с. бэтэ, үөннээх быһыы, үөнүрүү.

ж. 1. физиол. үөс; 2. перен. (раздражение) куһаҕан киҥ, бэтэ.

сов. с неопр. кыай, кыайан оҥор; он не сумел ответить кини кыайан эппиэттээ-бэтэ.

даҕ. Этиргэн иэдэстээх (үксүн маҥан диэн тылы кытта сөбүлээбэти биллэрэргэ тут-лар). ☉ Полнощекий (чаще в сочет. со сл
маҥан 'белый' с оттенком недружелюбия). Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылта маҥан бэлэһин бэтэтин! П. Ойуунускай
Дьылта маҥан сирэйигэр өтүтэлээн тахсыбыт кыһыл мэҥнэрэ сүтүтэлээн барбыттара. Л. Попов

туохт. Бэйэҕиттэн халбарытан атын киһиэхэ оҥорторо сатаа, сэлээннээ. ☉ Обременять кого-л. чем-л., взваливать что-л. на кого-л., отводя от себя
Бэйэҥ үлэҕин атын киһиэхэ найылаама.  Миэлиҥсэни үлэҕэ киллэрэр иһин бары күүһү түмүөххэ наада. Оттон соҕотох Краскиҥҥа найылаан к эб и с т э х х э , өтөр олоххо киллэриэ суоҕа. Эрилик Эристиин
Оҕолорбутун көрөргө икки өттүттэн күүспүт, баҕабыт тиий бэтэ: кинилэри иитиини биһиги ийэ битигэр найылаабыппыт. Далан
Дьиэ-уот үлэтэ ыарахан, сылаалаах. Ону аҥаардас дьахтарга найылыыр сатаммат. П. Ламутскай (тылб.)

даҕ.
1. Дьону хаадьылыырын, дьээбэлиирин сөбүлүүр, дьээбэтинньик идэлээх. ☉ Устраивающий смешные проделки, шутливый, склонный к озорству
Дьэ, бу уол бэрт дьиибэлээх уол, туох эрэ улахан дьиибэни санаабыта буолуо. П. Ойуунускай
Уой, Петя, дьиибэлээх да уолгун ээ, хайа эдэр киһи кыыска «дорообо» диэн баран, баһын эрэ тоҥхос гыннарар үһү. С. Ефремов
Кини туох да куһаҕан санаата суоҕун иһин, ис-иһиттэн тэбэнэттээҕэ, дьиибэлээҕэ, дьону үтэн-анньан, тургутан көрөр идэлээҕэ. ВНГ ГОПХ
2. Киһи өйдөөбөт, киһини дьиктиргэтэр туох эрэ уратылаах. ☉ Необычный, непонятный, странный
Ол эрэн көстүбэт буолуохпун Билигин, кэбис, баҕарбаппын: Уон араас дьиибэлээх оҥоһуугун Соҕотох төбөбөр ылыммаппын. П. Тобуруокап
Дьикти сэп банаар дьиибэлээх да буолуо. Сииктээх сиргэ уурдахха сиилэтин ситиэ, Ууга уктахха - умайан күлүмнүө. Күн Дьирибинэ
Ким эрэ дьиибэлээх боппуруоһу ыйыппы-тыгар дьоннор күлсэн күүгүнэстилэр. В. Протодьяконов
3. Дьону атаҕастабыллаахтык күлүүэлэк оҥостон көччүргүүр идэлээх. ☉ Любящий зло потешаться, издеваться над людьми
Доодор кулуба хайа да былыргы саха тойотторуттан, баайдарыттан ордук суостаах, ордук баттыгастаах, ордук дьиибэлээх киһи эбитэ үһү. Саха фольк. Сир уйбат Сидьиҥ дьиибэлээх сиргидэх Бэлэһин бэтэтин. ТТИГ КХКК
Кини олус өйдөөх буолан баран, дьиибэлэрдээх, дьэбир майгыннаах киһи. Л. Толстой (тылб.)
