сов. үмүөрүс, бөлүөҕүс.

бөлүөҕүс диэнтэн холб. туһ. Оҕолор наһаа бөлүөхсүһүмэҥ

көр бөлүөҕүс
Бөлөҕөлөөн олорор Бөһүөлэктэр үөскээтилэр. Отууланан отчут хонор Өтөхтөрө үксээтилэр. Баал Хабырыыс

бөлүөҕүс диэнтэн хай. аата. Уулуссаҕа дьон бөлүөхсүүтэ
□ «С» битэмиин кыра тымырдар үчүгэйдик үлэлииллэригэр, хаан бөлүөхсүүтүгэр улахан туһалаах. ФВН ТС

көр бөлүөҕүс
Санньылыччы туппут илиититтэн бөлүөҕүрэн эрэр хаан бөдөҥ таммахтарын түһэртии иһэр эбит. Амма Аччыгыйа
Тимофей идэтинэн тииҥин хаарынан көмнө. Оччоҕо эрэ тириитигэр хаан бөлүөҕүрэн хаалбат үһү. С. Федотов

сов. 1. (скататься трубкой) түүрүлүн; кора, засыхая, свернулась хатырык хатан түүрүллүбүт; 2. (лечь согнувшись) түүрүллэн сыт; кошка свернулась на подоконнике куоска түннүк сэҥийэтигэр түүрүллэн сытар; 3. бөлөнүй, бөлүөҕүс; кровь свернулась хаан бөлүөхсүбүт; молоко свернулось үүт бөлөнүйбүт; 4. перен. аччаа, кыараа, сарбылын; производство свернулось производство сарбылынна.

туохт. Биир сиргэ түмүс, бөлүөҕүс, үмүөрүс. ☉ Собираться, кучковаться, скапливаться в одном месте
Устудьуоннар аактабай саалаҕа м у нньус тубуттар.  Кыыс уот оттор, Өксүүнньэ арыы, сиэл аҕалар, оҕолор уҥа диэки мунньустан дьиктиргээн көрө тураллар. Күндэ
Түөрт атахтаах бииһин ууһа мунньустан дьүүл аспыттар. Амма Аччыгыйа

сов. 1. (сдвинуться) сыҕарьгй, кыҥначчы бар; шляпа сбилась набок сэлээппэтэ кыҥначчы барбыт; 2. (покривиться, стереться) ньылчырый, элэй; подковы сбились боккуоп-тар ньылчырыйбыттар; 3. (потерять дорогу) мун, (суолгун) сүтэр; сбиться с курса хайысхаҕын сүтэр; 4. (ошибиться, спутаться) бутулун; сбиться со счёта ахсааҥҥар бутулун; хор сбился с тона хор тонугар бутулунна; сбиться в показаниях көрдөрүүгэр бутулун; 5. (скучиться) бөлүөҕүс; люди сбились в кучу дьон куучалаһа бөлүөҕүстүлэр; 6. (сгуститься) хойун, ытылын, охсулун; масло сбилось арыы ытылынна; # сбиться с ног атаххар уйуттубат буола сылай.

I
1.
үөмэхтээ диэнтэн холб. туһ. Сырдык төлөннөр өргөстөрө өрүтэ үөмэхтэспитинэн бардылар. Амма Аччыгыйа
Күн киирэрин кытта, илинтэн түспүт дохсун тыал күөл уутун күүрдэн, долгун өрө үөмэхтэһэ түстэ. М. Доҕордуурап
Халлаан соҕуруу кырыытыттан хойуу баҕайы былыттар уһулута ойон тахсаннар, өрүтэ үөмэхтэһэн кэлэн испиттэрэ. И. Никифоров
2. Ким-туох эмэ тула үтүрүһэ-үтүрүһэ элбэх буола мунньуһун, бөлүөҕүс, чөмөхтөс. ☉ Сгрудиться, столпиться, задевая друг друга, вокруг кого-чего-л.
Бары остуолу тула үөмэхтэстилэр. П. Филиппов
Оҕолор бастакы ырыаларын ыллаары үөмэхтэстилэр. Э. Соколов
Көрбүтүм арай уу кытыытыгар кып-кыра үөн курдук балык оҕолоро үөмэхтэһэллэр. Н. Тарабукин. (тылб.)
II
даҕ. Биир кэм эймэҥнии, үллэҥнии олорор курдук көстөр (хол., биир сиргэ элбэх туох эмэ мустубута). ☉ Беспорядочно двигающийся, находящийся в хаотичном движении (о большой массе кого-чего-л.)
Үөмэхтэс төлөннөр Өрүтэ көтөллөр, Өһөхтөөх най буруо оргуйар! П. Тобуруокап
Ол күн дэриэбинэ анныгар атыыһыттар ааллара кэлэн тохтообут, онон биэрэккэ киһи үөмэхтэс. С. Никифоров
Үөр бараан курдук үтүрүһэн, Үөмэхтэс долгуннар сырсаллар. С. Тимофеев

