ынай диэнтэн дьаһ
туһ. Микиитэ төҥүргэһиттэн ыстанан түстэ да, иһин ынатыаҕынан ынатан, икки атаҕын тиэрэ үктэнэн, хараҕын быччаччы көрөн баран, күлэ олорор дьону эргийэ хаамта. Амма Аччыгыйа

талбаарый диэнтэн б
тэҥ. көстүү. Ампаар ортотугар былыргы быыһык саҕынньах, биллэ-биллибэттик дьигис гына-гына, наҕыллык талбаарыҥныыр. Амма Аччыгыйа
Балтараа миэтэрэ уһуннаах, күтүр баҕайы сыалыһар, хараҕын быччаччы көрбүтүнэн аргыый аҕай талбаарыҥнаан кэлэн, субу курдук, лап гыннаран ылар! И. Семёнов

сыһ. Үллэн бүлтэйэн хаалбыт курдугунан быччаччы (көр). ☉ Выпучив глаза, вытаращенными глазами (смотреть)
Оҕус атаҕа салҕалыыр, туйаҕын төбөтүнэн сири таарыйар эрэ, дугуммат, күөҕүнэн күлтэччи көрөн баран, буугунуу-буугунуу илгистэр. Амма Аччыгыйа
Керенскэй, күлтэччи көрөн баран, саҥата суох төбөтүн төҥкөтөн биэрэр. Н. Якутскай
Маппыайабыс учуутал мааҕыҥҥаттан саҥата суох истиэнэ ыксатыгар күлтэччи көрөн олорор этэ. Бэс Дьарааһын

күлтэй диэнтэн дьаһ
туһ. Биһиктэр үрдүлэринэн, сүөһү хабахтарын ыйаан күлтэтэллэрэ, кылыгырас тыастаах чуорааннары баайаллара. Дьүөгэ Ааныстыырап
Аны хабаҕын ылан, ыраастаан, үрэн күлтэтэн, эбэлэрэ үрдүгэр ыйаан кэбистэ — саппыйа буолуо. Болот Боотур
Дьон горнист диэки көрбүттэрэ — омурдун олуонатык күлтэппит, хараҕын быччаччы көрбүт этэ. М. Горькай (тылб.)

дьүһ. туохт. Биир хараҕы быһа симэн, атынынан быччаччы көр. ☉ Косить, смотреть широко раскрытым выпученным глазом, напряжённо прищурив второй. Саҥата суох оччойон олордо
□ Ыалдьыт иннигэр киирэн өрө оччойон турума. ПЭК СЯЯ
[Чоочо:] Ол тоҕо аччыгыйай! Онон эрэ уолдьаһыа диэн, оччойо сытыйан тураҕын дуо? А. Софронов
Аҕам: «Ахчайбыта “а”, оччойбута “о” диэн, ынайбыта “ы” диэн, экчэйбитэ “э” диэн, кыамыллыбыта “к” диэн буолар», — диэтэ. Р. Кулаковскай

даҕ. Култайан тахсыбыт көстүүлээх, оннук быһыылаах (хол., дьоҕус кээмэйдээҕи этиллэр). ☉ Туго набитый, провисающий от тяжести (о чём-л. небольшом — напр., о мешочке)
Көхсүгэр тэскэйбит үрүсээгин сүгэн, айаныгар турунна. Н. Габышев
Бориска хоонньуттан обургу тэскэйбит мөһөөччүгү таһааран бытааннык быатын сүөрбүтүнэн барар. «ХС»
Биир тэскэйбит истээх, быччаччы көрбүт харахтаах түөрт уончалаах киһи сахалары атыҥырыы көрбөтө. Күрүлгэн

Даҕааһын, ардыгар сыһыат күүһүрдэр эбиискэтэ, бы- диэн саҕаланар олохторго сыстар: быры-быакаччы, быры-быгдаҕар, быры-быллаҕар, бырыбылтаҕар, быры-быччаччы. ☉ Препозитивная усилительная частица прилагательных, присоединяемая к основам, начинающимся с бы-: быры-быакаччы ‘с тонкой талией, очень туго затянутый поясом (человек)’, бары-быгдаҕар ‘со слишком высоко поднятыми плечами (человек)’, бары-быллаҕар ‘очень пухлый (о губах)’, бары-былтаҕар ‘сильно выпирающий, округлый (о щеках)’
Марба буспут алаадьы курдук төгүрүк сирэйэ, быры-былтаҕар уоһа отуу уотугар ордук киэркэйэн көстөллөрүн көрөкөрө, Байбал сүрэҕэ эппэҥниир, хаана оонньуур. Күндэ. Кып-кыһыл, быры-былтаҕар иэдэстэрэ тэһитэ ыстаныах айыылаахтар. Д. Родари (тылб.)

