прил
бүлтэгэр; лоппоҕор; мөтөгөр

прил. 1. (выпуклый) рельефнэй, томтоҕор, бүлтэгэр; рельефная карта томтоҕор карта; 2. перен. (отчётливый) ырылхай, чуолкай; рельефное описание ырылхай ойуулааһын.

прил. 1. лоппоҕор; выпуклые стёкла лоппоҕор таастар; 2. (рельефный) бүлтэгэр, томтоҕор; выпуклые буквы томтоҕор буквалар; 3. перен. (отчётливый) арылхай, дьэҥкэ; выпуклое изображение арылхай ойуулаан көрдөрүү.

сыһ. Мээнэнэн, быһаарыыта суохтук (бүлтэгэр харах туһунан). ☉ Невыразительно, безмятежно (смотреть большими выпуклыми глазами)
Тохороон Баһылай …… тэпсэҥнээтэ, ол-бу диэки бүлтээриччи көрө турда. Амма Аччыгыйа
Марыына тоһуйа хааман кэлэн, бүлтээриччи көрөн туран: «Дорообо!» — диэтэ. А. Сыромятникова
Ньукулай …… сап-саһархайынан бүлтээриччи көрөн кэбистэ. Р. Кулаковскай

ж. 1. лоппоҕоро, бүлтэгэрэ; выпуклость поверхности ньуурун лоппоҕоро; 2. (выпуклое место) мөҥүөн; выпуклости на стекле түннүк тааһын мөҥүөннэрэ.

даҕ. Кэтит, этиргэн сирэйдээх (үксүгэр көнөтүк эбэтэр хантаччы туттубут киһи сирэйин этэргэ). ☉ Широкий, плоский, открытый (о лице)
Малаҕар сир эй дэ эх киһи.  Бачыгыратар Баһылай туохтан эрэ кыыһырбыт быһыылаах, өргөс курдук турулуччу көрүтэлээн, алтан тэриэлкэ курдук малаҕар сирэйэ дьэбидийэн, уҥа ороҥҥо туоллан олорор. Эрилик Эристиин
[Сортуохап кулуба] сайыҥҥы самыыры-тыалы «биттэнэр», кырдьаҕас ынах олоотуурун курдук, малаҕар сирэйин хантаччы туттан, сытырҕалаата. А. Сыромятникова
Анастаас …… иҥиир дэрэ күүрэ сылдьар сонос моойдоох, үрдүк бүлтэгэр сүүстээх, кэтит малаҕар сирэйдээх. Н. Абыйчанин
ср. кирг. балыгыр ‘полнолицый, одутловатый’, бур. малагир ‘лысый; крупный (о лице)’, монг. малигар ‘широколицый’

аат., анат.
1. Хабарҕа тас өттө; уолук, уолук үүтэ. ☉ Наружная часть горла; углубление в верхней части грудной кости человека, скота, вилочка, яремная ямка. Олоҥхолоотоҕуна сымыһаҕа биллэр-биллибэттик илигирии, көмөгөйө хамсыы олороро. Саха сэһ
1977
Лэгиэнтэй буоллаҕына ата, көмөгөйүн үүтүн дьөлө ыттаран, өрө хололоон тахсыбытыгар киэр эһиллэн, хаары уоба сытарын биирдэ өйдөөтө. У. Нуолур
2. Хабарҕа болчуоҕа. ☉ Кадык, адамово яблоко
Гимнастеркатын туруору саҕатын иһигэр Дзержинскэй көмөгөйө үөһэ-аллара сүүрэлээн ылбыта. ТВ ОСКОСС
Хас омуртаҕын ахсын көмөгөйө үөһэ сыыллар. М. Шолохов (тылб.)
Биирдэрэ үрдүк уҥуохтаах, куударалаах чачархай баттахтаах, бүлтэгэр көмөгөйдөөх. А. Чехов (тылб.)
3. түөлбэ. Көтөр хомурҕанын уҥуоҕа. ☉ Вилообразная грудная кость у птиц, вилка, дужка.
ср. чагат. көмөкэй ‘нёбо во рту’, казах., кирг. көмөкөй ‘пищевод, гортань’

