сыһ. Тыаһа-ууһа, айдаана суохтук, чуумпутук. ☉ Уединенно, спокойно. Манна бэрт бүөмчүтүк олоробут. Бүөмчүтүк кэпсэт
□ Ол эрэн, билэбин хас саха киһитэ бу курдук бүөмчүтүк саныырын. Н. Рыкунов
Ааҕааччы бэйэтэ дөбөҥнүк өйдүүрүн курдук, чуумпутук, бүөмчүтүк олордум. Д. Дефо (тылб.)

прил. разг. ичигэс баҕайы; # тёпленькое местечко сылаас сир, бүөмчү сир (дуоһунас).

дьэдьээмирдээ диэнтэн бэй
туһ. Солооһун туһунан эттэххэ, төҥүргэһэ олус хойуу уонна наһаа бөдөҥнөрө бэрт буолан, үлэтэ олус кытаанах буолсу диэбиппэр, чэ үлэлээн ис, дьэдьээмирдэниэ диэбиккин бүөмчү саныы сылдьар этим. А. Софронов

I
көр боскуйа
Урут бугул бөҕө бачыгыраабыт, от бөҕө лөглөрүспүт баҕарахтарыгар биирдии-иккилии боспуйалар чөрөспүттэр. «ХС»
II
даҕ., түөлбэ. Дьоҕуһунан, бүөмчүтүнэн үчүгэй; дьоҕус, чөкө. ☉ Подходящий своими небольшими размерами или уютностью, хороший, ладный. Боспуйа дьиэ. Боспуйа сир
□ Баадаҥнас эр киһиэхэ холоотоххо, кини, оҕо курдук кыракый боспуйа дьахтар, ити ууну кырыйа көтөн, саҥата суох бултуур тыыраахылартан биирдэстэрин кэриэтэ. Н. Габышев

аат., түөлбэ. Туох эмэ (хол., улахан киэҥ сир) эмискэччи көстө түспэт түгэх өттө, булуҥа, хонноҕо. ☉ Обособленная, находящаяся в стороне от наблюдателя, невидимая часть обширной местности (напр., долины, леса)
Долбор курдук дэриэбинэлэр билигин даҕаны кыраайбыт киэҥ ньуурун ханнык эмэ бүөмчү куутаҕаларыгар сэмэйдик бүгэ, кистэнэ сыталлара буолуо. Г. Угаров

даҕ. Өлгөмнүк үүнэр (үүнээйини этэргэ). ☉ Обильно и быстро растущий (о растениях)
Кылааннаах күндү түүлээҕэ мэнээктээбит баай хара тыалардаах, үүнүмтүө сүмэ от кыһыннары үллүктэммит өҥ хочолордоох бүөмчү үтүө дойду этэ. ГИП КДЬ. Төрдүгэр астаахтартан Саха сиригэр ордук үүнүмтүө турунуопус буолар. ПАЕ МСТ

нареч. уединённо, спокойно; манна бэрт бүөмчүтүк олоробут здесь мы живём очень спокойно.

1. сыһ. Кимтэн, туохтан эмэ ыраатыннара соҕус, арыый тэйэ (хол., тур); тэйитэ (хол., ас). ☉ Поодаль, в некотором отдалении от чего-л. (находиться); подальше, на большее расстояние от кого-чего-л. (напр., отодвинуть)
   Хабырыыс, аҕатын көмүскэһэр толкуйданан, сүүрэн кэлэн, тэйиччи турда. Амма Аччыгыйа
   Оҕонньор үҥүүнэн эһэни тылын төрдүгэр саайбыт, уонна бэйэтиттэн тэйиччи анньа сылдьар. Л. Попов
   Бултуур ыырым дьон олоҕуттан тэйиччи, суола-ииһэ суох буолан сылдьарга бүөмчү. Н. Борисов
2. даҕ. суолт. Кимтэн, туохтан эмэ ыраах соҕус баар. ☉ Находящийся в отдалении, далеко от кого-чего-л.. Тэйиччи нэһилиэк

