м. рыб. бэрэмээт.

туохт. Бэрэмээтинэн балыктаа. ☉ Ловить рыбу с помощью перемета
Покровка үрэх төрдүгэр харчаага угаллар, күөгүлүүллэр, бэрэмээттииллэр. Н. Якутскай

уоппустаа диэнтэн бэй., атын
туһ. [Дэлиһиэй:] Биһи кини [Балбаара] уоппустаммакка олорорун кырдьаҕастар сөбүлээбэппит. Эрилик Эристиин
Уон сэттэ муҥха, уон түөрт илим, тоҕус бредень, түөрт бэрэмээт уоппустаммыттара. «Кыым»

1. көбүт диэнтэн хай. аата. Утуйар саҕана эрэ били Баһырҕаһы [ыт аата] балыйтарбыт сап иҥиирдиин баҕастыын орону көбүтүүгэ бэриинэ анныттан таҕыста. Н. Заболоцкай
   Эбии аһатыыны ууну кутуох иннинэ, оттон эрээттэр икки ардыларын көбүтүүнү ууну кутан баран ыыталлар. СОТ
   Өстөһүүнү уонна абааһы көрсүүнү көбүтүү бобуллар. САССРК
2. булт. Балык саас муус аннынан уу үрдүгэр тахсар кэмэ. ☉ Весенняя пора, когда рыба всплывает к поверхности воды подо льдом. Көбүтүү — куйуурдуурга саамай үчүгэй кэм
   ◊ Көбүтүү маһа булт. — бэрэмээккэ туттуллар, дьаакыртан быанан тартарыллар суон чуурка. ☉ Поплавок из чурки (для перемета, связанный с грузилом веревкой).

I
аат. Ат, тайах, таба уо. д. а. икки кэлин, икки илин атахтарынан хардары-таары тэбинэн, ыстаҥалаан сүүрүүтэ; бөтөрөҥ. ☉ Галоп четвероногих животных, скачущих вперемежку то передними, то задними ногами
Арҕаа, айан суолунан биир уу-көҕөччөр аттаах киһи тибилиннэрэ турда, ата атаранан түһэр, кутуруга субуруйан хаалар. А. Сыромятникова
Адаар муостаах буурдаргынан Акыйааны уҥуордатан Айаннатан дьалкыһыта, Атаранан таммалата — Уолан киһи Улуро, Ыллаа, ыллаа Улуро. Н. Босиков
◊ Атара дьоруо — саамай түргэн дьоруо. ☉ Самый быстрый вид бега иноходью
Никифоров кинээс атын атара дьоруонан түһэрдэ. М. Доҕордуурап
Үчүгэй буолар алаас-алаас аайы атара дьоруонан астара айанныыр. С. Федотов. Атара сэлии — саамай түргэн сэлии. ☉ Быстрая рысь
Төрүт да сыыдам айанынан иһэр Баһыкай өссө түргэтээн, атара сэлиинэн аспытынан барда. Амма Аччыгыйа
Өр сынньанан сэниэ ылбыт ат төгүрүк алаас хонуутугар атара сэлиинэн дьигиһийэн киирэр. Н. Якутскай
Сэкирэтээр уол атын үрдүгэр хапсаҕайдык олоро түспүтэ да, атара сэлиинэн түһэрбитэ. В. Протодьяконов
II
аат.
1. Балыктыыр тэрил: туу курдук буолан баран, үрдэ аһаҕас, тутаахтаах (саас ыам саҕана кытыыга, чычааска тахсыбыт балыгы саба баттаан, хаайан туран, итигэстээн ылаллар). ☉ Рыболовный снаряд в виде верши на ручке для ловли карасей на мелководье во время метания икры (широкое основание снаряда опускают вглубь озера и захваченных таким образом карасей вытаскивают руками через верхнее отверстие)
Кытылга кэккэлии тардыллыбыт мас уонна туос тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргылар, балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Балыгы батары анньан бултуурга аналлаах, тимир атырдьахха маарынныыр үөрбэ. ☉ Орудие для ловли рыбы — острога
Арай убайа атаранан бултуурун үтүктэн, синньигэс талаҕы быһаҕынан уһуктаан баран, кытыыга тахсан турар сордоҥнорго үөмсэн көрүтэлээбитэ. «ХС»
Өрөгөйүҥ өһөн, Өлөрхаалар күнүҥ Үтүрүйэн кэллэҕинэ, Үрдүк ааппын, Үтүө сурахпын Аат ааттаан Амалыйа туойдахпына — Үөһэ буоллахпына Үөрбэ буолан түһүөм, Аллара буоллахпына Атара буолан күөрэйиэм. П. Ойуунускай
◊ Атара кутурук — хотойу ойуулаан — хоһуйан көрдөрөр эпитет. ☉ Эпитет, употребляемый при воспевании орла
Алаатыка! Ким даҕаны аанньа көтөр суох дииллэрэ баар эбээт! Көрбөккүт дуо ол олорор арылы харах, атара кутурук, алтан сабарай хомпоруун Хотойу? Суорун Омоллоон
Хотойу маннык эпитеттэринэн хоһуйаллар: «Чуучугуруур таас тумус, атара кутурук, алтан сабарай, ала мондоҕой, тайбыыр дьаҕыл, сүҥкэн эрили хомпоруун хотой». КНЗ СПДьНь

