ходкий, быстрый (о лошади); айаннаах ат ходкий конь.

ходкий; хамаҕа табаар ходкий товар; хамаҕа таҥас одежда, пользующаяся спросом.

быстрый на ходу, ходкий; хаамыылаах ат ходкая лошадь; хаамыылаах киһи хороший ходок.

1) быстрый, ходкий (о скоте в упряжке или под седлом); аллаах оҕус ходкий бык; 2) перен. ирон. неодобр, расторопный, услужливый; аллаах киһи расторопный человек; аһыырга аллаах , үлэҕэ көлөөк погов. на еду скор, на работу неспор.

даҕ. Түргэнник хаамар, ырааҕы хаамарын ыарырҕаппат (киһини этэргэ); ыраата барар кыахтаах (көлө). ☉ Лёгкий на ходу, скорый на ногу (о человеке); ходкий, ступистый (об упряжном скоте)
Ыал чугаһын билбиттии, ата айанын түргэтэттэ, хаамыылаах ат буолсу. И. Гоголев
Таһаҕаспытын соһооччунан аҥаар муостаах ааттаах хаамыылаах Кээдэкээн диэн оҕус барарга бэлэм турар. ЖЕ АЭӨ
Ыкилак хаамыылаах киһи, уон аҕыс сааһыгар диэри хас кыһын ахсын хара тыаны сэмсээтэ. В. Санги (тылб.)

даҕ. Сыыдам, түргэн айаннаах. ☉ Быстрый, скорый, ходкий
Сири сиксигинэн эргийэн, дойдуну улаҕатынан урбачыйан бардахтарына, табалар барыылаах көлөлөр диэтэҕиҥ. ВВ ЫСЫ
◊ Баай барыылаах Байанайым (<Тойон> эһэм, эһэкэм) – саха өйдөбүлүгэр Байанай диэн уопсай аатынан биллэр тоҕус иччилэртэн саамай улаханнара уонна баһылыктара. ☉ В традиционных представлениях якутов – имя главного и старшего из девяти духов, известных под общим именем Баянай
Онно көрүөҥ тимир үйэҥ Олус чугас космоһын, Көрсүөҥ улуу булчут эһэҥ Баай барыылаах Байанайын. С. Данилов
Баай хара тыам иччитэ, Баттах сарын, Баай барыылаах эһэкэм. П. Ойуунускай
Баай хара тыам иччитэ баай барыылаах эһэм оҕолорбор мааны булдун тосхойбут. С. Васильев

даҕ.
1. Дьон баҕаланан туттар, туһанар, дьоҥҥо олус наадалаах. ☉ Пользующийся большим спросом, ходкий
Бу сир дьоно сылгы, ынах быатыгар хамаҕа соҕус эбиттэр. Саха фольк. Тэттик оһох тыа дьонугар хамаҕа мал ини. Н. Борисов
Сүлүөт кэмигэр хамаҕа табаардар атыыланаллар. «Кыым»
2. Туохха эмэ олус харамсыйар, баҕаланар, ымсыы. ☉ Падкий на что-л., жадный
Харчыга хамаҕа Василий эрэ буолбатах. А. Сыромятникова
Боһомо харчыга-үпкэ ордук хамаҕа. Болот Боотур
Саҥа бириискэҕэ дуоннааҕы үлэлээбэккэ сылдьан, үпкэ-аска хамаҕа эристииннэр да элбэх этилэр. «ХС»
ср. монг. хамах ‘загребать, сгребать; подбирать, собирать’

