көр айыы-буруй
Силтэһин аньыыта-буруйа суоҕун сүрэҕэ-быара курдаттыы таайан, өтө билэрэ. Күннүк Уурастыырап
Оттон Ааныстаах Боккуой эмээхсин хаһан да киһи малын ыспатахтара, ол чааһынан кыра да аньыы-буруй суох. А. Сыромятникова

прил. (невинный, чистый) айыыта-буруйа суох, айыыта-харата суох.

I
сыһ., кэпс. Үтүмэн үгүстүк, киһи сөҕүөн курдук элбэхтик. ☉ Изобильно, обильно. Быйыл бу бааһынаҕа бурдук айыылаахтык үүммүт
II
сыһ. («й» мурун дорҕ.)
1. Айыыны-буруйу оҥорордуу, айыыга киирэрдии; сиэри-майгыны, итэҕэлгэ олоҕурбут бобуулары кэһэрдии. ☉ Греховно, грешно (говорить, поступать)
Айыылаахтык оҥостунар киһи. ПЭК СЯЯ
2. Ыардык, хараҥатык, дьулааннаахтык (буруйу оҥоруу). ☉ Тяжело, страшно (о совершенных преступлениях).

таабыллаах күн эргэр. — өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Арассыыйаҕа бэлиэтэнэр таҥара бырааһынньыгын күнэ. ☉ В дореволюционной России: день церковного праздника
Сургунуох онон Ороһуоспаҕа, Киристиэпкэ, бэйэтин аатыгар сааскы Ньукуолаҕа, атын да таабыллаах күннэргэ: «Айыы тойон, мин айыыбын-буруйбун бырастыы гын», — диэн, ким да истибэтинэн таҥараттан көрдөһөрө. Күннүк Уурастыырап

туохт.
1. Кимиэхэ эмэ төлөбүр (хол., харчы) иһин тугу эмэ биэр. ☉ Продавать (о торговой сделке)
Гражданка, бу хаһыаты эн миэхэ атыылаабаккын ээ. Амма Аччыгыйа
Кирпииччэ чэйи уһун кыһыны мэлдьи иһэрбит, ынах баһыгар бууттуу арыыны хаһаанан атыылыырбыт. А. Софронов
Бырааһынньык кэлэрэ чугаһаата, хаһан үчүгэй табаары, арыгыны таһааран атыылыыгыный. Н. Якутскай
2. көсп. Бэйэҕэ туһа таһаарынар туһуттан таҥнаран биэр. ☉ Изменять кому-л. из корыстных побуждений, предавать кого-л.
Суох, мин табаарыстарбын, идиэйэбин атыылаабаппын, таҥнарааччы буолбатахпын. С. Ефремов
Норуоппун атыылыам кэриэтин — Үөрбэҕэ түһүөҕүм! А. Абаҕыыныскай
Оһуордаах түнэ соҥҥо Аҕатын атыылаабыт, Убайдарын атыылаабыт, Аҕатын ууһун барытын атыылаабыт! Бу халыҥ айыыгар-буруйгар кыран! И. Гоголев
♦ Тыынын атыылыыр көр тыын
Ийэ барахсан оҕо иннигэр бу курдук тыынын атыылыыр. Эрилик Эристиин
Ол да иһин бар дьон Сэбиэскэй былааһы хайгыыр, кини иннигэр тыынынкүнүн атыылыыр, кэдэрги санаалаахтары көрүөн кэлэйэр буолла. Эрилик Эристиин

кырбаа диэнтэн бэй., атын
туһ. Буруйа суох уолаттар охсулуннулар, Кыттыгаһа суох кыргыттар кырбаннылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
[Огдоос:] Хантан кэлиэй табах, арай бу уҥуох тоһоҕоһо баар, ону кырбанан тарт. А. Софронов
Өр-өтөр буолбата, иһит-хомуос тыаһаата, остуолга өрөһөлүү сылгы тоҥ хаһата, быара кырбанан, буспут эмис этэ, хартата, хаана тардылынна. В. Протодьяконов
Үрдүк сүүһүн ньылаччы туттан, икки илиитинэн икки өттүгүн ибили кырбанан Нил Нестерович бу киирэн кэлбитэ. «ХС»
♦ Баскын кырбана олор көр бас II. Түөһүн кырбанар — 1) кэрээнэ суох киһиргиир, бэрдимсийэр, киһиргээн айдаарар. ☉ соотв. бить себя в грудь (нагло бахвалиться)
Аргыый буол, дьон истиэхтэрэ. Киһи бөҕөҕүн. «Мин да мин», — дии-дии түөскүн кырбанаҕын. Н. Лугинов; 2) муҥура суох кэмсинэн сордонор-муҥнанар (туох эрэ ыар айыыны-буруйу оҥорон). ☉ Отчаянно раскаиваться в чем-л., чувствовать себя несчастным (от содеянного)
Хараҥа, халыҥ айыыларгыттан кэмсинэн Куура хаппыт илиигинэн этирик түөскүн Дар-дар кырбанакырбана ытыыгын. И. Гоголев

