туохт. Хараҥар, хараар, боруор. ☉ Потемнеть, помрачнеть (о лице)
Бандьыыт кыһыл сирэйэ Былыттыы баланыйда. И. Гоголев
Уордайбыт курдук, күлүгүрэ ыыстыйан Улуу халлаан баланыйа барыарда. Д. Васильев

көр нөрүй. Оҕотун сүтэрбит Огдообо дьахтардыы Дьүһүнэ болоорон Дьороху [хайа аата] көһүннэ
Харыйа ойуурун Хара саал былыттыы Санныгар быраҕан Санааргыы ньөрүйдэ. Саһарҕа
ср. бур. нэрүүтэхэ ‘сутулиться’, нэрүү ‘сутулый’

сөҥүдүй диэн курдук
Санаата хараастан, сүрэҕэ ньүөлүйэн Биир сири одуулаан, сөҥүйэн олордо. А. Бэрияк
Ыанньыйбыт былыттыы, мэлдьи Ыаһыйан, ыараан, сөҥүйэн сылдьабын. И. Гоголев
«Чэ, Мэхээлэ Мэхээлэйэбис, бу көлдьүн тылын истэн олоруохпут дуо, боротокуолу салгыы аах!» — диэн сөҥүйдэ. ОИП Х

аат. Ыыраахтаах туйахтаах кыыллар (хол., табалар) ситэ сайдыбатах, туйахтарын үрдүнэн баар тарбахтара, эҥээн. ☉ Рудиментарные пальцы у рогатого скота, оленей и других парнокопытных животных
Сүүһүнэн таба кинилэртэн үргэн, чээччээннэрин тыаһа чачыгыраан сырса турбуттар. Далан
Таба үөрэ, хара былыттыы тордоҕуран, ньиргиһэн, чээччээннэрин хатан тыаһа чачыгыраһан, аттыбытынан кэлэн ааспыттарын көрүөххэ үчүгэйэ сүрдээх этэ. Н. Заболоцкай
Үөр таба муос чээччээнэ тохтоло суох чачыгыраата. «ХС»

бырдах диэн курдук
Кугас кумаар. Ыам кумаара. — Куйаас күммүт сырылас, Кумаар, бырдах быыгынас. Күннүк Уурастыырап
Тиэргэҥҥэ түптэ тула ынахтар кумаартан куотан үмүөрүһэн тураллара. И. Данилов
Сайын туундараҕа араас үөн-көйүүр: кумаар, оҥоойу, бүгүлэх наһаа хойуутук түһэр. Салгыҥҥа Хара былыт буолан көтөллөр. КЗА АҮө
♦ Кумаар да сиэбитигэр (ытырбытыгар) холообот — улахаҥҥа уурбат, аахайбат. ☉ соотв. и в ус (себе) не дует
Икки саалаах кииртим. Биир куһаҕан булгу тутуунан үс төгүл ыттым даҕаны кумаар да сиэбитигэр холообото. Багдарыын Сүлбэ
«Эн миигин холкуостан тахсарга үүрбүтүҥ-тэппитиҥ», — диэн көрбүтүн, биирдэрэ кумаар да сиэбитигэр холуммата. «ХС». Тэҥн. кумаардаан (кымаардаан) <да> көрбөт
◊ Бэс кумаара (бырдаҕа) көр бырдах
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
Ыам кумаара — ыам бырдаҕа диэн курдук (көр бырдах). Маҥнайгы ыам кумаара дыыгыныы көймөһүннэ. Л. Попов. Ыам кумаарын курдук үгүс дьон кэлэн-баран, үлэлээн-хамсаан ирбинньиктэһэ сылдьаллар... А. Федоров

аат. Синньигэс эттээх, атахтаах, тумустаах, хаан утахтаах үөнкөйүүр көтө сылдьар көрүҥэ. ☉ Комар. Бырдах хойунна. Бырдах түспүт
□ Элийбити элиэ сиир, быралыйбыты бырдах сиир (өс хоһ.)