4. Туох эрэ дьиибэни оҥороору гыммыт курдук көрбүт, тэбэнэттээх (харах туһунан). ☉ Озорной, хитрый, насмешливый (о взгляде, глазах)
Кини Ньомор Турантаайап сып-сырдыгынан уонна дьиибэлээх кыымнарынан ыһыахтаммыт харахтарын мыналыччы көрөн кэбиһэр. Л. Попов
Полковник Беляев элэктээбит курдук дьиибэлээх харахтарынан өрүс уҥуор диэки көрөр. Т. Сметанин
Уртуут курдук хамсыы, куруук күлэ сылдьар дьиибэлээх харахтардаах уол учууталлары бэйэлэриттэн таһаарара. «ХС»

аат.
1. Сыарҕа ураҕастарын уһугар баайыллар, оҕуһу сыарҕаҕа көлүйэргэ аналлаах мастартан үөһээҥҥитэ. ☉ Ярмо (бычий хомут)
Киниэхэ [Уйбааҥҥа] бары барыта баар буолааччы: бурҕалдьы үөһэ бурҕалдьы, сүүрэр үөһэ сүүрэр туттар сэп эгэлгэтэ, быһатын эттэххэ, матаҕа муҥунан мал, хааһах муҥунан хаһаас. Р. Кулаковскай
Аны туран бу оҕуһум олох да сыарҕата суох эбит. Бурҕалдьы кэлиэ дуу, туох кэлиэ дуу?! В. Ойуурускай
Оҕуспун суолтан туоратан, булгутан бурҕалдьытыгар баайдым. «ХС»
2. көсп. Баттыыр, атаҕастыыр күүс, баттал, эбии үлэ, эбии таһаҕас. ☉ Гнет, иго; дополнительная работа, нагрузка
Мөлүйүөнүнэн ахсааннаах оробуочайдар Күүс быччыҥ илиилэрэ күөрэйиэ, Саллааттар ыстыыктарынан дурдаланан Баттал бурҕалдьыта үрэллиэ. Эллэй. Эрилик Эристиин дьоруойдара Бурхалей, Ахмет Галиев, Абдуркулла уонна Мундербек, Марьяс Искандеров батталатаҕастабыл бурҕалдьытын туора сүгэн, өрөбөлүүссүйэ иһин охсуһааччылар инники кэккэлэригэр тураллар
ТНН ЭЭ. «Бэйэбит үлэбит үгүс. Онно эбии бурҕалдьы кэтэр күүс-сэниэ суох»,— диэн буолар [ыалдьыбыт ыанньыксыты солбуйары этэллэр]. С. Федотов
монг. бургалдьи
♦ Бурҕалдьы буол — кимиэхэ эмэ мэһэй, боһол буол. ☉ Стать обузой для кого-л.. Бурҕалдьыгын уһул — туох эмэ ыарахантан, ыар баттыктан, эрэйтэн, түбүктэн босхолон. ☉ Сбросить (свалить, скинуть) с плеч что-л. тяжкое, гнетущее
Бигэ тылбын эйиэхэ биэрбэппин буолан баран, эйигиттэн бурҕалдьыны устар санаа суох. В. Яковлев
Уйбаан Лөгөнтөйтөн арахсыбытын истэн хайҕаата. «Бурҕалдьытын уһуллаҕа, өрө тыыннаҕа», — диэтэ. «ХС». Ыраахтааҕы былааһын бурҕалдьытын субу аҕай устубут үлэһит дьону кинилэр арыт адаҕаны, капиталистическай кулуттааһын адаҕатын, кэтэргэ ыҥырбыттара. «Ленин с.». Бурҕалдьыны кэт — төлөрүйбэт ыар батталга, олус ыарахан үлэҕэ киир, түбэс. ☉ Быть, под ярмом; выполнять тяжелую работу