сыһ. Ырылхайдык, чуолкайдык көстөр гына. ☉ Отчётливо, чётко
Сабыс-саҥа дьоҕус атах суола киэҥ-киэҥник эриличчи үктэнэн бара турда. Болот Боотур
Уол эркиҥҥэ токур-бакыр, эрийэ-буруйа сурааһыннары эриличчи тардыталаата. ААС
◊ Эриличчи көр — киэҥ хараххынан аһаҕастык, арылыччы көр. ☉ Смотреть большими, широко открытыми глазами
Өндүрэй Бочуурап арбаҕар куударалаах баттахтаах, эриличчи көрбүт киэҥ харахтаах, саар тэгил уҥуохтаах. В. Протодьяконов
Киэҥник эриличчи көрбүт аҕамсыйа барбыт киппэ көрүҥнээх киһи мунньаҕы салайан ыыта олордо. И. Сысолятин
Мохсоҕол туох да буолбатаҕын курдук, ып-ыраас харахтарынан эриличчи көрөр. АИА-А КБ
△ Хараххын быччат, быччаччы көр. ☉ Смотреть выпученными глазами
Дьэбирдик эриличчи көрбүт харахтаах хара бараан киһи уолга хара маҥнайгыттан тоҥуйдук сыһыаннаспыта. П. Аввакумов
Оҕонньорбут биһиги диэки сүр баҕайытык эриличчи көрбүтэ. Р. Кулаковскай
Кыыһыран эриличчи көрбүт эдэр киһи охсуохха айылаах бабыгыраабыта. «Чолбон»

аат.
1. Сылгы атаҕар кэтэрдиллэр модьу боҕуу мас. ☉ Деревянные колодки, надеваемые на ноги лошади
Иччитэ адаҕа кэтэрдэн баран, көнтөһүн төлө тардан кэбиспитигэр күнү быһа көхсүн ыҥыырга баттаппыт, сылаарҕаабыт ат барахсан өтөх тэлгэһэтигэр күөлэһийбэхтээн ылла. С. Никифоров
Адаҕа мууһуран, холлоох хоппот буолла. Онон оттоох сири булан аһаамына, муус хоруур сайылыкка муҥу көрөн сылдьабын [диэн ат үҥсэр]. М. Доҕордуурап
2. эргэр. Ыар буруйдаахтарга кэтэрдэр ыарахан мас боҕуу; хандалы. ☉ Колодки (арестантские); кандалы. Күн Чөмчүүк ампаар кэнниттэн ыстанан кэлэн, аан олуурун аһа охсор. Киирэн Айаал кэлгиэтин быһаҕынан быһыта баттыыр, адаҕатын устар. Суорун Омоллоон
Былырыын баччаҕа «Алтан кинээһэ Түүнүкү Көстөкүүн ынаҕын уоран сиэтиҥ» диэн илиибэр-атахпар отуттуу муунталаах адаҕаны кэтэрдэн, таһыйан, алта сүөһүнү тутан ылан, ыал аатыттан аһардылар. Эрилик Эристиин
Адаҕа тимиртэн, сатара кымньыыттан Таҥнары көрбөтөх [Манчаары]. Амма Аччыгыйа
3. Кимиэхэ, туохха эрэ мэһэй, ыарахан таһаҕас буолар предмет. ☉ Предмет, мешающий передвижению, являющийся якорем, тяжестью
Булчут итиччэ ылларбыт уонна ыарахан адаҕаны соспут бөрө ыраатыа суоҕа дии санаан суолун батыспыт. ДьДьДь
Сергей ыарахан адаҕатын атаҕыттан туура тэбэн, элитэн кэбиһэр. В. Гаврильева