Бырдах уулаах, хойуу оттоох ходуһа сиригэр ордук сытайан үөскүүр. Н. Заболоцкай
Сөрүүн түстэҕин аайы бырдах, оҥоойу хойдон испитэ. Далан
Утуйуох иннинэ боҕуруоскай түптэтинэн дьиэни ыһааран бырдаҕы кыйдыыгын. Сэмээр Баһылай. Тэҥн. кумаар
◊ Бэс бырдаҕа (кумаара) — саһархайдыҥы кыһыл өҥнөөх сайыҥҥы кумаар. ☉ Крупный летний комар желтовато-красного цвета
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. «ХС». Титириир бырдаҕа — титириири (малярияны) тарҕатар кумаар. ☉ Малярийный комар (анофелес)
Титириир бырдаҕа көнө ньуурга олороругар илин атахтарынан хатанар, иһэ, кэннэ өрө көтөҕүллэн тахсар. КАМ ТЫаТТБ
Титириир бырдахтары — анофелеһы — кынаттарыгар хара толбонноохторунан атыттартан арааран билиэххэ сөп. КАМ ТЫаТТБ. Тоҥот бырдаҕа (хараам бырдах) — хара дьүһүннээх сайыҥҥы ардах бырдаҕа. ☉ Сильно кусающиеся летние комары, особенно скучивающиеся в облачные дождливые ночи
Бу күһүн хараам бырдаҕын саҕа халыҥ үөрдээх туллугу көрөн турабын. Сэмээр Баһылай. Харааннаах бырдах — былыттаах түүннээҕи курдук олус элбэх, хойуу бырдах. ☉ Как комаров в облачную ночь (о бесчисленном множестве кого-чего-л.)
Харааннаах бырдах курдук Халыаннык хаҥаабыт Хара норуот Харса суох абаран Хабараан санааҕа Ханыылаһан эрэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй. Ыам бырдаҕа — сайын саҕаланыытыгар бастакы куйаас күннэргэ түһэр олус хойуу бырдах. ☉ Множество комаров, появляющихся в начале лета (в первые знойные дни)
Ыам бырдаҕын курдук Ыһыллыбыт ыраас ыччаттаах, Томороон мас курдук Торолуйбут толуу дьонноох... А. Софронов
Сотору-сотору ыам бырдаҕын курдук элбэх бараан, сылгы, ынах үөрдэрэ утуусубуу кэллэр кэлэн иһэллэр. И. Федосеев
Түптэ буруота дьайҕарыыта, хараан киэһэҕэ, биһиги кэммит кэллэ диэбиттии, ыам бырдаҕа өрө кыынньар. Сэмээр Баһылай

I
туохт.
1. Тыала чуумпуран, бүтэйдии итийэн, салгына суох наскыйан хаал (күнү-дьылы этэргэ). ☉ Затихать, замирать, становиться душным (о погоде)
Эбэлэрэ кинилэр [Манчаарылаах] дьоллоругар харааннаан, чуумпуран сытар. Онон этэҥҥэ туораатылар. И. Гоголев
Наһаа харааннаата. Ардах кэлээри гынна дуу, хайа үөдэн! — Уҥуох-тирии буолуммат. Р. Кулаковскай
Сарсыарда эрдэттэн харааннаан, бырдаҕа эбии сэтэрбитэ. Н. Заболоцкай
«Халлаан харааннаата, ол иһин хойдор», — Маарыйа биһиги, кыргыттар, кэпсэтиибитигэр кыттар. С. Маисов
2. Олус элбээ, үксээ, хойун (ахсаан өттүнэн). ☉ Увеличиваться, умножаться, возрастать (в количестве)
[Бырдах] сотору хараанныа. — Ол «хараанныыр» диэн тугуй? — Наһаа үксүөҕэ. Ону «хараанныыр» диэн ааттыыллар. Н. Босиков
Кус үөрэ харааннаан сааһыт аттыгар Сай былыттыы саба халыйар. М. Ефимов
Көмүскэ көнөөрү, эмискэ байаары Бу манна [Алдаҥҥа] эҥин дьон харааннаан мустара. ОТ ХД
II
туохт.