Украина киэҥ киллэм сыһыытыгар Уол оҕо барахсан төрөөбүтэ, Кулут дьонтон төрөөн, кулут-чаҕар Бурҕалдьытын ол күн кэппитэ. Эллэй
Биһиги, бу олорооччулар,— Буулаҕа бурҕалдьыны кэтэн Боҕуйаары төрөөбөтөхпүт, Сүрү-кэби сүүйтэрэн Сүгүрүйээри төрөөбөтөхпүт. С. Васильев
Бэйэбин өйдүөхпүттэн үлэттэн орпоппун, куруутун моонньубар бурҕалдьы кэтэ сылдьабын. Н. Лугинов. Бурҕалдьыны сос (тарт) — сөбүлээбэт, ыарахан, үксүгэр, биир күдьүс, онон салгымтыалаах үлэни толор. ☉ Заниматься тяжелой однообразной, надоедливой работой (соотв. тянуть лямку)
Дьадаҥы аймах, биһиги Этэрбэс кэтээт, эрэйи билэн, Сон кэтээт, Сору көрөн, Булгуйбат буулаҕа Бурҕалдьыны соспуппут. С. Васильев
«Сылайдыбыт-элэйдибит», — диэн үҥсэргээн эрэллэрин бииргэ үлэлиир, бурҕалдьыны бииргэ сосуһар дьоно истэ иликтэр. Г. Нынныров
Оҕо санаторийын үлэһитэ Р.Е. Андросов бурҕалдьытын кыайан тардыбат. Партбюроҕа кини отчуотун истии кэнниттэн да дьыала сыҕарыйбата. ПДН ТБКЭ. Бурҕалдьыта кэтэрт — кимиэхэ эмэ күүс өттүнэн ыар батталы эбэтэр буруйу-сэмэни сүктэр, соҥноо. ☉ Навязывать кому-л. обузу или обвинять кого-л. в чем-л.
Эргийбэт сирдэригэр үүрэн илпиттэрэ Эр дьоҥҥо бурҕалдьы кэтэрдэннэр. Тува т. Кини «Биһиги бэйэбит иннигэр буруйдаахтарга даҕаны, буруйа суохтарга даҕаны кулут буолуу бурҕалдьытын кэтэрдиэхпит», — диирэ. КФП БАаДИ
Сардаана Михайловна сопхуос үлэтин хамнаһын бары итэҕэстэрин иһин буруйу барытын мин үрдүбэр түһэрэр. Онон мин моонньубар кыайан төлөрүйбэт тимир бурҕалдьыны кэтэрдэ сатыыр. С. Никифоров
◊ Бурҕалдьы быата — бурҕалдьыны сыарҕа ураҕаһыгар баайар тирии быа. ☉ Кожаные ремни для привязывания бычьего ярма к оглоблям
Кыратынан буоллаҕына, оҕус бурҕалдьытын быатын ылыаҕыҥ. Ону санаан аһарарбыт дуо биһиги? Амма Аччыгыйа. Бурҕалдьы сото үөхс. — бурҕалдьы курдук токур (маадьаҕар) атахтаах. ☉ Кривоногий, криволапый
[Ньургун Боотур:] Көр даа, доҕоттоор, Көстүбэт уола, Буор сирэй, Бурҕалдьы сото Бу буолан сытан Тумсун Тууһун Айаҕын Абатын, Бэлэһин Бэтэтин Көрөллөр-көрбөттөөр! П. Ойуунускай
Буор сырай, Бурҕалдьы сото — Сип-сибилигин Чэгиэн эккин сэймэктээммин, Ый бөҕө Ыһыаҕа гынан, Ыһар күнүм кэллэ, Күн бөҕө Күдэнэ оҥорон Көтүтэр күнүм буолла. Күннүк Уурастыырап

аат.