Хаары кутан чиҥэттэххинэ, хапкааныҥ адаҕата сиргэ эпсэри тоҥор буолан, кырса кыайан хоҥнорон илдьибэт. «Кыым»
4. тут. Баҕана түһэр үктэл маһа. ☉ Деревянное основание, на которое опирается несущий столб, подпора
Хотон баҕаналарын 2,2 м дириҥ гына хаһан адаҕа үрдүгэр түһэриллэр. СГК ТҮЧ
5. көсп. Ыар баттык, улахан мэһэй, харгыс (үксүгэр сайдыыны бохсор социальнай күүстэр; киһи сайдарыгар, көннөрү барарыгар-кэлэригэр мэһэй-таһай буолуу). ☉ Бремя, тяжесть; обуза, помеха (обычно о гнете или какой-л. помехе, служащей обузой в движении)
Күн сирин элбэх норуоттара Көҥүл диэки эргиллэн, Баттал адаҕатын быраҕан Босхолонон эрэллэр. И. Чаҕылҕан
Ынахтарын да ылбатахха, син биир нэһилиэк адаҕата буолар дьон. М. Доҕордуурап
[Эбэлэрэ — сиэннэригэр:] Эһигини кытары барсар кыах суох, бостуой эһиэхэ адаҕа буолуом. А. Кривошапкин (тылб.)
Сэрииттэн үөскээбит кыһалҕа Өр кэмҥэ адаҕа буолбута. В. Правосуд (тылб.)
♦ Адаҕа саҕа (курдук) — туох эмэ атыттартан ураты улаханын сөҕөр, хоһуйар тэҥнэбил. ☉ Типичное сравнение для выделения особой величины из среды однородных предметов
Адаҕа саҕа собо саһарчы ыһаарыланан кэллэ. П. Ойуунускай
Мэхээлэ дьиэтин тэриэбэтэ, үлэлиир сэбэ-сэбиргэлэ барыта чэпчэки, дьоҕус, оонньуур курдук, Киргиэлэй киэнэ барыта томороон, толоос, адаҕа курдук. Амма Аччыгыйа
Атахпар адаҕа саҕа, аакка киирбит ыарахан бачыыҥкалаахпын, сотобор субуйдар бараммат уһун обмоткалаахпын. Ф. Софронов. Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт фольк. — абааһы, адьарай биистэрин хоһуйан этэр кубулуйбат эпитет (үксүгэр дьахтар аймахха сыһыаннаах). ☉ Постоянный эпитет, живописующий злых духов, дьяволов, обитателей Нижнего мира (букв. родившийся с колодками на ногах) — преимущественно особей женского пола — и подчеркивающий их безобразный и грубый вид
Адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт Аан-Дьараһы аймаҕын ийэтэ буолбут Адаҕалаах Ала Буурай, Аан Дьааһын диэн Ааттаах дьахтар хотуннаахтар эбит... П. Ойуунускай
«Арбаҕастаах адьарай, адаҕатын кэппитинэн төрөөбүт абааһы кыыһа, уоту умата тарт», — диэтэ Кууһума. Н. Павлов. Айах адаҕата (буоһах бохсуута) — тугу да гыммакка босхо иитиллээччи; иитимньи. ☉ Лишний едок; дармоед, нахлебник; иждивенец
