сыһ. Бүлтэс курдук. ☉ Подобно трубчатой кости
Борук-сорукка ыраахтан эрбэһин быыһынан, кур бүлтэстии, туртайан көстөр сурт баҕаналарын Миитэрэй тоҕо эрэ уһуннук одууласта. Хомус

көстүрүүлэ диэн курдук
Көстүрүүҥкэ иһиттэн бүлтэс уҥуохтара чороһон сыталларыттан сылыктаатахха биһиги …… билсиилээхтэрбит буолуохтарын сөп курдук. С. Тарасов
Вера үөрэ-көтө көстүрүүҥкэҕэ эбиэтин киллэрэн остуолга уурар. С. Ефремов
Сеня мииннээх көстүрүүҥкэни көтөҕөн, Катя тэриэлкэлэри тутан …… саҥата суох утары көрсөн турбахтаатылар. Пьесалар-1978.

кубарый диэнтэн холб. туһ. [Күкүр уус:] Пахай, бу эһиги бары кубарыһа хаппыт баҕайыларгыт, бары атыттаргыт. Суорун Омоллоон
Былыр үйэтээҕи өлбүт күтүр улахан кыыллар бүлтэс уҥуохтара быган туралларын курдук кубарыспыт мастардаах тыымпылар, дүөдэлэр кэлитэлээтилэр. Н. Якутскай
Онтон-мантан кубарыспыт баҕаналар, киирбит киһини атыҥыраабыт курдук, суоһуран тураллар. Н. Заболоцкай

аат. Хоту олохтоохтор үгэстэринэн сиикэйдии силиитин охсон сиэниллэр таба, тайах атаҕын бүлтэс уҥуоҕа. ☉ Берцовая кость (обычно оленя, лося), костный мозг из которой употребляется в сыром виде как лакомство
«Чэ, нокуо, түргэнник бу тойотторгор чоҥкуларын охсо охсон биэр, амтаһыйдыннар», — диэн Учукаас дьаһайда. А. Софронов
Онтон бары таба чоҥкутун охсон, силии сиэбиттэрэ. Далан
Бу чохороон сүгэтинэн быйыл сайын хас тайах чоҥкутун охсубутун, хас туртаһы чокуйбутун …… кэпсиэҕэ. М. Ефимов
ср. эвенк. чеҥа, ченга ‘мозговая кость’

даҕ.
1. Киһи өйүгэр баппат куһаҕан, сидьиҥ (хол., быһыы-майгы, тыл-өс). ☉ Скверный, отвратительный, безобразный (напр., о нраве, словах). Түктэри быһыы
□ Кырдьаҕас киһиттэн түктэри майгылаах, наһаа кырыктаах. Н. Лугинов
Лааппы иһигэр икки эр киһи турар, биирдэстэрэ, сытыган сыттаах эти эргитэ сылдьан көрөкөрө, түктэри тылынан үөхсэр. Н. Якутскай
Кини таҥаһа киһи көрөрүттэн түктэри дьүдьэх эбит. Эрилик Эристиин
△ Түҥнэри майгылаах, киһилии быһыыта суох. ☉ Мерзкий, дурной (о поведении)
Үс биис баһылыктара: «Түҥнэри майгылаах, төттөрү санаалаах Түктэри оҕо төрүөтэ эбээт, бадаҕа!!!» — дэстилэр. П. Ойуунускай
Оо, олоххо араас да сирэйдээх-харахтаах, түктэри майгылаах дьон баар буолаллар эбит. Күрүлгэн
Кырдьаҕас таайын түктэри сигилититтэн төһө даҕаны хомойдор, Семён арыый уоскуйан, сымнаҕас куолаһынан эттэ. «ХС»
2. фольк. Олоҥхоҕо-остуоруйаҕа үчүгэй, кэрэ курдук тыллары кытта ситимнэһэн «сатала суох (үчүгэй)» суолтаҕа туттуллар. ☉ В эпических текстах и сказках в сочетании с такими словами, как үчүгэй ‘хороший’, кэрэ ‘красивый’, употребляется со значением «превосходный, прекрасный» (букв. страшно красивый, ужасно хороший)
Таҥас бүтэй этэ көстүбүт, эт бүтэй бүлтэһэ көстүбүт, бүлтэс бүтэй силиитэ көстүбүт уртуус курдук өрө-таҥнары дьалкылдьыйа олорор түктэри бэйэлээх үчүгэй кыыс оҕо. Саха фольк. Саха киһи төрдө буолбут Сабыйа Баай хотун барахсан Үөгүлээбитинэн үҥнэрин аҕай кытта: Түүлгэ түһэммэтэх Түктэри бэйэкэлээх Куударалаах астаах, Кулун эмньик, Уордаах-киҥнээх Уол оҕо мүччү ойон тахсан, Таас иэнинэн таралыс гына түһэн Татынньахтаабытынан барда... П. Ойуунускай