аат., эргэр.
1. Кулуннары кэккэлэһиннэри баайарга анаан хараҕалаах, кулугулаах баҕаналар ыккардыларыгар чиккэччи тардыллыбыт модьу быа. ☉ Туго натянутая между столбами кожаная или волосяная верёвка с особыми деревянными застёжками (кулугу) или чекушками (хараҕа), к которым посредством петель привязывают жеребят до удоя
Тоҕус тоҕойдоох Сэлэни тиирбиттэр, тоҕус уон Чуоҕур маҥан кулуннарын Чуоҕуппуттар. Саха фольк. Атын олбуор иһигэр киллэрэн сэлэ биир баҕанатыгар тохтотто, хонордуу, дугатын устан олгуобуйатын түһэрдэ. Болот Боотур
2. Ыһыах түһүлгэтин тула кэккэлэччи анньыллыбыт чэчирдэр. ☉ Молодые берёзы или зелёные ветки, воткнутые вокруг площадки (түһүлгэ) для проведения ысыаха
Сибэккинэн симэммит, Сэлэ чэчир астыбыт, Үрүҥ астаах сир иһит Түһүлгэтин тартыбыт. С. Данилов
Чэлгийэр күөх хахыйахтан Чэчир сэлэ аспыттар. Күннүк Уурастыырап
Саҥа олоҕу тэлэйэргэ, Саҥа олоҕу тэрийэргэ, Чэйиҥ, бары түмсэн, Чэчир сэлэтэ анньыаҕыҥ. С. Васильев
3. Биир тэҥ, атылыы туохтар эмэ тэҥник кэккэлээбиттэрэ, субуруспуттара. ☉ Ряд одинаковых предметов, расположенных или следующих друг за другом цепью, вереница
Сэргэлээҕи үрдүнэн, Сэлэ муннук буоланнар, «Турууруктаан» — хаһыытаһан, Туруйалар аастылар. Күннүк Уурастыырап
Сараҕыйбыт сэлэ оту Сыыйа тардан бэрийэ, Кыыс аймах, субуу тардан, Кырдал сири кэрийэр. И. Чаҕылҕан
Дьиэлэр хас да сэлэнэн уһун субурҕа гына олорон барбыттар, арай кинилэртэн биир улахан дьиэ ону кытта хас да кыра дьиэлэр быстан тэйиччи соҕус тураллара көһүннэ. Эрилик Эристиин
4. Балыктыырга күрүчүөктээх быа бэрэмээт эбэтэр сүүрүк утары анньыллыбыт уһун тоһоҕолорго иҥиннэриллибит улахан харахтаах илим. ☉ Рыболовная снасть; перемёт
Сарсыарда эрдэ туран сэлэбитигэр киирэн илиммитин көрө сырыттыбыт. «ХС»
Уйбаан Сэмэнэбис дьонноругар илимнэрин көрөллөрүгэр дьаһайан баран, Сенялыын илим үтээри балыктыыр сэлэлэриттэн муора диэки кыдьымаҕа суох ыраас мууһу көрдүү бардылар. «ХС»
◊ Тоҕой сэлэ — баҕанаттан баҕанаҕа тоҕойдуу тардыллыбыт эмньик кулуну баайар быа. ☉ Волосяная верёвка, натянутая между столбами (от одного к другому), расположенными полукругом, к которым привязывают жеребят
Тоҕой сэлэ тиирэммит, Торҕо түптэ иитэммит, Туораах кулун тутаммыт, Чороон иһит мунньаммыт Тунал күммүт ыһыаҕын Туругурдан ыһыаҕыҥ. Күннүк Уурастыырап
Тойук тохтуур томторугар Тоҕой сэлэ туругурар. «ХС»
ср. ДТС йалу ‘верёвка, используемая для привязывания жеребят’, кирг. желе ‘верёвка, натянутая на два колышка и служащая для привязывания жеребят, телят’, монг. зэл ‘протянутая верёвка (для привязывания скота)’