туохт.
1. Киһиэхэ үөрэнэн сымнаа, миҥэтий (хол., хаҥыл сылгыны этэргэ). ☉ Поддаваться укрощению, быть обузданным (напр., о необъезженной лошади)
Сүөһүлэрэ арыый сыһыйдылар. Ол да буоллар, үүтүн ыама букатын кыра. А. Фёдоров
Нөҥүө күнүгэр син сыһыйа быһыытыйбыт аттарга ындыыларын көтөхтөрөн, айаннарыгар туруммуттара. Тумарча
2. көсп. Эдэр сааһыҥ уоҕун уҕарытан дьоһуннан, түспэтий. ☉ Остепеняться, становиться более сдержанным, серьёзным
[Аҕам] онуоха эбии уола кэргэннэниэн баҕарар: «Дьиэлээх, кэргэннээх киһи сыһыйар», — диэн этэр. А. Сыромятникова
Сэттэ уонугар диэри сыһыйбатах, олох, дьахтар, ас, арыгы сыһыппатах киһитэ. Н. Босиков
Арыл харах чыпчылыҥар Абылатар омун сааһым Олох тыйыс кыһатыгар Уһаарыллан сыһыйдым. В. Миронов
3. Баһыйтаран дохсурҕаабат, өрөлөспөт буол, уордайбыккын уҕарыт. ☉ Умерить свой гнев, успокоиться, смягчиться
Хайдахтаах да уордаах тойон киниэхэ [Михейгэ] сыһыйар. Н. Лугинов
Дьэ ол эрээри эн да сыһыйыаҥ, оннооҕор буолуохтар сүрдэрэ-куттара тостон, бары айыыларын-буруйдарын билинэн, кэп туонан, кэмиринэн эрэллэр. Е. Неймохов
Мөккүһэн кыайтарбыт баайдар, хаҥыл бэйэлэрэ сыһыйан, дьөлө соҥуоран олордулар. Эрилик Эристиин
ср. каракалп. жууасы ‘становиться тихим, смирным, кротким, спокойным; присмиреть, становиться ручным’, туба кижи йажы ‘мучиться; быть ленивым’

аат. Айыы-хара, туох эмэ куһаҕаны оҥорбуккар мүччүрүйбэт, төлөрүйбэт иэстэбил. ☉ Расплата, возмездие за содеянное
«Истэҕиэн, хаһан эрэ сэт-сэлээн туолуо, эппиэттииллэрэ тирээн кэлиэ», — Хаппытыан уҥуоҕа хамсыыр, сүрэҕэ өрүкүйэр. А. Софронов
Атаҕастаммыт алгысчыта буолбутум, ол сэтигэр-сэлээнигэр буоллаҕа буолуо — соҕотоҕун муммут мин баарбын. Суорун Омоллоон. Дьэ, кыларыйан турар кырдьыккын кэпсээ, сиикэйи эттэххинэ сэттээх-сэлээннээх буолуоҕа. И. Фёдоров
♦ Сэт-сэлээн сиппит, <сэмэ-суҥха туолбут> — оҥорбут сыыһатын, айыытын-буруйун иэстэбилэ кэлбит. ☉ Настал час расплаты, настигло возмездие (букв. кара настигла, возмездие осуществилось или исполнилось)
Ханныгын да иһин Аадаҥ сэтэ-сэлээнэ ситиэ, сэмэтэсуҥхата туолуо. Күннүк Уурастыырап
Былыр кырдьаҕастар этэр буолаллара: «Сэт-сэлээн ситиэ, сэмэ-суҥха туолуо», — диэн, бадаҕа, ол кэллэ быһыылаах. А. Фёдоров
Сэт-сэлээн ситтэҕэ …… Сыыһа саҥардым эбээт. «ХС»