1. Кими эмэ көр-иһит, бүөбэйдээ. ☉ Заботиться о ком-л., уделять внимание кому-л., опекать кого-л.
Кэргэнин таптыыра-хараанныыра, эҥин-эгэлгэни кэһиилэнэн кэлэрэ. Наар кыыс оҕону ыралыыра. Н. Лугинов
Киниэхэ [Мэник Мэнигийээҥҥэ] баара уйан, Аһынар, хараанныыр баҕа. Баал Хабырыыс
2. Кими-тугу эмэ харыстаа, көмүскээ, араҥаччылаа. ☉ Оберегать, защищать, охранять кого-что-л.
Олоҥхоҕо Айыы Умсуур удаҕан сэттэ салаалаах кымньыыта айыы дьонун хараанныыр, үтүө кымньыы бар дьону көмүскүүр аналлаах. Күн Дьирибинэ
Сардаана үөрэнэ сылдьан, Дьөгүөссэ тапталын кистэлэҥҥэ саһыарбыта Хаһыҥы тулуйбат сибэккилии харыһыйан харааннаабыта. В. Протодьяконов
Лена сүнньүгэр дэриэбинэлэргэ кыра-кыра этэрээтинэн олорон тэлэгирээп лииньийэтин маныахтааҕа уонна борохуоттарга наадалаах маһы соҕотуопкалыыр дьону хараанньыахтааҕа. «ХС»

даҕ.
1. Оботтоох. ☉ Жадный, алчный
Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
Дьахтар ыарахан дьылҕата, иҥсэлээх эрин санаатыгар кулуттуу бас бэриниитэ, Ньургуһун ийэтин - Салбардаах сирэйигэр-мөссүөнүгэр бүтүннүүтүгэр дириҥ кутурҕан суолун хаалларбыттар. АҮ
Иҥсэлээх, бэригимсэх быһыы, тунуйаадыстааһын, холуннарыы, итириктээһин эҥин курдуктары утары сорунуулаах охсуһууну ыытыллыахтаах. Л. Брежнев (тылб.)
2. көсп., поэт. Ымсыырар, баҕарар (үксүн харах туһунан). ☉ Жадный, завистливый (обычно о глазах)
Ымсыырар иҥсэлээх харахтан Ол дойду иччитэ харыстыыр. С. Данилов
[Дьахтар] олус дьулугурдук көхсүн көннөрөн, түөһүн мөтөтөн турбахтаата. Таптыыр, барытын биэрэр иҥсэлээх хараҕынан Женяны күлүбүрэччи көрдө. Н. Габышев
Ийэтин иҥсэлээх хараҕын, Илбискэ силлэппит айаҕын Ньургустай күн оонньуур төбөтө Нуурайан, утары көрбөтө. И. Чаҕылҕан
3. көсп. Киһи куйахата күүрүөх исиһиттэн ньириһийэр; иччилээх (саҥа, тыас туһунан). ☉ Захватывающий дух; чувственный, прочувствованный, пронизывающий до мозга костей (голос, звук)
Иччилээх тыллаах, Иҥсэлээх хоһоонноох, Имэҥнээх этиилээх, Ичээн буоларга этитиилээх Эбиккин эбэ, нохоо! А. Софронов
Куйахтаах батаһым Иҥсэлээх тыастарыттан Мэйиим эргийэ илбиһирэ күүркэйэбин. С. Данилов
Дьэспэ [оҕус аата] оннук киэптии, киэбирэ турдаҕына, арай, ол кэмҥэ, аллараа үрэх диэкиттэн бэрт дириҥ, иҥсэлээх мөҥүрээһин сири түгэҕинэн ньириһийэн иһилиннэ. Далан
Ити иҥсэлээх ньиргиэр тойугу икки атахтаах истибэккэ хаалла. Р. Кулаковскай
4. көсп. Хааҥҥа, өлөрөргө баҕалаах (сэрии, кыргыс сэбин туһунан). ☉ Имеющий страсть к убийству, жаждущий крови (эпитет, характеризующий боевое холодное оружие)
Оҕонньор хараҕын кырыытынан киһитин [үрүҥ саллаатын] иҥсэлээх быһаҕын көрөн ылла. Софр. Данилов
Кэнниттэн бандьыыттар иҥсэлээх буулдьалара икки өттүнэн сиирэ-халты ыйылаабыттара. А. Сыромятникова
Фашист иҥсэлээх буулдьата кини атаҕын бааһырпыта. «Кыым»
5. көсп. Олус күүстээх, уордаах (тымныы туһунан). ☉ Трескучий, жуткий, пробирающий до костей (мороз)
Кута анныттан иҥсэлээх тымныы аргыйар, Антону тардан ылаары эҕирийэргэ дылы. Т. Сметанин
Оо, тымныы, муустааҕар да иһиттэн иҥсэлээх тымныы, тыбыс-тымныы. А. Сыромятникова
♦ Ыт курдук иҥсэлээх (ымсыы) көр ыт II
Батталтан баҕарбыт кулаактар Кыраны сабардаан олооркут. Ыт курдук иҥсэлээх саҥнаахтар, Туолуо суох эһиги обоккут. Эрилик Эристиин

аат.