1. Айах көҥдөйүн улаҕа өттө, улаҕата. ☉ Глотка, гортань
[Садаҕа моҕой] Айаҕар уган аппас гынна, Мэнэгэйдээх бэлэһэ мэҥис гынна, Куолайын тыаһа куллур гынна. П. Ойуунускай
Үөлүллүбүт собо минньигэс сыта бэлэһин кычыгылатар. Н. Якутскай
Бэлэһин уонна куолайын ааһан, аһылыга улахан куртахха тиийэр. ББЕ З
2. Ойоҕос кыра үрэх улахан үрэххэ, өрүс хочотугар түһэр сирэ, төрдө. ☉ Место выхода малых рек в долины крупных рек
Аттаах киһи күлүгэ таҥнары иһэрэ. Алта аппа айаҕар, үс үрэх бэлэһигэр өҥөс гына түспүтэ. П. Ойуунускай
3. көсп. Улахан саҥа, элбэх саҥа, уус тыл. ☉ Громкая речь, пение; красноречие
[Суон Суоппуйа:] Хотуйум, дьэ, бэлэс бөҕө доҕор. Килбигийэр, толлор суох киһитэ, сорох былыр тойон сирэйин-хараҕын таба көрбөт буолара. Эрилик Эристиин
«Аата бу киһи, кыра оҕоҕо дылы сири-дойдуну аймаан тимир бэлэс», — диир. НС ОК
Тойтойо сытыйан, адьас улахан киһи курдук саҥарар ээ, бэлэс мааны. В. Гаврильева. Тэҥн. тамах
♦ Бэлэс (бэлэс-тамах) анньан көр (ас) — үтэн-анньан, бэрэбиэркэлээн көр. ☉ Выпытывать чьи-л. мысли, стараться узнать мнение собеседника. Бэлэскин мэнэрит — бэрт кыратык аһыы түс, иҥсэҕин баттат. ☉ Немного поесть (соотв. заморить червячка). Мэ, маны хабан, бэлэскин мэнэритэ түс. Бэлэскин тарбаа — ким эмэ куһаҕан буолбутугар, табыллыбатаҕар сэтэрээ, үөр. ☉ Злорадствовать
«Харыстыырыҥ эрэ диэн Хараҕын уута ньии», — диэн, Хаадьы оҥоһунна, Бэлэһин тарбаата. П. Ойуунускай
«Үөлээннээҕим этиҥ, миигин умнаайаҕын», — инньэ диэн бэлэстэрин тарбыахтара буоллаҕа, күлэн эриҥ. Уол оҕо дьоллоох. И. Гоголев
«Ээ, доҕоор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха, бука, араа-бараа туһаны аҕаллыбыт буолуо», — диэтэ Сеня. Н. Лугинов. Бэлэскинэн күл — күлүү-элэк гын. ☉ Поднимать на смех кого-л. [Лоҥкууда үрэххэ] баараҕай быһыты көрөн баран, туһата суохха хаарыан үлэни ыытан хара көлөһүннэрин тохпуттар диэн наһаа аһыммытым даҕаны, бэлэспинэн да күлбүтүм. М. Доҕордуурап. Бэлэскэ ас — тугу эмэ этэри, туох эмэ туһунан саҥарары боп, саба эт. ☉ Затыкать (заткнуть) рот, не давать говорить кому-л.
Ким да куттанан чугуҥнаабат, хараҕын сир диэки умса көрбөт. Хата, бэйэҕин бэлэскэ анньаллар, күлүү гына тоһуйаллар. «ХС». Бэлэһигэр биэс (икки) иннэлээх — олус тыллаах, этиһиик (үксүгэр дьахтар туһунан). ☉ Языкастый (обычно о женщине)
Тыла сытыырхайан, Бэлэһигэр биэс иннэлэнэн Саҥарарын дьаабылаабат, Этэрин билбэт буолан, Тимир тириитин кэтэн, Илгистэ-дьигиһийэ олордоҕуна Илэ-бодо илиэһэй кыыһа. Өксөкүлээх Өлөксөй
Балаагыйа саҥалааҕы тыыннарбатах, айахтааҕы атыппатах, бэлэһигэр биэс иннэлээх эмээхсин. П. Ойуунускай. Бэлэһигэр бырах — кими эмэ өлөр суолга тэп. ☉ Обрекать на гибель кого-л.
