх курдук санаа үүйэ тутар. Э. Соколов
«Киһи хайдах сураҕа суох сүтүөй? …… Тыыннаах буолуо. Кини хайаан да көстүө», — итинник санаа Мария Егоровнаны үүйэ-хаайа тутара. «Кыым»
ср. бур. уяха ‘шнуровать’; уйг. үймэк ‘собирать в одно место’