даҕ.
1. Айаҥҥа сыһыаннаах, айан киэнэ буолар (үксүгэр айан ханныгын көрдөрөр быһаарар тыллаах тут-лар). ☉ Относящийся к поездке, путешествию (обычно употр. с определением, указывающим на скорость, характер передвижения)
Уолусхан айаннаах уу аала, таҥнары устаҥҥын дагдаһый, — үөрэхтээх үйэбит албаһа, Өлүөнэ күүһүнүүн хатыһый! Күннүк Уурастыырап
Кыртас хайам үрдүгэр Кыһа тааска олорор, Модун, дохсун айаннаах Мохсоҕолум оҕото. С. Данилов
[Былыттар] Үрүҥ, күөх, тэтэркэй өҥнөөхтөр, Дьон курдук атынатыннар, Түргэн, бытаан да айаннаахтар, Аттаах, сатыы дьон курдуктар. И. Эртюков
2. Суһаллык, эрчимнээхтик, ыллар хардыынан сүүрүү-сэлии икки ардынан барар (аллаах ат туһунан). ☉ Ходкий, быстрый, стремительный (о ходе лошади)
Айаннаах ат. Аллаах айаннаах ат. Суһаллык тигинэтэн истибит. Айаннаах баҕайы ат түбэстэ. «ХС»
«Суолбут да үчүгэйэ бэрт, Карагез төһө айаннааҕын көрдөрүөҥ дуо?»— диэн мин оҕонньортон көрдөстүм. Эрилик Эристиин
Хабархай айаннаах ат эбит,— Хамса буруотун курдук, Суос-соҕотохто Субурус гынан хаалла!.. П. Ойуунускай

1. даҕ., кэпс.
2. Уурбут-туппут курдук быһыылаах (тыынар тыыннааҕы этэргэ); тупсаҕайдык таҥныбыт (киһи туһунан этэргэ). ☉ Ладный, стройный (о человеке, животном); опрятно одетый (о ком-л.)
   Ира — дьылыгыраабыт көнө уҥуохтаах, ып-ыраас хааннаах, тып курдук номоҕон кыыс. П. Аввакумов
   [Туртас] Тупсаҕай уҥуохтаах Тып курдук быһыылаах, Үргэмтэх көрүҥнээх, Сиргэмтэх харахтаах. «ХС»
3. Түргэнник хаамар, сүүрэр, атаҕынан кыанар. ☉ Быстрый на ногу, ходкий, скорый
   Туох олус үчүгэйэ киниэхэ [соноҕоско] хааланнаҕай да, син тып курдук буолсукка холуйа сылдьабын. Амма Аччыгыйа
   Эдэр эрдэхпинэ, атахпынан тып курдук этим. Ф. Постников
4. сыһ. суолт. Ыраастык, чэбэрдик; тупсаҕайдык, ис киирбэхтик (хол., олор, тэрин). ☉ Чисто, опрятно (жить); изящно, красиво (напр., мастерить что-л.)
   Билигин бөһүөлэккэ саҥа охсуу дьиэлээх, тып курдук олорор оҕонньор. Л. Габышев
   Хата, сарсын кырдьык даҕаны ол пиэрмэ кыһыл муннугун киирэн оҥорон биэр, тып курдук гына. В. Гаврильева
   Матрёна Дементьевна бэйэтигэр тып курдук олорор көстүүмүн иһигэр кэппит араҕас булууһатын уолугун көннөрүннэ. «Чолбон»