I
туохт. Көтөхтөр, ыр, иин-хат (ыалдьан эбэтэр ас тиийбэтиттэн). ☉ Худеть, хиреть, сохнуть (от болезни или недоедания)
Быйыл, муус тоҥот буолан, сылгы үксэ дьаакырбыт. Дьаакыран ыалдьыыга кырдьыы холбостоҕуна өй-санаа да көтөр. А. Сыромятникова
Ынах сүөһү бородууксуйата намыһаҕа, дьаакырара үксүгэр от састаабын билбэттэн тахсыталыыр. «Кыым»
ср. монг. йаҕыр 'ссадина от седла на спине верхового животного'
II
1. аат.
1. Уу аалын тохтотор, биир сиргэ тутар аналлаах сыаптаан түһэриллэр, баҕыырдардаах ыарахан тимир. ☉ Металлический стержень с лапами, укрепленный на цепи и опускаемый на дно для удержания на месте судна, якорь
Борохуот эмиэ Үөгүлүү түстэ, Дьаакырын тардан, Эрдинэн кээстэ. Эллэй
Дьаакыры көтөҕөн, бөҕө тимир иилэҕэһи хабырыннардылар. Амма Аччыгыйа
«Победа» теплоход сарсыарда алта чааска дьаакырын көтөҕөн, ыраах айаҥҥа турар. Н. Якутскай
2. Сүүрүктээх ууга күөгүгэ, илимҥэ, бэрэмээккэ туттуллар таас, тимир, кирпииччэ о. д. а. ыарык. ☉ Грузило из чего-л. тяжелого, применяемое в проточной воде для удочки, сетей, перемета
Дохсун сүүрүктээх хайа өрүстэрин төрдүлэригэр илими, таастыганын оннугар бүтүн кирпииччэлэринэн дьаакыр оҥорон, сүүрүгү туора үтэллэр. «ХС»
Күөгү кыра дьаакыра уу түгэҕин булуон да иннинэ, боруопканан оҥоһуллубут дагдайар бэлиэ тимис гына түстэ. «ХС»
Абатыттан көтүөхчэ чөрөһөн олорор кустары мончуук дьаакырынан быраҕан кыыратта. «Кыым»
3. көсп. Ыарык, мэһэй-таһай. ☉ Тягость, обуза, гнет
Мөлтөх, куттаҕас киһини [кыһыҥҥы тыаҕа] саа да абырыа суоҕа, тимир дьаакыр буолан, таҥнары баттыаҕа. Амма Аччыгыйа
Ол саҕана баттал дьаакырдарын Мин тулуйбакка ытыырым. П. Тобуруокап
Күндү түүлээҕинэн дьаһаак тардыытын хайдах да кыайтарбат буолбут ыар дьаакыра үлэһит дьону кубулуйбат кулут, уларыйбат умнаһыт оҥорбуттара. «ХС»
2. даҕ. суолт. Олус ыарахан, ыар. ☉ Очень тяжелый, увесистый
Кинийдэх диэтэх киһи Ампаарыгар сүүрэн батыччахтаан тахсан, Алталаах атыыр сылгы баһын саҕа Алтан дьаакыр күлүүһүн Күл курдук үлтү анньан кэбиспит. Күннүк Уурастыырап
Полковник дьаакыр сутуруга саллаат сыҥааҕар саалынна. Софр. Данилов
Алта уолан киһи аччаччы тэбэн туран аҥаппатах алтан дьаакыр ааннаах. ПЭК ОНЛЯ I
♦ Дьаакыр түһэрин (быраҕын) калька - сөбүлээн тохтоо, олохсуй. ☉ Бросить якорь (обосноваться, закрепиться где-л.)
Оттон бу кытылга букатыннаахтык дьаакыр быраҕыммытым уонча сыл буолла. Н. Лугинов
Көрдүм - Марат чаайынайга Галька кыыс дьууппатын атты-гар дьаакырын түһэрбит. Н. Габышев
Куруук соҕотоҕун сылдьартан туһа тахсыа суох быһыылаах, дьиэ-уот толкуйдаатахха, биир эмэ чуумпу кытылга дьаакыр түһэриннэххэ сатаныыһы. С. Федотов