1. Итэҕэл өйдөбүлүнэн, абааһы, иччи тугунан эмэ киһиэхэ, дьоҥҥо биллиитэ. ☉ По суеверным представлениям, знак, подаваемый злым духом, чёртом людям о своём присутствии, тени злого духа, чёрта
Эйээндьэ эмээхсин киирэ сылдьан: «Дьиэҥ сибиэнэ суох дуу? Мотуоһа өлөр буолан дуу, дьоннор бу дьиэ туһунан куһаҕаннык кэпсиир этилэр ээ!» — диэбитэ. Болот Боотур
[Ыттар] аанньаҕа үрүөхтэрэ дуо, сибиэни билэн кыыллара турдаҕа. Далан
[Хаппытыан] Бүөтүр оҕонньор көнньүөрдэҕинэ: «Сэриигэ өлбүттэр таҥараҕа быһа көтөллөр, сибиэн буолбаттар үһү!» — диэн этэр тылын өйдөөн кэллэ. А. Сыромятникова
2. көсп. Туох эмэ буолар илэ бэлиэтэ, чинчитэ, куттала. ☉ Явный признак, примета наступления чего-л. (обычно о чём-л. бедственном, грозном), призрак чего-л.
Үүннэ саҥа көлүөнэ, Саҥа эрэл, саҥа таптал, Арай сэрии сибиэнэ сүтэ илик саҕахтан. И. Гоголев
Силлиэ тоҥ туундараҕа Хас күн уһуо биллибэт, Эйигин тибии, буурҕа Ханна тиэрдиэ биллибэт. Онон силлиэ сибиэнэ Миигин олус куттаата. С. Данилов
Киһи аймах дьиксинэр Өлүү тымныы сибиэниттэн, Акыйаан уҥуор иһиллэр Ядернай сэрииттэн. В. Сивцев
Кинилэр иннилэригэр сутааһын сибиэнэ саба барыйан турара, оттон ыамалара им балайга өй-мэйдээҕи тулуппакка ытаһаллара. М. Горькай (тылб.)
3. кэпс., көр сибики. Майаҕатта бэйэтэ атын улуустар дьоһуннаах бөҕөлөрүгэр ааттаан бардаҕына, иһэр сибиэнин билээт, атахтара тиийиэҕинэн куотан эрэ биэрэллэрэ үһү. Саха сэһ
1977
Күһүн сибиэнэ биллэн барбыта. Атырдьах ыйын ортотуттан хаһыҥнаабыта. И. Федосеев
Иннибин-кэннибин кэтиибин — Кыыһым баар сибиэнэ биллибэт. Н. Габышев
4. Үөхсүүгэ «илэ абааһы» диэн суолталаах. ☉ Как бранное слово имеет значение «сущий чёрт, дьявол». [Бааһырбыт үрүҥ саллаат:] «Ити кыһыл сибиэни ким кыайыан! Ким кыайан тохтотуой! Оо, кытаанах дьүһүн! Оо, кыырыктаах дьүһүн!» П. Ойуунускай. Бандьыыт кыһыл сирэйэ Былыттыы баланыйда: «Чэйиҥ, кыһыл сибиэннэри Уоттуу тардыҥ, бырааттар!» И. Гоголев
ср. эвенк. сэвэн ‘деревянный идол, изображавший духа-помощника шамана’

1. аат.
