күҥкүлүй диэнтэн хай
аата. Күөх от сытыы сыта ботуруоннар буорахтарын кэҥсигин уонна тааҥкалар бэнсииннэрин күҥкүлүйүүтүн улам-улам сабырыйан барар. В. Быков (тылб.)

көр кыраһыын
Кырасыына, бэнсиинэ суох массыына үлэлээбэт, сөмөлүөт көппөт, аптамабыыл сүүрбэт. Амма Аччыгыйа
Лаампа кырасыына бүтэн, уота тыһыгырыы умуллан барбыта. М. Горькай (тылб.)

аат. Убаҕаһы кутар обургу (үксүгэр тимир) иһит. ☉ Бак
Тогойкин оргуйбут уу тобоҕун баактан куруускаларга кутуталаан баран, баагы илдьэ тахсан иһэн, дьорҕоот соҕустук эттэ. Амма Аччыгыйа
Хаарга бэнсиин баага уонна ханнык эрэ кэнсиэрбэ бааҥката тураллар. Амма Аччыгыйа
Суоппардар эрдэттэн массыыналарын көрүммүттэрэ, баактарыгар толору бэнсиин кутуммуттара. «ХС»

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, салгын туһунан). ☉ Резко обдавать запахом, холодом
Халҕаммыт дьэ аһылынна, умайа турар лаампа уота олус сырдыктык күлүмнүү тыкта, сып-сылааһынан, аһыы көлөһүн уонна кырааска сытынан аҥкылыс гынна. Н. Габышев
Арай биир киэһэ Аҥааттар халҕан Арылла түһэн, Аргыардаах тымныы, Аҥкылыс гынна. Эллэй. [Уолаттар] күнү быһа сэлээркэҕэ, бэнсииҥҥэ миккиллэн-миккиллэн бараннар, биэрэстэлээх сиртэн аҥкылыһан кэлэллэр. И. Семенов

I
аҥылыҥнаа диэнтэн холб. туһ.
II
даҕ. Эмискэ биллэр, саба тунуйар
Резко обдающий запахом, быстро распространяющийся. Вездеход тыаҕа киирэн мэлис гыммыта, арай кини умайбыт бэнсиинин аҥылыҥнас сыта хамсаабат сииктээх салгыҥҥа турбахтаан баран тарҕаммыта. Далан
Белена сыстаҥнас түүлээх умнаһа аҥылыҥнас куһаҕан баҕайы сыттаах. КВА Б

туохт. Эмискэ саба биэрэн тунуй, тарҕан (сыт, тымныы салгын туһунан)
Резко обдавать (о запахе), резко дуть (о холодном воздухе). Уу буолбатах эбит, Даша муннугар бэнсиин сыта аҥылыс гына түстэ. Амма Аччыгыйа
Нартаахап ойон тиийэн, күрүчүөгү үөһэ эһэн, халҕаны тиэрэ аста. Тыбыс-тымныы аҥылыс гынна. Софр. Данилов
Бу кэмҥэ кэргэнэ, уһун кубаҕай дьахтар, ынахтарын ыан, үүтүн умуһахха ууран киирдэ. Хотон сыта аҥылыс гынна. П. Аввакумов

аат. Уматыкка кубулутуллар убаҕас бэссэстибэ (хол., бэнсиин, кыраһыын). ☉ Нефть. Ньиэп саппааһа. Ньиэп турбата. Саха сирин ньиэбин туһаҕа таһаарыы
□ Мин хайам уутугар: хатыыстаах, Мас турар балыктаах, Мин хайам Бэрт элбэх бэнсииннээх, Дип-дириҥ ньиэптэрдээх. С. Васильев
Ботомоойуга ньиэби көрдөөн эрэллэр үһү. Буллахтарына, Ботомоойуну эһэллэр. П. Аввакумов
Дьиктитэ диэн ол ньиэптэриттэн арыгы арааһын, ону ааһан бу кэтэр таҥаспытын кытта …… ылаллар үһү. Э. Соколов

аат., кэпс.
1. Тырааныспары, тиэхиньикэни сапыраапкалыыр анал сир. ☉ Заправочный пункт, заправочная станция, заправка. Бэнсииним бүтээри гыммыт, сапыраапкаҕа бардахха сатаныыһы
□ Суоппар газигын сапыраапкаҕа илтэ. П. Аввакумов
2. Тырааныспары, тиэхиньикэни айанныырыгар эбэтэр үлэлииригэр бэлэмнээн, уматыгы кутуу, уматыгынан хааччыйыы. ☉ Заправка (горючим — транспорта, техники)
— Ээ, чэ, суолга турунуох иннинэ биири [бытыылка арыгыны] төбөтүн чокуйбаппыт дуо? Оннооҕор бульдозер сапыраапката суох сыҕарыйбат. Софр. Данилов

аат. Сылааһы, эниэргийэни биэрэр умайар эттик (хол., бэнсиин, кыраһыын, ньиэп). ☉ Горючее, топливо. Убаҕас уматык
□ Отутус сылларга уматык таһар массыыналар үөскээннэр абыраабыттара. Р. Кулаковскай
Николай Айдаров лоп бааччы сырыылаах дьоһун суоппар эбит. Сыл аайы уматык бөҕөнү кэмчилиир. П. Аввакумов
Уматыктара бүтэрэ кэллэ, аҕыйах буочука сэлээркэ хаалла. «Чолбон»

сыһ. Тугу эмэ кимиһиннэри, оҥхоччу (оҕус, саай, баттаа). ☉ Так, чтобы вогнулось, вмялось, продавилось вглубь
Бэнсиин бааҕын хабарҕата быыһылаан тэстэр гына хайаҕастанан хомуру барбыт. П. Аввакумов
[Талкыга] баттык мас төрдүн диэки орто тириини үөһэттэн хомуру баттыыр гына эмиэ тиистээх буолар. АНП ССХТ