аат., эргэр. Кэлим туоһу түөрт муннуктарынан бүүрэ тутуталаан убаҕаһы кутар гына оҥорбут судургу иһит. ☉ Берестяная четырёхугольная или квадратная посудинка (коробица, лоток, чуманчик), сколоченная из одного листа берёсты деревянными гвоздиками и имеющая вид кузовка или лукошка
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Тоҕус дьөлөккөй тордуйаҕа Субай хаан утаҕы тосхойон, Дьоһуннуур туомнаахтар эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй
Туос тордуйа оҥорон, хатыҥ үөһэ чэй оргутуммут. Амма Аччыгыйа
Маны [туоһу] сулбу тардан ылла уонна ууга сүүрэн киирэн, илитэн баран, тордуйа оҥорон киирэн барда. Суорун Омоллоон
◊ Бүлтэгэр тордуйа — халыыпка баттаммыт тимэхтиҥи быһыылаах төгүрүк киэргэл. ☉ Штампованное украшение в виде пуговок, бляшка. Муннуктаах тордуйа — халыыпка баттаммыт түөрт муннуктаах киэргэл. ☉ Штампованная четырёхугольная бляшка (украшение). Тыҥырахтаах тордуйа — халыыпка баттаммыт уһун ньолбоҕор, кытыытынан тыҥырахтыҥы быһыылаах киэргэл. ☉ Штампованная, продолговатая, по концам когтевидная бляшка (украшение). Хаҥнык тордуйа — халыыпка баттаммыт үс муннуктаах киэргэл. ☉ Штампованная трёхугольная бляшка (украшение). Хаҥнык тордуйа — саха киэргэлэ