2. Уһун мутукчалаах төгүрүктүҥү туораахтаах хагдарыйбат мас. ☉ Сосна
   Хаары бүрүммүт хойуу ойуур улам арыттанан, сэндэҥэрэн баран, бөдөҥ бэстэринэн бүүрүктэнэн бүттэ. Амма Аччыгыйа
   Харыйа, бэс, тиит лабааларын үнтү кулуубут, итиэннэ наар уоспутунан айылҕаны харыстыаҕыҥ диэн аҕыс айдааны түһэрэбит. С. Никифоров
   Бу наар кумах дойду быһыылааҕа. Маһын үксэ бэс буолан болбукта этэ. Н. Якутскай
3. Бэс ойуур, бэс чагда, бэс ой. ☉ Сосновый бор, лес, лесок
   Бэс иһинээҕи хонууга муусука ньиргийэр, үҥкүү буола турар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Сэргэлээх алар бэһигэр Хайыһардьыт ыччат элбиир. С. Данилов
4. эргэр. Өрөбөлүүссүйэ иннинэ — сииргэ анаан кыһыйыллан ылыллыбыт бэс субата. ☉ Сосновая заболонь (слой древесины, находящийся непосредственно за корой), заготовленная для еды (в дореволюционное время)
   «Сайын кииһилэни үргээбэккит, бөрүөк оту, бэһи кыһыйан хаһааммаккыт, көр, кэһэйдэххит», — диэбит Чоочо. МНН
   Үс сааскы ыйга уу, бэс иккини аһаан олорорун кини [саха дьадаҥыта] ол курдук буолуох тустааҕынан ааҕар. УАЯ А
5. даҕ. суолт. Бэстэн оҥоһуллубут; бэстэн турар; бэстээх. ☉ Сосновый. Бэс кытыйа. Бэс бэрэбинэ. Бэс тумул. Бэс аллея
   □ Бэс халҕаны икки сиринэн буулдьа кытар гына дьөлүтэ көтөн кэбистэ. Эрилик Эристиин
   Сайын кини оол бэс үрүйэни өрө батыһан тахсан барыыһы. Амма Аччыгыйа
   Кинилэр бэс халҕаннара эмискэччи аһылынна. Т. Сметанин
   ♦ Бэһинньигэ (диэри) бэстээх — сииргэ бэлэмнээбит хаһааммыт бэһин субата балаҕан эрэ ыйыгар тиийэр. ☉ Иметь запас сосновой заболони до сентября. Бэһэ бэттэх <уута уҥуор> — мөлтөхтүк бэлэмнэммит ас. ☉ Плохо приготовленная пища (букв. вода по ту сторону, а сосновая заболонь по эту).
   ◊ Бэрдьигэс бэс — кыра бэс, ситэ илик бэс. ☉ Молодая сосна, сосенка
   Киэҥ үрүйэ кытыытынан сайбарыһа үүммүт бэрдьигэс бэһи кини үнүрүүн холкуос ходуһатыгар үлэлии киирэн иһэр кыргыттарга дьүөрэлии көрбүтэ. Амма Аччыгыйа
   Бэс кумаара көр бырдах. Иҥсэлээх бэс кумаара былыттыы саба түһэриттэн да кыһаллыбат. И. Гоголев
   Бэс мас — 1) бэс диэн курдук. Аргыый харахпын мин аһан, Үөрдүм кыһыҥҥы дии санаан, Көр эрэ, миигин аһынан, Бэс мас хаарга тобуктаан Турар түннүгүм анныгар. П. Тулааһынап
   Сэргэстэһэн кинилэр Бу дабайан иһэллэр Бэс мастардаах үрдүк сыыры. И. Гоголев; 2) бэстэн оҥоһуллубут (эркин, остуол о. д. а.). ☉ Сосновый, сделанный из сосны (стол и т. д.)