туохт.
1. Ордук бөҕө, тулуурдаах буолан таҕыс; бөҕөтүй, кытаат. ☉ Делаться, становиться более прочным, крепким, крепнуть. Хатыҥ уутугар хаттаҕына бөҕөргүүр. Доруобуйата бөҕөргөөбүт
□ [Хайыһардар] туох да буолбатахтар, хата, ордук бөҕөргөөбүт, кииллийбит курдук килэриспиттэр. Амма Аччыгыйа
«Өскө буутуҥ этэ буспута, холуҥ этэ хойдубута, бүлтэһиҥ бөҕөргөөбүтэ эбитэ буоллар, барыаххын син этэ», — диэн аҕата хардарбыта. Эвен фольк. Уоһах …… белогунан уонна битэмииннэринэн баай буолан, [ньирэй] организма бөҕөргүүрүгэр көмөлөһөр. ДьСИи
△ кэпс. Алдьанан эбэтэр өлөн-сүтэн биэримэ, бөҕөтүйбүт курдук буол. ☉ Проявлять неожиданную (для говорящего) крепость или живучесть
Киһи баҕайы бөҕөргөөтөҕүнэ бөҕө да буолар эбит. Э. Соколов
2. көсп. Эбии үүнэн-сайдан, ордук туругур, күүһүр. ☉ Становиться крепче, мощнее в процессе роста, развития, крепнуть. Доҕордоһуу бөҕөргүүр
□ Бөҕөргөөтүн өссө эбиитин биһиги дойдубут! Амма Аччыгыйа
Дыраага кэлэктиибэ бөҕөргүүр. И. Бочкарев. Улам уол эрэлэ бөҕөргүүр, Умайар кустуктуу күлүмнүүр: Кэтэһэр кэрэтин ким түһүүр — Ол илэ кэлэри төлкөлүүр. Эллэй

1. даҕ. Куһаҕан санаалаах, өһүөннээх; кимиэхэ эмэ кырыктаах хаҕыс сыһыаннаах. ☉ Злопамятный, злобный; нетерпимый, враждебный
   Токоосоп икки иэдэһин быччыҥнара күүрбүт, бии курдук харахтарыгар хатааннаах уот оонньообут. А. Фёдоров
   «Бэйи эрэ! Эн эмиэ мэниктээбиккин дуу?» — хатааннаах куолаһынан тута ыгылыспытынан барда. «ХС»
   Кини биирдэ эмэ кириитикэлээбит киһиэхэ хатааннаах санаатын хаппахчытыгар кытаанахтык хатаан кэбиһээччи. А. Островскай (тылб.)
2. аат суолт. Ким эмэ өстүйэр киһитэ. ☉ Тот, на которого таят злобу, имеют зуб, враг, неприятель
   Оччолорго бандьыыт биир тойоно буолбут Ньоҕороох Маппый диэн урукку кинээс оҕонньордуун мин эһэм хатааннааҕа. С. Данилов
   Хатааннааҕыҥ халыҥ куҥар хаалдьыктаах үҥүүнү тайылаа, хатан бүлтэс уҥуоҕар хараҕалаах үҥүүнү чапчый! Эрилик Эристиин
   Сипсиирэп хатааннааҕын хатыйан түһэрэр хара суругу харылаччы тардан баран, остуолга уурбутун ыксалыгар буолан умнан быһа сытыйан, хоҥнон баран эрэр оптуобуһу сайыспыттыы көрөн турбута. П. Аввакумов
   [Уордаах тыла] Өстөөҕүгэр Үөр-сүүрүк буолан өргөстөннө, Хатааннааҕар Хара дьаллык буолан дьайыҥнаата. Е. Иванова
   ◊ Хатааннааҕынан көр — өһүөннээхтик көр. ☉ Смотреть злобно, враждебно
   Арай онно кинээс тас сэбэрэтин көрүммүтэ, айыыттан атын, абааһы дьүһүннэммит: хатааннааҕынан көрбүт харахтаммыт, буордаах сыгынах курдук муруннаммыт, уй курдук истэммит, бурҕалдьы сотоломмут. Далан