Сиртэн-сиргэ үүрүллэн-үтүрүллэн, сыҕарыйан-куотан биэрэр дьоҥҥо иринньэх айах адаҕалара боҕуу эрэ буолаллара. Далан
Мин, эн эбитим буоллар, олоруом этэ. Эрдээххин дии, ииттинаһаттын... Кэбис! Кэргэммэр айах адаҕата буолуо суохпун. М. Доҕордуурап
Быччаччы көрөн түһэн, бу уол туһалыа дуо, хайа айах адаҕата эрэ буолаарай. «ХС». Атаххар-адаҕа (баскар — бакаайы, көхсүгэр — сүгэһэр, кэтэххэр — чэҥкээйи) — киһини хамнаппат бохсор курдук, улахан мэһэй, таһаҕас, боҕуу (үксүгэр көсп. суолт. тут-лар). ☉ Тяжелое бремя, обуза, помеха
[Дьэбдьиэ:] Номнуо көхсүгэр сүгэһэр, атаххар адаҕа буоллум дуо? «ХС»
Арай мин дэҥҥэ, сырыыга-айаҥҥа атах адаҕата буолаҕын диэн [Янаны] киҥирхаҥыр саҥарар быһыылааҕым. «ХС»

1. аат.
2. Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр, үксүгэр сиэмэх, түөрт атахтаах дьиикэй харамай. ☉ Дикое животное, зверь
   [Сэрииттэн] Көтөр кынаттаах күрэннэ, Тыа кыыла тыаһырҕаата, Далай балыга хадьырыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Булчут кыыл өлөрдөҕүнэ, манан баҕар атын кыылдьыт байанайын сарбыйдаҕым буолуо дии санаабат. Күннүк Уурастыырап
   Кыылы бултуурга мэҥиэ быраҕар куолу. Т. Сметанин
3. Айылҕаҕа көҥүлүнэн үөскүүр сорох көтөр кынаттаахтар (сахалар ытыгылыыр эбэтэр дьулайар көтөрдөрүн ааттыыллар). ☉ Некоторые дикие птицы, дичь (обычно так называют птиц, которые вызывают у якутов чувства уважения или боязни, опасения — напр., стерха)
   Итини кэпсээт, Ырыа кыыһа, Кыталык кыыл буолан, Кый үөһэ көппүтэ. Күннүк Уурастыырап
   Өбүгэ саҕаттан биһиэхэ «Хотой кыыл дьоло» диэн сэһэн баар. Ол сэһэн эр бэрдэ киһиэхэ Олох уон аартыгын сырдатар. С. Данилов
   Хопто кыыл тумаҥҥа мунара, Кэҕэ кыыл кэрии кэтэҕэр этэр. С. Зверев
4. түөлбэ. Ким-туох эмэ (киһи, малсал, туох барыта). ☉ Кто-что-л., некто, нечто (человек, какая-л. вещь, какой-л. предмет)
   Харчы диэн — улахан күүстээх кыыл. Н. Неустроев
   Аны бу кыылларбыт [бытыылкалаах арыгыларбыт] үлтүрүйэн хаалыахтара. Болот Боотур
   Туох барыта манна кыыл дэнэр: харчы, киһи, ас, таҥас. Н. Габышев
5. түөлбэ. Кыыл таба. ☉ Дикий северный олень
   Кыыл кыһынын маска тахсар, сайынын муора арыытыгар киирэр. Далан
   Биһиги биир кыылы сиэбиппит. Н. Тарабукин (тылб.)
