быччаҕар диэнтэн аччат. Быһыйыкаан атахтаах, Быччаҕаркаан харахтаах, Кылбаа маҥан куобахчаан кыһалҕата сүр баһаам. НА ТЧУ

туохт. Кыра кыратык атыллаан бытааннык сыҕарый, хаамп. ☉ Двигаться медленно, мелкими шажками
[Остуоруйаҕа] Бухатыыр уол көтүтэр Көмүс кынат атынан, Быт бытырдаан үннэрэр Быччаҕар быт оҕуһунан... П. Тобуруокап

быччаҕар диэн курдук
«Мин бардым», — диэтэ Коля аттар быаларын чиҥэтэн биэрэ сылдьар Дьүлэй Баабылыкка. «Быччаныах, ол ханна бараҕын?» — диэн Дьүлэй Баабылык Коляны кэнниттэн хаһыытаан хаалла. Эрилик Эристиин

туохт. Киэҥ быччаҕар хараххынан соччо иччитэ суоҕунан көр (хол., мэкчиргэни этэргэ). ☉ Глядеть невыразительно широко открытыми выпуклыми глазами (обычно о птицах из отряда сов)
Модьугу Лэҥкэйбит төбөтүн Лэкээриҥнэтэн, Бүлүүһэ хараҕын Бүлтээриҥнэтэр. С. Тимофеев

эккирэт диэнтэн холб. туһ. Чугаһаан, суол кытыытынан ынахтары эккирэтиһэ сылдьар дьахтары көөртө: Аанчык илэ бэйэтэ эбит. Эрилик Эристиин
Ити быччаҕардар Чооруоһу эккирэтиһээри гыналлар. Амма Аччыгыйа
Санныбар иилинэн иһэр бинсээкпин сулбу тардан ылаат сырсан хаалбыттара, ону эккирэтиһэ сылдьыбытым. Н. Заболоцкай

даҕ. Лоппоҕор (хол., киһи сүүһүн этэргэ), быччаҕар (харах туһунан). ☉ Выпуклый (напр., о лбе), выпученный (о глазах)
Ира икки чанчыгынан көрбүт бүлтэгэр, хап-хара харахтарынан тугу эрэ мэндээриччи көрөн ылар. Н. Заболоцкай
Апанаас иҥиирдэрэ күүрэ сылдьар сонос моойдоох, үрдүк бүлтэгэр сүүстээх, кэтит малаҕар сирэйдээх. Н. Абыйчанин
Толоостук саҥата суох олоро түспүт кэмнэригэр, Анатоль бүлтэгэр харахтарынан кинини аа-дьуо супту одуулаан олордо. Л. Толстой (тылб.)

аат. Ыарыылаахтык тигэр иннэлээх чараас кынаттаах көтөр үөн. ☉ Оса
Быллай эмээхсин тигээйиттэн куттаммыттыы илиитинэн сапсыммахтаата. И. Гоголев
Тигээйи — таба улахан өстөөҕө. С. Тимофеев
Тигээйи ыарыылаахтык тигэрин ким барыта билэр. ББЕ З
♦ Тигээйи (тураах, кымырдаҕас) уйатын тоҕо тарт көр тарт
«Ити быччаҕар актыбыыска, үөнэ дьөлө кэйэн тигээйи уйатын соруйан тоҕо тарта», — диэн Мүчүк иһигэр үөхсэн ылла. Р. Баҕатаайыскай
«Дьэ, тигээйи уйатын тоҕо тартыбыт быһыылаах, ньиэмэстэр саҥалара-иҥэлэрэ наһаа айманар, биһигини көрдүүллэр», — диэтэ. И. Никифоров

I
көр били I
Бии быччаҕар итирэн кэлбит буоллаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Бии этэргэ дылы, мин тылым тыл буолуо дуо? Эрилик Эристиин
Ааҕыахтара дии мин бии Тыйыс сахам ырыатын. С. Данилов
II
аат., эргэр. Бииргэ төрөөбүт эр дьонтон аҕа саастааҕа; убай. ☉ Старший из родных братьев
Дьэллэм Сэмэн... Кымаах биитэ оҕонньор. А. Софронов. Биитэ Өрүүкээн Лээтийэни эккирэтэн баран, өрүс туоратынан эрэ куоттаран хаалар, сиппэтэх. Саха фольк.
ср. тюрк. пэк, бег, биг, бий, бии ‘бек, вождь, князь’
III
аат. Быһар, хайытар сэпсэбиргэл (хол., быһах, сүгэ) сытыы өттө. ☉ Острие, лезвие (ножа, топора и др. режущих орудий)
Алта уон хаамыыга туруору анньыллыбыт быһах биитигэр буулдьатын хайа ыппыт. Амма Аччыгыйа
Буускап хотуурунан турар оту биитин тухары ылларар. «Кыым»
ср. тюрк. биз, пис ‘шило, острие’
◊ Бии курдук көр – сытыытык, кытаанахтык, тыйыстык (көр). ☉ Проницательно, сурово, сердито (смотреть, глядеть)
Өргөс бии курдук көрбүт Өһөс төгүрүк харахтаах. С. Зверев
IV
аат. Харах кылдьыыта. Складки над верхними веками. Биилээх харахтаах