1. даҕ.
2. Өрө күүрүүлээх, айар хабааннаах, айар күүрүүлээх. ☉ Вдохновенный, творческий
   Күһүөрү сайыҥҥы хартыына Айыылаах үлэ баар, бу манна Алтан от, мүөттээх от үрдүгэр Аар тойон ыҥырыа эргийэр. С. Данилов
3. эргэр. Үөһэттэн, үрдүк айыылартан айдарбыт. ☉ Сотворенный, созданный, получивший жизнь (от верхних всесильных божеств)
   Үрдүк Айыы таҥараттан айыылаах. ПЭК СЯЯ
   Үрдүк айыылаах Үүт бүлтэһэ, Үрүҥ оппуоха буолан Өтөн киирэн, үтүмэн буор үллүккүн Үрдэппитэ эбитэ буолуо [Сир тымырын уута]. С. Васильев
   △ Айыыны, буруйу оҥорбут, айыыга киирбит; буруйдаах. ☉ Грешник, греховный; виновный, преступный
   Сүтүктээх сүүс айыылаах (өс хоһ.). Айыылаах дууһа өлбөт диэн кырдьык ээ, бадаҕа. Н. Неустроев
   Туох диэн бэйэм айыылаах дууһабын эн иннигэр аһан, эйигин астыннарыахпын билбэппин. И. Федосеев
4. аат суолт. Айыыны оҥорбут киһи; буруйу оҥорбут, буруйдаах киһи. ☉ Грешник; виновник, преступник
   Чуучугуруур туус тумус тыаһа Чупчуруйан чуубурҕаата. Биир халыҥ айыылааҕы Мэҥиэстэр бэлэс бэлэм буолла. П. Ойуунускай
   [Даайыс:] Ханна да ыраах сылдьыбатым, туох да айыылааҕы, сааттааҕы оҥорботум. А. Софронов
   Тойонуом, тоҕо ыҥырдыҥ? Биһиги туох да айыылаахпытын билбэппит. И. Гоголев
   ♦ Хараҥа айыылаах — олус ыар, ынырык буруйу оҥорбут. ☉ Совершивший тяжкое преступление
   «Халыҥ буруйдаах, хараҥа айыылаах эмээхсин олоробун», — диэн баран, хараҕын уута иҥин быһаҕаһыгар диэри субурус гына түстэ. Ньургун Боотур
   Суут-сокуон билигин да баар! Киһини өлөрбүт хараҥа айыылааҕы билигин да сөптөөх сирин буллараллар. И. Гоголев
   ◊ Үтүө айыылаах (буоллар) — киһилии киһи, тэрилтэ эҥин (итинник буолуо суох этэ диэн хомуруйан этии). ☉ Добросовестный, порядочный человек (так не поступает — осуждение дурного поступка кого-л.); добротное, крепкое хозяйство, предприятие
   Дьэ, үчүгэй сордоохтор ээ, күн-түүн таҥнары түһэн иһэр буоллахтара үһү, үтүө айыылаахтара буоллар, сайдан, эбиллэн иһиэхтэрэ этэ. Суорун Омоллоон
   Үтүө айыылаах дьиэтигэр — уотугар, кэргэнигэр, оҕотугар тиийиэ этэ. «ХС»
   Үтүө айыылаах холкуостар, үчүгэйдик үлэлээн, хаһыатынан хайҕаналлар. Оттон мин холкуоспар баччааҥҥа диэри оҕуруоттарын олордуутун бүтэрэ иликтэр. Дьүөгэ Ааныстыырап
   Доропуун оҕонньор сааһын эбиммэт, көҕүрэтиммэт даҕаны үтүө айыылаах эбиэн кэриэтэ, хата, көҕүрэтиниэ эбит. Н. Заболоцкай

