хабытайдан диэнтэн тиэт
көрүҥ. «Һук! Һук! Бу туох алдьархайай! Тоҕо бэрдэй!» — Мыкчым соһуйан хабытайдаммахтаата. Н. Лугинов

дьүһ. туохт. Өттүккүн имигэстик хамсатан, кыараҕаскыараҕастык хардыылаталаан, сылбырҕатык хаамп (үксүн хатыҥыр кыыс туһунан). ☉ Идти, шагать стремительно мелкими шажками, мягко покачивая бедрами (обычно о худощавой, стройной девушке)
Бу кыыс кыймырыҥнаан-кыймыкычыйан тугун бэрдэй! Өксөкүлээх Өлөксөй

аат. («й» мурун дорҕ.). Олоҕурбут сиэри, итэҕэл буойууларын кэһии; араас сыыһа быһыылары таһаарыы; буруйу оҥоруу. ☉ Нарушения установившегося порядка; проступки; преступления
Саҥаһым эмээхсин, айыыбын-буруйбун билинэн туран көрдөспүтүм кэннэ, саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай?! МНН
[Нүһэр Дархан:] Тулаайахтарга үтүөнү оҥорбут өҥөбөр, Баҕар, ыар айыым-буруйум чэпчээрэй. И. Гоголев
Бары даҕаны урукку өттүгэр хараҥа дьыалаҕа кыттыбыт, айыыныбуруйу оҥорбут дьон буолар эбиттэр. Болот Боотур

таайтар диэнтэн хай
аата. Таабырын таайтарыытын даҕаны, таайыытын даҕаны тиэмэтэ бэрт киэҥ. Саха фольк. Сэргэхситэ тиэтэтэ, Сиһиҥ этэ ситиитэ — Тахсар күнүҥ күн ахсын Таайтарыынан мичийэр Онно саһа даҕайсан, Олох өссө чэлгийэр. Р. Баҕатаайыскай
Саатар, туох эмэ таайтарыы эҥин суоҕа тугун бэрдэй? И. Федосеев

I
тыһырҕаа диэнтэн холб. туһ. Хардаҕастар умайан тыһырҕастылар
II
даҕ. Тыһырҕаан тыаһыыр. ☉ Издающий лёгкий треск, потрескивающий время от времени
[Кэтириис] көхтөөхтүк умайар хардаҕастар тыһырҕас тыастарын, оһох куугунуурун иһиллиир. И. Сысолятин
Тугун бэрдэй, бу тохтор Туйах туйаарар ырыата! Тыһырҕас, муос тостор, Тымныы тыаһа буолбатах! Улуро Адо (тылб.)

1. көр сууралхай. Сииктэлээх, талахтаах Күөх дьирбии аппанан, Суураххай кумахтаах Сүүс курдук саалынан Таба кыыл ааһара, Туйаҕа тыаһыыра. С. Васильев
   Арҕаа уонна хоту халдьаайыларыгар суулла турар суураххай буордаах эмпэлэрдээх. И. Сосин
   Суккуллар уулаах, Суураххай кумахтаах, Сууллар эниэлээх, Соһо чуоҕур хайалардаах, Суостуганнаах Суола эбэ хотунуом. Н. Степанов
2. көсп. Дьүдьэх, ииммит-хаппыт көрүҥнээх. ☉ Худой, болезненного вида
   — Оҕом ити тоҕо суураххайа бэрдэй? Астаах-таҥастаах, баай ахан ыал оҕото эбээт! А. Сыромятникова