Аны Микиитэ бостуой да барда дуу, аны уолу бандьыыт бэлэһигэр быраҕан биэрдибит дуу? Амма Аччыгыйа. Бэлэһигэр (тамаҕар) силлээ — туохха эмэ уһуй, үөрэт. ☉ Обучать, приобщать кого-л. к чему-л. (букв. в горло (глотку) его плюнуть — как плевал в глотку молодому шаману старый шаман, обучавший его шаманскому искусству)
[Даайыс] эрэ кинини ылыах киһи ээ. Дьоно тамаҕар силлээбиттэр быһыылаах. А. Софронов
Кураанахха хорҕомнооботохторо чахчы, өй эбэн, сүбэ салҕаан, бэлэскэр силлээн ыыппыттарын мэлдьэһэҕин. Р. Баҕатаайыскай
Хайыыүйэҕэ бу туһунан кинилэр бэлэстэригэр силлээн турар. «ХС». Бэлэһигэр түһэрдэ — кими эмэ олус күүскэ үөҕэнмөҕөн көрүс. ☉ Встречать страшной руганью кого-л. — Киһи киһини сөбүлээн да сынньар баҕайы
Саах күрдьээччитэ суох сабылыннахпыт ити. — Сабылын... Сабылын... Үллэ сытыйбыт, аны эн бэлэскэр түһэрдиҥ дуо? Эрилик Эристиин
«Алыс да муҥнуугун. Саатар, манна көҥүл тыыннара түспэккин», — диэн, бэлэстэригэр түһэрдилэр. Р. Кулаковскай
Бэлэһин бүөлээ көр бэлэскэ ас. Саҕаланна... Ол «тигр» манна иһэр... Суостаах өлүү уотунан тибиирэр... Оо, абам эбит, бэлэһин бүөлүөх отой биһиэхэ буускабыт суох! И. Егоров. Бэлэһин муҥунан (бэлэһэ баарынан) — туох баар күүһүнэн, туох баарынан (хаһыытыыр, ыллыыр). ☉ Во весь голос (кричать, петь). Кини бэлэһин муҥунан хаһыытаабыта: «Ваня, кытаат, кытыыга салай!» И. Федосеев
Баай аймах номнуо аһыы ууну амсайа охсон, айдааннара-куйдааннара ырааппыт, бэлэстэрин муҥунан күлсэллэр. «ХС»
Бу өрүтэ түллэҥниир, бэлэстэрэ баарынан үөгүлэһэр дьон бөлөҕүн кэннигэр Миикэ Березкин хараҕаламмыт курдук хамсаабакка турара. «ХС». Бэлэһиҥ бүөлэннин — саҥардыма, саҥарар кыаҕы биэримэ, саба эт, саба саҥар. ☉ Заткнуть рот, глотку
[Нүһэр Дархан — Эркээнигэ:] Бэлэһиҥ бүөлэннин! ...Мантан түҥкэлий! И. Гоголев. Бэлэһэ бэтэлээх — саҥарар саҥата, этэр тыла кыһыылаах, тарбааһыннаах. ☉ Злой, язвительный на язык
Бу балай маҥаас тылын кыһыытын! Бу дьылтан манан бэлэһин бэтэтин! Аны ыҕарыйан ыларыҥ баар эбит ээ? П. Ойуунускай
[Арсан Дуолай] ололлон олорон эрэ чороччу хаппыт тылын тоһоҕо курдук бэтэлээх бэлэһин төрдүгэр биэстэ-алтата булкуйбахтаан ылла. П. Ойуунускай
Бэлэһэ хайдыаҕынан көр хабарҕата хайдыаҕынан. Японецтар бэлэстэрэ хайдыаҕынан: «Банзай! Банзай!»— диэн хаһыытыыллара. И. Федосеев
Оттон мустан турааччылар бэлэстэрэ хайдыаҕынан хаһыытастылар. «ХС». Бэлэһэ хараарар (кытарар) — олоччу мэлдьэһэр, буруйун букатын билиммэт. ☉ Решительно отказывается (букв. глотка его чернеет)
Төһө да мэлдьэһэн бэлэһин хараардар, төрдө, бука, эйигиттэн төрөөтөҕө буолуо оҥоробун. М. Доҕордуурап
Баччааҥҥа диэри кылаат көрдүүр-көрдүүр да, олгуйтан уратыны тугу да була илигин эмиэ хайаан да ахтан бэлэһэ кытарыа эбээт. И. Гоголев. Бэтэлээх бэлэс көр бэлэһэ бэтэлээх. Бэтэрээҥҥи бэлэс көр бэтэрээҥҥи
◊ Оһох бэлэһэ — көмүлүөк оһох үөлэһин саҕаланар сирэ. ☉ Верхняя часть топки (начало трубы) камелька (якутского камина)
Аргыылап оҕонньор ханна көһүөххэ сөбүн сыымайдаан оһох бэлэһин одуулаан олордо. Софр. Данилов