I
аат., эргэр.
1. Балыгы тэлгэтэргэ уонна балык быһытын эркиннииргэ туттуллар, маһы тыыран эбэтэр талаҕы арыттаах гына өрөн оҥорбут тэлгэх. ☉ В старину: своеобразный щит из связанных между собой с промежутками тонких палочек или тальника, который использовался как настил для сушки на солнце мелкой рыбы или служил стенкой для рыболовного заграждения
Кинилэр икки-үс былас уһуннаах сибиэҕэ собону, сордоҥу, сыалыһары, алыһары, үүкүнү, кыһытайы — истэрин хостоон, уҥуоҕун ылҕаан баран күн уотугар хатараллара. Далан
Сороҕор мас сибиэҕэ мундуну тэлгэтэн, күн уотун суоһугар эргиччи хатараллара. К. Уткин
Кытылга …… тыылар тастарыгар илим, туу, бэрэмээт, күөгү, атара уонна куурдар аргыларга балык хатарар сибиэлэр турбуттара. «ХС»
2. Чыыска бүтэй, чыыска. ☉ Частокольная изгородь, частокол
Сибиэҕэ хаайыллан туран эбиэһи сиэн күрдүргэтэр «Көмүс Ураанньыгын» ыҥыырдаата, сундуугу төргүүлэннэ. И. Гоголев
[Дьырыбына Дьырылыатта] Өрүү тимир көнтөһүн Өһүлэ тардан, Сиэтэн тэмтэгэлдьитэн аҕалан Сибиэ дьэргэл күрүөтүгэр хаайан, Аҕыс салаалаах Ача күөх оту Аҥаар кырыытыттан Аҥаарыччы тардан кэбистэ. П. Ядрихинскай
ср. монг. шивээ ‘изгородь; частокол; укрытие, укрепление’, п.-монг. сибэгэ ‘изгородь, плетень; убежище, укрепление’
II
1. даҕ. Кыра-кыра гынан баран хойуу, симэ оҥоһуулаах. ☉ Мелкий, состоящий из мелких ячеек или строчек (напр., о сетке, сети, стежке)
[Туундараҕа] хара ачыкыны эбэтэр сибиэ сиэккэни кэтиэххэ наада. Инньэ гымматаххына хараххынан сабыллыаххын сөп. И. Данилов
[Иистэнэр массыына] эчи тэпсэн түһэн тигэрэ сибиэтин. АДГ СКУо
2. аат суолт., эргэр.
1. Кэрэх ыйыырга оҥоһуллар соҕотох атахтаах төгүрүк кыракый остуол. ☉ Круглый столик на одной ножке, предназначенный для жертвоприношения злым духам
Соҕотох атахтаах төгүрүк остуол оҥорон, …… сибиэ диэн ааттаан туруораллар. БСИ ЛНКИСО-1938
2. Хас биирдиилэрэ үстүү сиринэн кэлгиэлээх, лабаалары сылдьар үөл хахыйахтарынан оҥоһуллар, ойуун куһаҕан тыыннарга туох эмэ толук биэрэригэр туттар түөрт атахтаах остуола. ☉ Шаманский жертвенный стол на четырёх ножках, каждая из которых перевязана в трёх местах молодыми берёзками, не лишёнными ветвей.
3. Ас угар былыргы иһит. ☉ Старинная посудина для продуктов питания.
◊ Кэлтэгэй сибиэ — өлбүт киһи үөрүн хаайар түктүйэ кэриэтэ туос иһит. ☉ В старину: берестяная посуда, в которую якобы запирали неприкаянную душу умершего. Сибиэ самыыр — ибир самыыр. ☉ Очень мелкий дождь, изморось. Сибиэ самыыр түһэр. Сибиэ уот — ас кутан айыылары эбэтэр иччилэри аһатарга тымтыгы кыралаан оттор уот. ☉ Огонь, разжигаемый щепками, для приношения угощения добрым и злым духам
Абааһы аймаҕар буоллаҕына …… Сиикэй эт мэҥиэни Сибиэ уотунан сиэтэн Сиэрдэнэр идэлээхтэр эбит. Өксөкүлээх Өлөксөй