6. үөхс. Дьиикэй, сидьиҥ, ыт (киһилии сигилитин сүтэрбит, бас-баттахтык, дьиикэйдик быһыыланар киһини үөхсүү). ☉ Тварь, собака (о ком-л., утратившем человеческий облик)
   Бу саатар сирэйэ суохтар, кыыллар тылларын абатын! Суорун Омоллоон
   Туох иһин кинини, кэдэрги баайаннар, Кыыллар кыыл курдук муҥнууллар, кырбыыллар? Эллэй
   «Дьиккэр, киһи буолбатах эбиккин, кыылгын…» — диэтэ тиһэх эрэлэ сүтэн эрэр Багда Байбал. «Чолбон»
7. даҕ. суолт. Үргүүк, сиргэмтэх (сүөһү туһунан). ☉ Пугливый, дикий (о домашней скотине)
   Кыыл ат дииллэр, дьэ аны туттарбата, ыҥыырбын ыһара буолуо диэн, дьиксиммитэ. С. Дадаскинов
   Холкуостаахтар омурҕаннарыгар тахсан аһыы олорон, курдам хаҥыллар, кыыл сылгылар тустарынан ыаһахтастылар. Дьүөгэ Ааныстыырап
   ♦ Кыыла киирбит — дьиикэй быһыыта киирбит, киҥэ-наара алдьаммыт. ☉ Быть не в духе, проявлять свой злой нрав, бес вселился в кого-л.
   Аҕам кыыһырда да, ийэм: «Эмиэ былас муостаах кыыла киирбит», — диэччи уонна аҕабыттан куттанааччы. «ХС»
   [Урядник] кыыла киирбитэ сүрэ бэрдэ …… үрүтүн үөһэ биири кэбэр: «Киэр бара тардыҥ!». А. Куприн (тылб.). Кыыла турбут — 1) киҥэ-наара олус холлубут; уора киирбит, ииригирбит. ☉ Быть в ярости, быть в бешенстве
   Сиидэркэ тииһин хабырынаат остуолу оҕуста. Бу Сиидэркэни урут киһи билэр киһитэ этэ. Билигин наһаа да кыыла турбут. И. Гоголев
   Сытыары сымнаҕас уолга дылы этэ, эчи кыыла турбута, быччайбыта сүрдээх. Болот Боотур
   Кыыллара турбут, сирэйдэрэ уокка баттаабыттыы кытарбыт дьон …… үксүлэрэ итириктэр эбит. «Кыым»; 2) тугу эмэ гынарга туруммут, өрүкүйбүт, сүргэтэ көтөҕүллүбүт. ☉ Быть полным отчаянной решимости (выполнить что-л., добиться чего-л.)
   «Пуд Ильич, эрдэһит да баҕайы эбиккин, — күлбүтэ кини. — Бултаары дьэ кыылыҥ турбут». Далан
   Эдэр булчуттар …… санаалара көтөҕүллэн, үөрэнкөтөн мичилийэн, барар күннэрин кэтэһэн, кыыллара турбута сүрдээх. В. Протодьяконов
   Көрсө түстүм кыттыгаспын, Кыттыгаһым саатын сүкпүт, Кыыла турбут, өрө көрбүт. М. Хара; 3) үргэн, куттанан, сиргэнэн киһини чугаһаппат буолбут; кыыллыйбыт (сүөһү, кыыл туһунан). ☉ Становиться диким, неуправляемым (о животном)
   Кыыллара турбут уохтаах буурдар тыылла-тыылла түстүлэр. Болот Боотур
   Ат буоллаҕына, кыыла туран, иирбиттии дьиэгэнийтэлээн, хаһыҥырыыхаһыҥырыы тыбыырталаан, түөрт атаҕын үрдүгэр үҥкүүлүү сырытта. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Кыыла турбут сылгы, сүүрэн түүҥҥү хатаҥаҕа туйаҕын тыаһа уоттуу өрө хабылла турда. Р. Кулаковскай. Кыыл бар (сырыт) — бэйдиэ, кый бырах бар. ☉ Бродяжничать, скитаться