I
даҕ.
1. Улгум уонна түргэн сырыылаах, эрчимнээх айаннаах (үксүгэр мииниллэр, көлүллэр көлө туһунан). ☉ Быстрый, ходкий (обычно о скоте в упряжке или под седлом)
Ханна эрэ аллаах ат сыарҕата сырылыыр. Амма Аччыгыйа
Аллаах баҕайы кунан сүүрүү быластаах айаннаан чөрөкөччүйэн истэ. Болот Боотур
Оҕус сүрдээх аллаах, ону ааһан дьоруо этэ. И. Никифоров
△ Айанныырга куруук бэлэм, түргэн сырыылаах (массыына, техника туһунан); түргэн сырыылаах, сыыдам (хол., тыы, оҥочо). ☉ Вполне исправный, на ходу; быстроходный (о технике); ходкий (напр., о лодке)
Ахпат аллаах тимир хамбаайыным, Ийэ сирим нүөл дьылын баайын, Көмүс туораах гынан хомуй! И. Чаҕылҕан
Хаамыҥ сатыы, Көтүтүҥ чаҕылҕанныы Аллаах автонан, Айаннааҥ элэмэс атынан Боккуоп кыымын саҕан! П. Тобуруокап
Биһи аллаах «газикпыт» Дьуохар тэбэр дьулханнаах, Оттон тыйыс суоппарбыт Лаама курдук тулуурдаах. С. Данилов
Матасыыкыллар аллаах баҕайытык бирдьигинэһэ түстүлэр. П. Аввакумов
Арыт хайдах эрэ эрэһэ долгуннары үрдүнэн аллаах тыынан устан долгулдьутан иһэр курдук сананар. Амма Аччыгыйа
2. Сүрэхтээх, хоһуун уонна улгум (үлэһит киһи туһунан). ☉ Проворный, расторопный; быстро, с готовностью делающий что-л. Аһыырга аллаах, үлэҕэ көлөөк (өс ном.)
Аатын да ааттаппат бэрт аллаах киһи буолла эбээт. Г. Нынныров. Аллаах соҕустук Дьааһыктарын аста, Хапсаҕай соҕустук Хардарыаптарын халыгыратта. Өксөкүлээх Өлөксөй
△ Сылбырҕа, түргэн; сытыы, тэһии. ☉ Быстрый, спорый; бойкий
Оттон оҕолор хаары, мууһу күүтэллэр,— Хаҥыл хаҥкы, аллаах хайыһар кэтээри. К. Кулиев (тылб.)
Кини курдук истигэн, аллаах бөрүөлээҕи булбатаҕым. «Кыым»
Биһиги дуона суохтан күлсэргэ аллаахпыт, оттон тугу эмэ тобулан этэргэ ньуулбут. У. Нуолур
△ кэпс. Түргэнник оргуйар, аһы түргэнник буһарар (иһит туһунан). ☉ Быстро кипящий, скороварящий (о посуде). Аллаах чаанньык
□ Оргуйан барда аллаах, Тордоҕурбут солуурчах. И. Гоголев
II
аат эб., эргэр.
1. Кыратытан, сэнээн сыһыаннаһыыны көрдөрөр (түспүт эбэтэр сыстар тылын сыһыарыытын үгүстүк ылар). ☉ Передает слабовыраженное пренебрежительно-уничижительное отношение говорящего (часто принимает на себя аффиксы слова, к-рое опущено или к которому эта частица примыкает)
Алыс антах дайдылаах Аччыгый омук аллаахтары, Ат гынан миинээри, Аһыммыта буолбуттар. Өксөкүлээх Өлөксөй. Маны истэн баран Буура Дохсун бэркэ уордайда: «Бу тугу-тугу саҥарар аллааҕый?» ПЭК ОНЛЯ I
Арыгычаан аллаах аатырыан, Буоккачаан богдочоон сураҕырыан сураҕырбыт. Саха нар. ыр. II
2. Этиллэр предмеккэ саҥарааччы, салла соҕус буолан баран, иһигэр соччо сөбүлээбэт сыһыанын көрдөрөр. ☉ Выражает несколько почтительное, но скрытое неодобрительное отношение говорящего к предмету речи
Амтаннаах астарын арыгы аллааҕы аҕала оҕустулар. А. Софронов
Иккиттэн биирдэспит Ииннэнэ илигинэ Арахсыспат аллаахтар Алтыстахпыт буолуо. П. Ойуунускай
Харам аллаах бахсырыйан, Маҥалайа туолбата, Барыҥныырын бараан баран, Тугу сиирин булбата. И. Чаҕылҕан
◊ Маҥай (маҥайкаан) аллаах баара — сэниир сыһыаны көрдөрөр. ☉ Выражает пренебрежительное отношение говорящего
Доҕоттоор, кырдьык даҕаны, бу баранаак, маҥайкаан аллаах баара, үөһэ таһааран хаһаана сытыарбыт эбит дуу, тугуй? Н. Заболоцкай
Мааҕын көрбөт сүөһүлэрим Дьүһүннэрин сүөлүргээммин, Маҥай аллаахтар бааллара, Түүлбэр киирэн эрдэхтэрэ. Күннүк Уурастыырап