туохт. эб.
1. Мунаарыы дэгэттээх ыйытыыны көрдөрөр. ☉ Выражает вопрос с недоумением
Бии быччаҕар итирэн кэлбит буоллаҕа дуу? Амма Аччыгыйа
Ийэтин билсиилээҕэ буоллаҕа дуу? Л. Попов
Арааһа, хортуоппуй күл анныгар хаҕын иһиттэн тыына тахсыбакка, күҥкүйэ буһан, ити курдук минньийэр эбит буоллаҕа дуу? Г. Колесов
△ Ардыгар сөбүлээбэт сыһыан дэгэтэ доҕуһуолланар. ☉ Иногда приобретает оттенок неодобрительного отношения
Кыыска суруйартан атын үлэтэ суох буоллаҕа дуу? С. Ефремов
Космическай түргэн холбоһуу, үйэбит оннук буоллаҕа дуу? Л. Попов. • Ууга өлөн хаалыам суоҕа буоллаҕа дуу? — Оттон тутус даа! — Илиибэр быһа киириэ суоҕа буоллаҕа дуу? — Үтүлүктэн даа! Саха фольк.
2. Суланыыны, муҥатыйыыны көрдөрөр (үксүн сатаатар диэн сыһыан т. этиигэ тут-лар). ☉ Выражает сетование, жалобу на судьбу (часто употр. с модальным словом сатаатар)
Сатаатар, кини, Александр Попов, таһырдьа тахсан, хайаны-тыаны, халлааны-сири көрөр кыахтаах буоллаҕа дуу?! Амма Аччыгыйа
Маша Петяҕа «эргэ барыам буоллаҕа» дии санаатаҕын аайы, Петяны абааһы көрөрө улам улаатан иһэр: «Сатаатар, дьүһүнүнэн үчүгэй буоллаҕа дуу». М. Доҕордуурап
Саатар, атахпар тура сылдьар буоламмын, көрсө, быраһаайдаһа кэлбит табаарыстарбын кытары сирэй көрсөн арахсар киһи буоллаҕым дуу. Г. Колесов

туохт.
1. Тугунан эмэ (хол., сиппииринэн, тирээпкэнэн) харбаан ыраастаа. ☉ Мести, подметать (полы)
Мин аймааһыны таһаарбыт буруйбар - дьиэни илбийэн элэстэппитинэн бардым. Амма Аччыгыйа
Чочумча буолан баран таһыттан Дааса киирэн, остуолу хомуйар, дьиэни илбийэр, ону-маны оруноннугар уурталыыр. А. Софронов
Кинилэр Шейдманнааҕар атыннара: дьиэни илбийэр, сылабаары сылытар, иһитихомуоһу сууйар этилэр. Эрилик Эристиин
2. Чэпчэкитик (хол., үтүлүгүҥ төбөтүнэн) сот. ☉ Легким движением (напр., кончиком рукавиц) протереть, вытирать что-л. Куонаан оҕонньор бу сырыыга хапкааны бэркэ кичэйэн ииттэ, суолун-ииһин илбийэн, оһорон кэбистэ. Н. Заболоцкай
Солтуохап кинилэри күүппэккэ, тахсан сэргэҕэ баайбыт атыгар кээдьэрэҥнээн тиийэн кырыатын илбийбитэ. П. Аввакумов
3. Имэрийэн эмтээ, имэрий. ☉ Лечить массажем; гладить, поглаживать какую-л. часть тела, легко касаясь ее рукой
Бадьырхай ойоҕо иһэ ыалдьарын илбийэ сылдьар эбит. Ол иһин хойутаан хааллым. Эрилик Эристиин
[Ойуун] одурууну тылынан салаатаҕына, көрөр ыарыыны чупчуруйдаҕына, таарымтаны, ис ыарыытын илбийдэҕинэ, аал уокка айах тутан алҕаан намылыттаҕына, барыта үтүөрэн, тиллэн кэлэрэ үһү... А. Бэрияк
4. көсп. Имэрийэр курдук чэпчэкитик үр (тыал туһунан). ☉ Слегка, приятно обдувать (о ветре)
Тыал дьон сирэйин илбийэр. Н. Габышев
5. көсп. Үүр, киэр кэбэлит; суох оҥор. ☉ Убрать кого-что-л. прочь, подальше; выметать
Кинини уоттаах сиппииринэн баартыйа иһиттэн илбийэн таһаарар киһибит турар... П. Ойуунускай
Сыҕаайаптар ыамаларын уонна да атын бурсуйдар быччаҕардарын бэрт сөпкө илбийэн таһаарбыккын истэн, үөрэ сылдьабын... Амма Аччыгыйа
Өстөөх төлөнүн өһөрөргө, Дьайдаах санаатын дьалбарытарга, Уордаах хааннааҕы уҕарытарга, Сидьиҥ бииһин илбийэргэ Кэрэ дьон кэккэлээбит. С. Зверев