   Мэхээлэ баайын матайдаан, харса-хабыра суох ыһан-тоҕон испитэ. Онтон аҕатын, Ойоҕун кытта бурайсан — кыыл барбыта. Күннүк Уурастыырап
   Мин баай батталын тулуйбакка кыыл баран, Бодойбоҕо сырыттым ээ. Эрилик Эристиин
   Сотору кыһын кэлиэҕин, маннык кыыл сылдьан киһи буолбатын соччо-бачча эргитэ санаабат. «ХС». Кыыл ыыт — 1) кими эмэ атах-балай ыыт, ускул-тэскил сырытыннар; кими эмэ куттаан, үүрэн ыыт. ☉ Вынудить кого-л. бежать, обречь на скитания (букв. пустить (как) зверя)
   Уолу атаҕастааннар, биэ өлбүтүнэн дэлби куттааннар, кыыл ыыттахтара. «ХС»; 2) көрүүтэ-истиитэ суох хааллар, бэйдиэ сырытыннар. ☉ Предоставлять самим себе, оставлять без присмотра (о детях)
   Оччоҕо оҕолору кыыл ыыталаан кэбиһэбит дуо? Кэбис, кинилэри дьарыйар хайаан да наада! «Чолбон»
   ◊ Кыыл кута зоол. — маһы кэрбиир хомурдуос. ☉ Жук-дровосек. Кыыл таба — хоту үөскүүр, саас байҕал арыыларыгар киирэн төрүүр-ууһуур сир табата. ☉ Дикий северный олень
   Кыыл табаны буоллаҕына дьахталлар мас сүгэр быаларынан туһахтаан өлөртүүллэрэ дииллэр. Далан
   Кыыл таба, хараҕын быччаччы көрөн баран, бу турар эбит. Н. Павлов
   Хайаттан түһэн, кыыл табалар күөл килэккэй мууһугар киирдилэр. ПН ТОК. Кыылы иитии т.-х. — күндү түүлээҕи (саһылы, кырсаны, нуорканы о. д. а.) тириитин туһанар сыалтан үөскэтэн көрүү-харайыы. ☉ Звероводство
   Кыылы иитиигэ ордук улахан болҕомто хотугу оройуоннарга ууруллар. КИиКСА
   Кыылы иитии күүскэ сайдар биир суолталаах усулуобуйатынан кыылы ыарыыттан …… сэрэтии дьаһаллара буолаллар. БПМ КИиКСЫа. Кыылы иитээччи т.-х. — кыыл иитиитинэн дьарыктанар, ол салааҕа үлэлиир киһи. ☉ Зверовод
   Сопхуос булчуттара уонна кыылы иитээччилэрэ судаарыстыбаҕа сыл аайы мөлүйүөнтэн тахса солкуобайдаах кылааннаах түүлээҕи туттараллар. И. Данилов
   Саха сирин кыылы иитээччилэрин дьаныардаах үлэлэрин үрдүктүк сыаналыыллар. КИиКСА. Тойон кыыл — хотой (ытыктаан, сүгүрүйэн ааттааһын). ☉ Орел (почтительное обращение, выражающее особое отношение якутов к этой птице)
   Ханнык даҕаны хотой, тойон кыыл даҕаны аны киһи сырыытын ситэллэрэ суох! Н. Габышев
   Тойон кыыл биһиэхэ хайдах курдук ытыктанарын туһунан бэрт элбэхтик суруллан турар. Багдарыын Сүлбэ
   Табаҕа бөрөттөн ураты биир хоромньулаах кыылынан хотой, манна ааттыылларынан тойон кыыл буолар эбит. «ХС»
   Эриэн кыыл — моҕой диэн курдук. [Гитлер сэриитэ] Эриэн кыыл курдук Эриллэн сытар, Моҕой кыыл курдук Буулаан сытар. Саха нар. ыр. II
   Эриэн кыылым уһуктаах тылынан Эмиийим кэрэтиттэн сыҥаахпар дылы Уот курдук дьукку салаабыта. П. Ойуунускай
   ср. др.-тюрк. хыл ‘название птицы (шилохвост, рябок)’