туохт. Кимиэхэ эмэ бары куһаҕаны, өлүүнү-алдьархайы ыҥыран ыар тыллары эт, кими эмэ кырыыска туруор. ☉ Предавать кого-л. проклятию, проклинать
Охоноон: «Соҕотох сорсуйан өлөргө дьылҕа кыраабыт да муҥнааҕа эбиппин», — диэн суланара. Л. Попов
Биирдэ кулуну уоран сиэбитин иһин: «Сааһыҥ тухары кулуннуу кистии-кистии собулҕаны тоҥсуйа сырыт», — диэн тойоно кыраан кээстэ үһү. Амма Аччыгыйа
Икки удаҕан Икки аҥыы кыыран — Биирдэрэ кыраан тамалыйда, Биирдэрэ алҕаан аймаһыйда. С. Васильев
△ Ыардык, хабырдык үөх. ☉ Жестоко обругать кого-л. [Уйбаан:] Арай күн тура-тура мөҕөрүҥ, кырыырыҥ эрэ баар. А. Софронов
Саҥардаҕыҥ, кыраатаҕыҥ тоҕо баҕас бэрдэй, санааҥ тоҕо ыараханай? МНН
♦ Кырыыстаах кыраабытын курдук көр кырыыстаах
тюрк. карҕан

сыһ.
1. Оргууйдук уостаргын хамсатан, улахан тыаһы-ууһу таһаарбакка (хол., саҥар). ☉ Негромко, активно шевеля губами
Уон иккилээхүстээх оҕо Уоп-чуоп чаҕаара, Олоҥхолуу олордоҕо Тугун бэрдэй, чуопчааран! С. Тимофеев
«Уоп-чуоп салбаныҥ, оччоҕо үлэҕит түргэтиэ», — диэтэ Николай. А. Сыромятникова
[Ньиэмэстэр] ити уоп-чуоп аһыы олордохторуна, саба сүүрдэн киирэн ыстаал ардаҕынан тибиирбит киһи баар ини. «ХС»
2. Кылап-халап, куттаммыттыы (көр). ☉ Испуганно, растерянно, часто меняя направление взгляда (смотреть)
Уһуктан өйдүөн көрдүлэр, Уоп-чуоп көрө сыттылар, Уоку-суоку Одуулуу сыттылар. Д. Говоров
[Оҕолор] уоп-чуоп, оҥой-соҥой көрдүлэр, ийэлэрин илиитин кэтэстилэр. М. Тимофеев
Уҥа өттүбэр Уоп-чуоп көрбүт Уот чолбон харахтаахтарым! «Чолбон»

1. аат., түөлбэ. Бэдэр. ☉ Рысь
   Үүс саамай тупсан сылдьар кэмигэр сэттэ төгүл сэттэ Толбонноох буолар — тириитэ. С. Зверев
   Үүс курдук чөкөтүк туттардыын, Үрүнэнтэбэнэн сылдьардыын Үчүгиий-үчүгэй да этэ Үөдүгэй киһитэ Микиитэ! П. Тобуруокап
   Ичигэс уонна кырасыабай түүлээхтэринэн саарба, үүс, кырынаас, буобура уонна быыдара буолаллар. НЛН ББ
2. даҕ. суолт. Бэдэр тириититтэн тигиллибит. ☉ Сшитый из рысьей шкуры, рысий
   Ымыы курдук ырыалаах, Далбарай курдук саҥалаах, Саарба тириитигэр саспыт, Үүс тириитигэр үлбүрүллүбүт. Оһуор иһигэр олоҕурбут Суоһалдьыйа Толбонноох диэн суос соҕотох кыыстаахтара эбитэ үһү. Саха фольк. Үүс таҥастаах өттө Үлүйэр диэни билбэтэ, Эһэ-бөрө үтүлүктээхтэр Эттэрэ да аһыйбата. С. Зверев
   Туллукчаан үүс суорҕанын Киэр хаһыйаат, сүүрэн тахсар, Тугун бэрдэй, дьиктитэй. Тулата сап-сандаархай. И. Гоголев
   Өргөстөөх (муостаах) үүс бэргэһэ. НБФ-МУу ОТАТ
   ср. чулым., тув., хак. үс ‘рысь’