туохт.
1. Ордук хойуу буол, убаҕас быһыыгыттан уларыйан, халыйбат мөлбөркөй буол. ☉ Становиться густым, сгущаться, загустевать
Арыгыһыт хаана пааста курдук мустар, хойдор. ПНИ ЭД
Минньигэс оттоох алааска мэччийэр ынахтар үүттэрэ элбиир, хойдор кэмэ. «Чолбон»
Хойуннаҕына уонна үрдэ саһардаҕына саламаат буспутунан ааҕыллар. Дьиэ к.
2. Элбээ-үксээ, дэлэй. ☉ Увеличиваться, умножаться, возрастать в количестве
Куорат уһуктан, уулуссаҕа кэлиибарыы хойдубут. Е. Неймохов
Ынах көстүбэтэ, хата, ол оннугар, тэйэн истэхтэрин аайы, сугун хойдон истэ. Н. Заболоцкай
Киэһэнэн арыый сөрүүдүйбүт курдук буолла да, хата бырдах өссө эбии хойунна. С. Маисов
Кыһын сулустар хойуннахтарына, тымныы буолар. ВСС ППУОЯ
3. Элбээн ордук чугас-чугас, симэ, хойуу буола үүн (хол., ойуур маһын, түүнү этэргэ). ☉ Становиться густым, расти гуще (напр., о лесе, шерсти)
Чүөчээски …… түргэтээн барар. Суох, тыата бүппэт, хата, эбии хойдон, бөдөҥсүйэн иһэр. Суорун Омоллоон
Тыа мутукчата ситэн, хойдон, айылҕа күөх унаарынан киэркэйбит. Амма Аччыгыйа
Бытыгы хоруйдахха хойдор куолута. М. Доҕордуурап
Саас отууга турар сүөһү түүтэ ырааһырар, хойдор. АГГ АҮЭЭЭ
4. көсп. Олус хойуу буолан көһүн (салгыны, буруону, былыты этэргэ). ☉ Становиться, казаться более насыщенным, густым, плотным, сгущаться (о воздухе, дыме, облаках)
Уот күүһүрэн, буруо хойдон, халлаан диэки туруору тахсан, унаара түстэ. Суорун Омоллоон
Мииккэ үөһэ хантайан көрбүтэ — былыт хойдон эрэр. П. Аввакумов
Тымныытын омунугар, салгын хойдубукка дылы буолла, хайдах эрэ киһи бөтүччү тыынар. Н. Апросимов
Туман икки-үс хаамыы иннигэр тугу да көрдөрбөккө ыга ситимнэһэ, тааһыра хойдон, дөйүөрэн турар. «ХС»
△ Күүскэ биллэр буол (сыты этэргэ). ☉ Становиться более густым, резким, усиливаться (о запахе)
Дьэдьэн, киис тиҥилэх, бэс сыта Салгыҥҥа хойдо тунуйар. С. Данилов
Күнүскү ириэһиҥҥэ дэриэбинэҕэ араас сыт-сымар хойдоро. Арҕааттан тыалга бары сыты баһыйан, хотон сыта саба охсоро. Далан
5. көсп. Элбээн, эбиллэн, күүһүрэн, улаатан ис, улаханнык иһиллэр буол. ☉ Становиться громче, усиливаться
Саҥа улам хойдон, күүһүрэн, дьахтардаах эр киһи этиһиитэ буолан барда. Амма Аччыгыйа
Киһи сүрүн-кутун баттыыр ыарахан чуумпу хойуннар хойдон истэ. Л. Попов
Дьиэлээхтэр дьоро киэһэ үүммүтүттэн үөрэн, сэһэн-тэппэн хойдор. Хомус Уйбаан
Үһүгэр барбыт уолчаан саҥата хойдон, тыла-өһө эбиллэн, ардыгар киһи күлүөх курдук ыйыталаһан муннукка ыгаары хаайар. Огдо
♦ <Буутун этэ буспут,> холун этэ хойдубут — сааһын туолбут, сиппит-хоппут, күүһэ-уоҕа киирбит (уол оҕону этэргэ). ☉ Достигнуть зрелости, физически окрепнуть, возмужать (о юноше; букв. мышцы его ног созрели, мышцы его рук окрепли)
Буутун этэ бустаҕына, холун этэ хойуннаҕына былыргы мин саҕа бухатыыр буолсу. Эрилик Эристиин
Сэттэ-уон сааһыгар оҕо уҥуоҕа өссө да кытаата, холун этэ хойдо илик буолааччы. «Кыым». [Аҕата — уолугар:] Өскө буутуҥ этэ буспута, холуҥ этэ хойдубута, бүлтэһиҥ бөҕөргөөбүтэ эбитэ буоллар, барыаххын син этэ
эвен. фольк. Киҥэ-наара хойдор — хаана буһар (хойдор) диэн курдук (көр хаан I)
Киҥкиниир киэҥ халлаан тугун Киҥэ-наара хойдубутай, Саккырыыр уутун хайа муҥун Саппааһа барамматай?! С. Руфов
Дьоннор киҥнэрэ-наардара сиэри таһынан хойдубут этэ. А. Фадеев (тылб.)
Мэйиитэ (өйө) хойдор — өйүн туппут диэн курдук (көр өй). Кыыһа Морууса уҥуоҕа кытаата, мэйиитэ хойдо илигиттэн түбэһиэх суол киһитигэр иирэн, барсан баран, төннүбүттээх. Н. Лугинов
[Ийэтэ — Стёпатыгар:] Оҕом өйдөөх оҕо. Үчүгэйдик сылдьыаҕа, өйө өссө хойдон киириэҕэ. ИМС ОС
Хаана буһар (хойдор) көр хаан I. [Микииппэр] хаана бэркэ диэн хойдубут быһыылаах — сонун тимэҕин тонуу сыһан уһулла. Күндэ
[Ойоҕо] кинини көрдө да хаана хойдо түһэр, төһө кыалларынан сүлүһүннээх, ыарыылаах тыллары кыайахото кутар-симэр. У. Ойуур. Хааһыта хойунна көр хааһы. Иэһин төлөөбөтөҕүнэ, хааһыта дьэ хойдор
ср. др.-тюрк., тюрк. хойул, хойы ‘густеть, сгущаться’