   Түннүк аттынааҕы кыһыллыҥы кырааскалаах боростуой бэс мас кытыылаах эргэ түрүмүөҕэ көрүнэ-көрүнэ, уоһун кырааскалана турар. Софр. Данилов
   Ыраахтааҕы сэриитэ бу дьиэни [Романовка дьиэтин] Ыстыыгынан сиритэ кэйбитэ, Кини бэс мас кэбирэх эркинин Дьөлүтэ сүүрпүтэ. Эллэй. Бэс ойуур — аҥаардас бэс эрэ мастаах ойуур. ☉ Густой сосновый лес
   Бэс ойуур анараа өттүгэр дьүөлэкээн сыһыыта баар үһү (тааб.: киһи ытыһа). Түүн чуумпурбут бэс ойуур, силбиги бүрүммүт күөх хонуу лааҕыры кытта тэҥҥэ уһукталлар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Лоһуора көмүс туораахтаах бэс ойуурдар быыстара, үҥкүүлүүр площадка, дьиэлэр тастара өссө эбии күйгүөрэн, саҥа-иҥэ хойдон, ырыа-тойук үксээн, өрө ньиргийэ түстэ. А. Бэрияк
   Дорҕоонноох куоластаах, Токуоралаах тумустаах, Тордох хара өҥнөөх Тойон кыыл тохтуур, Уоруйах суор хонуктуур, Уордаах боруллуо олорор Уруктаах бэс ойуурдаах. С. Зверев. Бэс тыа — бэс эрэ үүммүт тыата. ☉ Сосновый бор, сосняк
   Сэндэҥэ мастаах бэс тыаҕа Соҕотоҕун хаамтым бүгүн. Сыгынаҕы да сылбаҕы, Саараама, манна көрбөккүн. Баал Хабырыыс. Бэс үөрэ — бэс субатын тарга эбэтэр үүккэ (сиҥэҕэ) ытыйан оҥорбут ас. ☉ Похлебка из сосновой заболони на молоке или на таре (см. тар)
   Үллэр доруоһалаах, көтөҕүүлээх ас аһаныаҕа. Бэс үөрэ, үтэһэлээх лэппиэскэ төрүт сүтүөхтэрэ. П. Ойуунускай
   Ааныска сурдьа бэс үөрэни мас хамыйаҕынан бэрт минньигэстик сиэн лобуйарын астына, таптыы көрөн олорон, бу саҥардыы улаатан эрэр кыра киһини ис-иһиттэн аһына саныыр. С. Никифоров
   Ыаллар бэйэлэрэ бэс үөрэтинэн олороллор. И. Гоголев. Бэс чагда — үрдүк сиргэ үүммүт сэдэх бэс мастардаах ойуур. ☉ Сосновый бор на возвышенной местности
   Бурхалей сэндэҥэ соҕус бэс чагда быыһынан, кырдьаҕас киһи сүүһүн курдук кэрэниистэрдээх хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
   Тиит тыалар, бэс чагдалар, хатыҥ чараҥнар, симилэх ойуурдар быыстарынан эҥин араас киэҥ — кыараҕас ырааһыйалар, үрүйэлэр, дүөдэлэр ыһыллыбыттар. Амма Аччыгыйа
   Уҥуор бэс чагда көстөр. Бу өттө намыһах. И. Данилов. Бэс ыйа — сыл алтыс ыйа. ☉ Июнь
   Бэс ыйынааҕы куйаас сыралҕана ыкпытын үрдүнэн, комбат тохтобулу көҥүллээбэтэ. Эрилик Эристиин
   1965 сыллаахха бэс ыйын чэмэлкэй күннэригэр Дьокуускайга түмсүбүт өрөспүүбүлүкэ эдэр ыччатын ортолоругар найахылар эмиэ бааллара. АҮ
   Бэс ыйын бастакы аҥаарыгар күн-дьыл бэркэ көннө, халлаан ып-ыраас буолла, ардах сууйбут хонуу куйаара күн уотуттан дьикти үчүгэйдик чэлгийдэ. М. Шолохов (тылб.)