даҕ. Саамай бүтэһик. ☉ Последний
Таал-Таал эмээхсин олорбута үһү. Бэстилиэнэй ынаҕын өлөрөн баран, таалын эрэ ордорон, ардьаахха хатара ууран баран, уу баһа киирбит. Саха ост. I
[Дьаакып] былырбылыргыттан мунньуллубут иэскэр бэстилиэнэй иитимньибин туура туттардыҥ. А. Софронов
Бэстилиэнэй биир оҕустааҕын тутан ылан биэлэйдэргэ биэрбитэ сыттыын сүппүтэ. Амма Аччыгыйа
Сүрэхпит тиҥийэ тэбэрин тухары, Доҕоруом, таптыыр норуоппут иннигэр Биэриэх олохпут бэстилиэнэй дьылларын! Саха сирин сайдар кэскилигэр. Дьуон Дьаҥылы
♦ Бэстилиэнэй тыһыынча — айыы, буруй-сэмэ хаҥаатаҕына, антихрист кэлиитин, кинини утары тиһэх охсуһууга Иисус Христос иккистээн кэлиитин, Аан дойду эстиитин, ынырык сууттааһыны кытта сибээстээх христианскай религияҕа этиллэр кэм. ☉ Конец света, а также учение о нем, эсхатология
[Макаар:] Былыргылар ыраахтааҕы сараатаҕына, күн өлөр диир буолаллара. Айыы элбээтэҕинэ бэстилиэнэй тыһыынча туолуутугар амтыын кириэс [антихрист] төрүө диир буолаллара, ол этэллэрэ кэлэн эрэр ээ. А. Софронов
«Сир-халлаан олоҕо уларыйаары гыннаҕа. Үрүҥ ыраахтааҕы уһулуннаҕына, бэстилиэнэй тыһыынча туолуох, “Амтыын кырыыс” төрүөх тустаах сурахтааҕа», — диэн ботур-ботур кистээн кэпсэтии буолла. П. Ойуунускай
◊ Бэстилиэнэй тыл суут-сок. — сууттанааччы эбэтэр өлөрүллэргэ ууруллубут киһи бүтэһик этэр тыла. ☉ Последнее слово (подсудимого или приговоренного к смерти перед казнью)
[Эписиэр:] Чэ, бэстилиэнэй тылгын эт. Эһигиттэн арахпыт этэрээт тоҕо таас үрэҕи батта? Күндэ
Дьыалата ырытыллан, Бүтүннүү бүтэн, Бэстилиэнэй тыла бэриллиитигэр: «Бу муунталаммыт буруйгун Бэйэҥ билинэҕин дуо?» — диэн ыйыппыттарыгар — Бэйэм билиммэппин, Аһыныҥ диэн ааттаспаппын. А. Софронов

сыһ.
1. Тугу эмэ нөҥүө ааһар, тахсар курдук. ☉ Насквозь
Моойторук бөдүргэйигэр эбиэн ырба курдаттыы саайыллыбыт. Амма Аччыгыйа
[Күннэй:] Айа буола-буола... Оттон миигин буулдьа курдаттыы сүүрбүтэ айата суох эбитэ буолуо дуо? Суорун Омоллоон
2. Быһа ааһар, тахсар курдук. ☉ Прямо, напрямик
Бэйэтэ дьиэ аннынан курдаттыы сылдьар гына иин хастыбыт. Саха фольк. Манна курдаттыы киирэн хоммуттар. Амма Аччыгыйа
3. Туох эмэ бүтэй нөҥүө (көстөр, биллэр). ☉ Виднеться сквозь, через что-л. Илиитин хамсаттаҕын ахсын лаппаакытын уҥуохтара таҥас бүтэй курдаттыы биллэ сылдьаллар. Г. Колесов
Гулуобуска ырааҕы кээмэйдээһини курдаттыы көстөр нымса илиниэйкэ көмөтүнэн быһаараллар. МНА ФГ
♦ Курдаттыы таай — чуолкай көрбөккө-билбэккэ эрэ сөпкө сэрэй. ☉ Узнать интуитивно, догадаться
Силтэһин айыыта-буруйа суоҕун сүрэҕэ-быара курдаттыы таайан өтө билэрэ. Күннүк Уурастыырап
Билигин да курдаттыы таайан буруйдааҕы булан сылдьабын. Суорун Омоллоон. Курдаттыы тартарар — ис сүрэҕиттэн, дууһатыттан туохха эмэ баҕарар, ымсыырар, ахтар. ☉ Чувствовать непреодолимое влечение, страсть к комучему-л.; сильно страдать, тосковать по кому-чему-л. [Борцов аргыый:] Уонна, уолаттаар, дойдубун ахтарым бэрт..
Курдаттыы тартара сылдьабын. Софр. Данилов
[Киристиинэ] мэлдьи Сэмэни өйдөөн, курдаттыы тартара сылдьарыттан, мэктиэтигэр, киһи хараҕар биллэр гына хотторон барда. Д. Таас