I
туохт.
1. Хойдон, туохха эмэ сыстан олорон хаал (хол., хааны этиллэр). ☉ Образовывать сгусток (сгустки), запекаться (напр., о крови)
Тыый да, хаан! Илиим бүтүннүү хаан! Сиэхтиин хаан! Бөлүөхпүт! Суорун Омоллоон
Хараҥа муннуктан үөҕэ, Хаахтыы, кыр өстөөх кыҥыыра: Хааммыт хаарга бөлүөҕэрэ, Халлаан сулуһунан ытыыра. «ХС»
2. поэт. Тарҕаммакка тохтоон, ордук хойун, чиҥээ (хол., буруону этэргэ) эбэтэр чуумпуран хойдубукка дылы буолан көһүн (хол., ууну, салгыны этэргэ). ☉ Сгущаться, уплотняться еще больше, не рассеиваясь (напр., о дыме, тумане) или казаться сгустившимся от затишья, покоя (напр., о воде, воздухе)
Киэһээҥҥи хойдубут салгыҥҥа хойуу күөх буруо быһытталанан тахсан баран, тарҕаммакка, бөлүөҕэн олорон хаалар. В. Яковлев
Днепрбит улуу холкутун ылан сыыйылла сытта. Сарсыарданан туман бөлүөхтэ, Днепри үллүйэ. Баал Хабырыыс
Бөлүөхпүт, хойдубут далайы Эрдиилэр быһыта баттыыллар. Уу кырсын таарыйбат-таарыйа Иһэллэр эрчимнээх мас тыылар. Л. Попов
3. Биир сиргэ мустан, арахсыспакка, тохтоон тур, сырыт. ☉ Сосредоточиваться, скапливаться в одном месте (о множестве кого-л.)
Байҕалга түһэр угут өрүстэр төрдүлэригэр ыам балыга бөлүөҕэр уонна ыыр сирдэригэр өрүһү өрө сыыйан тахса. И. Данилов
Унаар-мэнээр алааска Уран-муостаах үөрдүһэр, Сытар оттоох сыһыыга Сыспай сиэллээх бөлүөҕэр. И. Эртюков
Биир киһи, тула көтө сылдьан, наар хаартыскаҕа түһэрэрэ. Биирдэ бары, тайах муоһун тула бөлүөҕэн, оҕонньору ортолоругар уктан туран, түспүттэрэ. В. Яковлев. Тэҥн. бөлүөҕүс
II
1. аат.
1. Туох эмэ убаҕас (хол., хаан) хойдон бөлүөхсүбүтэ. ☉ Комок сгустившейся жидкости (напр., крови), сгусток
[Бойуот] хаана ононманан дэлби саккыраан этэрбэһин толорон, тобуга токуҥнаатаҕын аайы хаарга торбос быарын саҕа бөлүөхтэри бөлбөл сүөкэтэлиир буолар. Р. Кулаковскай
Чэй эрэ, ноко! Айаххын атан кулу эрэ! Үс Ньүкэн Үөдэн түгэҕэ дойдуттан, Өлүү уутун үс күлэр күлүгүн анныттан Көтөҕөн-сүгэн таһаарбытым Хаардаах бугул саҕа өһөх хаан бөлүөҕү. Ньургун Боотур
2. кэпс. Туох эмэ (хол., балык) хойуутук мустан бөлүөхсүбүтэ. ☉ Плотное скопление кого-л. (напр., рыбы) в одном месте
Күөл кытыытын мууһун тоһута сынньан киирэн, били собо бөлүөҕүн, куйуурун оргууй аҕай аллара баттыы-баттыы, эмти баһан таһааран иһэр. Саха ост. II
2. даҕ. суолт.
1. Бөлүөхсүбүт, бөлүөх буолбут (үксүн хааны этиллэр). ☉ Сгустившийся в комок, превратившийся в сгусток (большей частью о крови). Бөлүөх хаан
□ Күөгэҥнэс бөлүөх хаан төбөлөөх киһини икки санныттан көтөхпүтүнэн Тогойкин кэннинэн хааман истэ. Амма Аччыгыйа
2. кэпс. Хойуутук мустан бөлүөхсүбүт, бөлүөхсэн сылдьар. ☉ Скопившийся в одном месте, представляющий скопище кого-л. (напр., о рыбе)
[Максим хараҕар] «Уобаластааҕы сэбиэт» хараҥа дьайыыларын бырачыастаан …… уулусса устун арыаллаабыт сүгэлээх-эрбиилээх бөлүөх дьоннор сирэйдэрэ-харахтара турбут, хара үлэһиттэр мөссүөннэрэ субу элэҥнээн көстөллөр. П. Филиппов