аат.
1. Туох эмэ чараас, чэпчэки бэйэ-бэйэтин кытта кыратык аалсан, таарыйсан ылар тыаһа (хол., сэбирдэх, от, долгун, солко таҥас). ☉ Шорох, шелест чего-л. (напр., листьев, травы, волн, шёлка)
Тыаһыы-ууһуу уһунна Дойдум сааскы үрэҕэ, Ол суугунтан уһугунна Мин ийэ дойдум сүрэҕэ. С. Данилов
Охоноон бүтэригэр куолаһа өссө сүрдэннэ, аар тайҕа суугуна, тыал куугуна онно баарга дылы. Л. Попов
Үөһэнэн, тыа баһынан бүтэй куугун, дириҥ суугун иһиллэр, тииттэр төбөлөрө нусхаҥнаһаллар. Р. Кулаковскай
2. Элбэх киһи биир күдьүс тыаһа-ууһа, күүгээнэ. ☉ Однообразный шум толпы, гомон
Хомуоһап дьон суугунун ортотугар тахсан барар. Амма Аччыгыйа
Куруорт дьонун көйгүөрэр Суугунугар кыһаммакка …… Бүөмчү паара күлэрүөрэр. Р. Баҕатаайыскай
◊ Күөх суугун поэт. — тыалтан хамсаан суугунуур хойуу от-мас. ☉ Шелестящий (-щая) от ветра густой лес или трава
Тардыҥ эрэ, үрдүк бэстэр, Күөх суугуҥҥут ырыатын. П. Тобуруокап
Аты өрөҕөтүнэн охсуллар күөх суугуну көҥү кэстэрэн, кытара сытар отону тоҕо хаамтаран …… алардары-сыһыылары ааһабыт. С. Васильев
Хатыҥ лабаалара хоҥкулдьуһа, нусхалдьыһа хамсаабыттара. [Федя]: «Күөх суугун барахсан!» — диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалбыта. И. Федосеев
ср. тув. шуугааҕын ‘шум’

аат.
1. Ханнык эмэ сир, тутуу кумааҕыга оҥоһуллубут чөртүөһэ, схемата. ☉ План (чертеж, изображающий на плоскости какую-л. местность, сооружение). Москва былаана. СанктПетербург былаана. Дьокуускай былаанын схемата 1982 с. бэчээттэмитэ
□ Кыһыл этэрээти Дьокуускайдааҕы кистэлэҥ бойобуой дуруһууна боломуочунайа Иван Воинов көрсөр
Дьокуускайга кимэн киирии былаана манна сиһилии көрүллэр. Амма Аччыгыйа
2. Уһун болдьохтоох улахан үлэлэр оҥоһуллар бэрээдэктэрин, утумнарын-ситимнэрин уонна толоруллууларын болдьоҕун ыйар, эрдэттэн бэлэмнэммит дьаһаллар. ☉ План (система мероприятий, предусматривающая порядок, последовательность и сроки выполнения каких-л. работ). Биэс сыллаах былаан. Стратегическай былаан. ГОЭЛРО былаана. Судаарыстыбаннай былаан
□ Тыа сииги, сөрүүнү тутар буолан, кураайы дойдуларга ойуурдары үүннэрэр, айылҕаны уларытар улуу былааммыт үөскээбит эбит. Суорун Омоллоон
Дакылааппар …… биэс сыллаах былаан туһунан уонна кини соруктарын туһунан кэпсээн бардым. А. Бэрияк
Туох ханнык иннинэ, ити былааҥҥа киирбит титульнай тутуулар олоххо киириэхтээхтэр. Р. Кулаковскай
3. Туох эмэ хайдах буолан иһиэхтээҕин барыллааһын, сабаҕалааһын. ☉ План (предположение, предусматривающее ход, развитие чего-л.)
Абдуркулла, баар эрэ биир бүөмчү санаабыт былаана алдьаммытыттан курутуйбут киһи быһыытынан, сир диэки хайыһан олордо. Эрилик Эристиин
Лэгиэн Кыычыкын оҥостуммут былаана, санаммыт баҕата туолбатаҕа. Күннүк Уурастыырап
Эн чахчы баҕаҥ хоту «орто киһи» буолбуккун, ол эрээри эн орто учуутал буолар былааҥҥын бырах. Н. Лугинов
4. Тугу эмэ кэпсээһин кылгас сааһыламмыт барыла. ☉ План (краткая программа какого-л. изложения). Дакылаат былаана. Уруок былаана
□ Уруок былаанынан, хоһоону икки үөрэнээччи ааҕыахтаах этэ
Онуоха бириэмэ кыайан ордубата. Софр. Данилов
Салайааччылар матырыйаалы сирийэн үөрэтэр, силиэстийэ былаанын оҥорон, бэрт түргэнник ылсарга сорудахтаатылар. М. Попов
△ Туох эмэ (хол., ханнык эмэ сир: үрэх, алаас, сыһыы о. д. а.) көстөр быһыыта, омооно. ☉ Основные очертания (границы), ориентиры какой-л. местности (реки, аласа, поля и т. п.)
Өрүс халҕаһатын курдук логлоруттаҕас былыт үрдүнэн көтөн иһэллэр. Ханна да сир былаана, тыа-толоон омооно көстүбэт. Амма Аччыгыйа
Кычкин сир былаанын тосхойон кыраныыссаны туораабыт үспүйүөн хайаан даҕаны маннык сиринэн барыахтаах диэн, ирдээччи ыттаах пограничнигы илдьэ быһалаабыт. Н. Якутскай