I
ыйыт. солб. аат. Туох эмэ буоларын-буолбатын, хайдаҕын-тугун ыйытыыга туттуллар тыл (ардыгар тард. ф-гар тут-лар). ☉ Почему, отчего; зачем, для чего (иногда употр. в притяж. ф-ме)
Тоҕо ыыппакка олороллор? Н. Неустроев
Ол тоҕо дьадаҥылары эрэ түмэбит? Амма Аччыгыйа
[Айта:] Тоҕотун бэйэҥ билэҕин. И. Гоголев
Тоҕото биллэр буоллаҕа эбээт. И. Никифоров
II
сыһ. Эрчимнээхтик, олус күүскэ. ☉ Очень сильно, во всю мощь
[Борохуот аал] Тоҥ күөнүнэн Дохсун сүүрүгү Тоҕо анньан, Тохтообокко дьулугурайда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Толуу киһини Тобугун ортотунан Тобурахтаах толон Тоҕо түстэ. П. Ойуунускай
— Тохтооҥ! — диэтэ эһэ, Тоҕо хаһыытаата. Т. Сметанин
♦ Тоҕо тэбээ — илдьи тэбээ диэн курдук (көр илдьи)
Кэтириис оҕото ыалдьыаҕыттан мунньуллубут ыарахан санаатын бүгүн тоҕо тэбээн бэркэ кэҥээтэ, холкутуйда. «ХС»
Эмээхсин хаһаанан сылдьыбыт санаатын сэргиир киһи түбэһэн, тоҕо тэбээтэ. НС ОК
◊ Күлэн тоҕо бар көр күл I
Кулуба күлэн тоҕо барда. Н. Якутскай
Хайдах да тулуйбатым, күлэн тоҕо бардым. Н. Габышев. Тоҕо бар — туохтан эмэ олус үөрэн, кыыһыран, соһуйан эмискэ улаханнык күл, хаһыытаа о. д. а. ☉ Бурно выразить, проявить какое-л. чувство, эмоцию, разразиться (напр., смехом)
Ыта Түргэн үрэн тоҕо барда. Суорун Омоллоон
«Сымыйалаама!» — Сахаар оҕонньор хаһыытаан тоҕо барда. В. Яковлев
Кэнниттэн кэлэн Хооһой Ылдьаа: «Дорооболоруҥ!» — диэн сүөлэҥэдийбитигэр өмүрэн тоҕо барда. Н. Лугинов
Тоҕо көт көр көт I. Дьиэбэр баран тугу да тоҕо көтөрүм суох. Көмөлөһүүм. Р. Баҕатаайыскай. Тоҕо суулун көр суулун II
4. Кылааска оҕолор тоҕо сууллан киирдилэр. Тоҕо сүргэй көр сүргэй. Эһэ үүтээни тоҕо сүргэйэн кэбиспит. Тоҕо тарт көр тарт. Тоҕо түс — түргэнник, тэтимнээхтик ылсан туран, кылгас кэм иһигэр тугу эмэ гын, оҥор. ☉ Сделать, совершить что-л. споро, быстро, за короткий промежуток времени, выложиться. Тутааччылар кулуубу тутарга тоҕо түһэн үлэлээтилэр. Тоҕо бэрдэй (дьиктитэй, сүрэй) сыһыан т. — сөҕөн, соһуйан, бэркиһээн, кэмсинэн, сэмэлээн саҥа аллайыы. ☉ Междометное модальное сочетание, выражающее изумление, восторг, восхищение, удивление, ужас, сетование, осуждение
Ырааһа, нарына тоҕо бэрдэй. И. Гоголев
Тоҕо дьиктитэй, доҕоор — олох төрөөбүт, үөскээбит сиригэр кэлэн ГЭС тутуһар диэн! В. Яковлев
Микииппэрэп кинээс кигиитинэн дьиэбин уоттаатылар эбээт. Оннук үһү. Тоҕо сүрэй! М. Доҕордуурап
ср. тув. чүге ‘зачем’, казах. неге ‘почему, зачем’