I
туохт. Кытар, кытара умай; кытар-тэтэр. ☉ Алеть; покрываться багрянцем (напр., о природных явлениях); заливаться румянцем (о лице)
Киирэн эрэр күн былыт кырыытынан кыыспыта кыһыл хаймыы буолан көстөр. Н. Якутскай
Мэйи сиригэр атырдьах ыйын эргэтин саҕана от-мас кытара кыыста. Л. Попов
Хаана улам кыыстар кыыһан, сирэйэ кыһыл сукуна курдук, кытаран кэллэ. М. Доҕордуурап
2. Араас өҥүнэн оонньоон ордук чаҕылыйан, сырдаан көһүн. ☉ Ярко сиять, переливаться всеми цветами радуги
Газоннарга, аллеяларга сибэккилэр кустук дьэрэкээн өҥүнэн дьиримнии кыыһаллар. Софр. Данилов. Араас өҥнөнөн, Кылбаара кыыста Аралы кустук Сайаҕас халлааҥҥа. С. Данилов
Дьүкээбил уоттара кыыһаллар Эн кыһыл көмүстээх баттаххар. Эллэй
др.-тюрк. хыз
II
аат. (э. ахс. кыргыттар)
1. Дьахтар оҕо уонна эдэр (кэргэн тахсыан иннинээҕи) сааһыгар. ☉ Девочка, девушка (до замужества)
Дора көнө уһун уҥуохтаах, сэмэй, сайаҕас майгыннаах кыыс. В. Яковлев
Муостата суох дьиэ буоругар олорон …… уончалаах кыыс, ол-бу өрбөх сыыһынан оонньуу олоорто. Күндэ
2. (тард. сыһыар-х тут-лар). Ким эмэ оҕото буолар дьахтар киһи (төрөппүттэригэр сыһыаннаан этэргэ). ☉ Дочь
Уоллара иккитэ, кыыстара биирэ буолла. Саха фольк. «Ыы, оҕом барахсан», — диэн Баһылай кыыһын төбөтүттэн бэрт минньигэстик «сыык» гына сыллаан ылла. П. Ойуунускай
Шарапов кыыһын урут Сэмэнчик дэҥ кэриэтэ көрөрө. Н. Якутскай
3. Дьахтар кэргэн тахсыан иннинээҕи кэмэ, туруга. ☉ Состояние до замужества, до вступления в брачные отношения, девичество
Кыыс сылдьан кыыспыт, тэтэрбит, Ыраас иҥэ хатан эрэр. Р. Баҕатаайыскай
Кыыс сылдьан чугаһаппатах эрээригин, билигин кэлэн харайа сатыыгын дуо? «ХС»
Эргэ тахсан да баран Элэс түүл буолан күрэммит Эйэҕэс күнүн, кыыс кэмин Үтүөнэн өйдүү сылдьар. А. Пушкин (тылб.)
◊ Абааһы кыыһа — Аллараа дойдуга олохтоох ынырык сидьиҥ дьүһүннээх олоҥхо, остуоруйа персонаһа. ☉ Чудовище Нижнего мира — персонаж женского пола в героическом эпосе олонхо
Онуоха абааһы кыыһа обургу саҥара олорор үһү. Ньургун Боотур
Илбис кыыһа көр илбис. Кыыс бэрбээкэй көр бэрбээкэй. Умса түһэн сытар Чом көрдөҕүнэ даадар икки кыыс бэрбээкэйэ кини муннун анныгар субу бадьаллан тураллар үһү. Далан
[Уу] эбии дэбилийэн кэлэн истэ, …… дьон кыыс бэрбээкэйдэригэр тиийдэ. Н. Заболоцкай. Кыыс дьахтар — 1) эдэр дьахтар (эдэр кыыстыы кэрэтин, кыраһыабайын бэлиэтээн этэргэ). ☉ Молодая женщина (сохранившая девичью красоту, свежесть)
Тэһиин тутуохпут диэн тоҕус уолан киһи, аҕыс кыыс дьахтар тахсан сэргэ төрдүгэр мустубуттар. Саха фольк. Кыыс дьахтар томтойор түөһүгэр уол оҕону күөрэччи көтөҕөн ылар. Т. Сметанин
Уолан киһи кыыс дьахтар кылыһахтаах ырыата тыа саҕатын сатарытан …… эрэрин истэ биэрбит. П. Филиппов; 2) кэргэннэнэ илик сааһырбыт кыыс. ☉ Незамужняя женщина в возрасте
Кыыс дьахтар кытыйаны-хамыйаҕы кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар (өс хоһ.). Дьадайан, бэйэтэ даҕаны дьүдэйэн бараары гынан, Мэҥэ улууһуттан Доллу диэн нэһилиэктэн биир кыыс дьахтары ойох ылбыт. МНН. Кыыс кэрэ (үчүгэй) — 1) тас көрүҥүнэн, көстөр дьүһүнүнэн кыраһыабай, нарын-намчы (эдэр эр киһини этэргэ). ☉ Красивый, изящный, имеющий нежные черты лица (о молодом мужчине)
Уопсай көрүҥэ үөһэттэн алларааҥҥа дылы эҥкилэ суох, ситэ үчүгэй, дьоҕус, кыыс үчүгэй киһи. МНН
Георгий Дмитриевиһы көрбүт эрэ киһи барыта кыыс кэрэ, көнө уһун уҥуохтаах, хатыҥыр киһи этэ диэн дьүһүннүүллэр. ПНИ ОСОТ
Саһархай харахтаах, нууччалыы сырдык хааннаах, кэннигэр тарааммыт хойуу баттахтаах, орто уҥуохтаах кыыс кэрэ киһи этэ. «ХС»; 2) эдэр уонна маҥан дьүһүннээх (сылгыны этэргэ). ☉ Молодая и белой масти (о кобыле)
Кыыс кэрэ Кытыт биэ буолан Тымыытта турбут, Тырыта тыбыырбыт. П. Ойуунускай
Туой күрэҥ соноҕоһу утаарбыттар, Кыыс кэрэ биэни кыйдаабыттар. С. Зверев
Күн Толомон Ньургустайга кыыс кэрэ убаһа этин буһуулаан таһаараҥҥыт, араҥа туос үрдүгэр ууран биэриҥ! ПЭК ОНЛЯ VI
Кыыс оҕо — кыыс II диэн курдук. Айыы Куо, көстөсүөргү олус үчүгэй кыыс оҕо. П. Ойуунускай
Били кыыс оҕо таһырдьа сүүрэн тахсан ийэтин ыҥырда. Күндэ
[Петя:] Дьэ бу маннык бэйэлээх, сибэкки курдук кыыс оҕо пиэрмэҕэ, хотоҥҥо сүөһү ортотугар хайдах үлэлээн сылдьыах бэйэҕиний? С. Ефремов. Кыыһынан кырый — кэргэн тахсыбакка, ыал буолбакка соҕотох хаал. ☉ Остаться в старых девах
«Аны оҕобут эргэ барымына, кыыһынан олорон кырдьара буолуо», — диэн Сэмэн Уйбаанабыс кэргэнин, игиинэн аалар курдук, биир кэм хомуруйан тахсара. Н. Якутскай
Мин билэрим: кини аҥаардас хаалан, Кыыһынан кыһалҕалаахтык кырдьыбытын. С. Данилов
Урут эн саҥаһыҥ миигин: «Дьону кытта тутуһар, ол иһин кэргэннэммэккэ кыыһынан кырыйда», — диэн тыл тарҕаппыт сурахтааҕа. Г. Колесов. Уу кыыһа — сүһүөхтэртэн турар сымнаҕас эттээх, улахан бүлтэгэр харахтаах, үс паара хатыылаах атахтардаах уу үөнүнэн аһылыктанар күөлгэ үөскүүр тоноҕосчут ыамата. ☉ Личинка стрекозы
Мин уу кыыһынабын, Балык балтынабын. С. Данилов
— Ол, паапа, туох үөнүй? — Билбэтим ээ. Уу кыыһа эбитэ дуу? Далан. Уу кыыһа атаҕа элбэҕин, харахтара эчи ынырыгын! Суол т.
др.-тюрк. хыз
III
аат., эргэр. Кыһыы, аба. ☉ Злость, язвительность, едкость
Тылын кыыһын, айаҕын абатын, уоһун угалдьытын, тииһин силигин! ПЭК ОНЛЯ II