сущ
бөстүөн

м. бөстүөн.

аат., эргэр. Ботуруона суох айаҕынан иитиллэр гынан баран бөстүөнүнэн эстэр оҥоһуулаах доруоп саа. ☉ Охотничье ружье, которое заряжается без патрона и производит выстрел с помощью пистона; пистонный дробовик
Кырдьаҕас булчут куска ытар икки саалаах. Иккиэн бөстүөнэйдэр. И. Никифоров

бөстүөн диэн курдук
Чээрин ыраахтан снайперскай саатынан миинэ хаапсылын дьөлө ытан улахан дэлби тэптэриини оҥорор. Н. Кондаков
Сорох ботуруоннарбыт хаапсыллара тимирэн хаалан эстибэккэлэр, куобахтарбыт куотан хаалбыттара. «ХС»
Эргэ айаны булан балтыһах оҥорон, кыранаат хаапсылын оҕустарар гына айа ииппиттэрэ. ГСС

аат. Тиэхиньикэҕэ уонна медицинэҕэ туттуллар араҕас өҥнөөх умайар минеральнай эттик. ☉ Сера
Хараҕыттан-сирэйиттэн Хатат уотун курдук Сиэрэ уота Сирилии тоҕунна. П. Ойуунускай
Бөтөкөчүүн доруоп саатын хаапсылыгар испиискэ сиэрэтинэн оҥоһуллубут бөстүөнүн хатаата. В. Протодьяконов
Уокка быраҕыллыбыт сиэрэ курдук, Эн күлүм гынан аастыҥ, Бу дойдуга тохтуу түспэккэ. Д. Дыдаев

1. даҕ., кэпс. Туохха да наадата, туһата суох курдук куһаҕан, мөкү. ☉ Ненужный; никчемный, никудышный
   «Буоссата суох Борохулуо дьыаланан Дьарыктана сылдьар Дьаабал эбиккин»,— дии-дии, Таныытын тардырҕатта Таллан буулуур кулунчук. Р. Баҕатаайыскай
   Борохулуо саа этэ: иннэтэ бөстүөнү кыайан эспэт, үс ботуруонтан иккитэ эстибэтэҕэ, үсүһэ эрэ дэлби ыстаммыта. М. Шолохов (тылб.)
2. аат суолт. Туохха да туһата суох туох эмэ. ☉ Ненужная, никчемная вещь
   Киһи абарыах, бачча улахан маҕаһыыҥҥа наар иһити-хомуоһу, ол-бу борохулуону эрэ атыылыыр буоллахтара. «Кыым»

аат.
1. Туттар сэби-сэбиргэли (хол., хотууру, быһаҕы, сүгэни о. д. а.) сытыылыыр кумах таас, аҕаан. ☉ Брусок (шлифовальный, точильный камень), осело ´к
«Тааһыҥ ити сытар эбит буолбат дуо?» — муоста курдук сыппыт от биир сиринэн хоппойбутун хотуур сытыылыыр бурууһунан ыйда. Амма Аччыгыйа
Тордоохоп, тобугар диэри ууну кэһэн уҥуоргу хадьымалга тиийэн, төттөрү эргиллэн хотуурун өрө тутан туран, биитин бурууһунан соппохтоото. С. Никифоров
Оҕонньорум хап-сабар бэргэһэтин, үтүлүгүн устан, олоро түстэ. Төҥкөйөн, орон анныттан, мүлтүччү элэйбит чохороону кытта буруус ылла. Далан
2. Түөрт кырыылаах гына эрбэтиллибит бэрэбинэ. ☉ Брус (четырехгранное бревно)
Хортуоппуйу оҥкучахха күкүр оҥорон эбэтэр дьааһыктарга кутан өрө кыстаан харайыллар. Аллараа дьааһыгы буруус сыттыкка ууруллар, оччоҕо аллараттан салгын үрэрэ тупсар. ФНС ОАҮүС
Буруустар муннук олуктара эрдэ оҥоһуллубут буолан, эркини дөбөҥнүк бүтэрбиттэрэ. ДФС КК
[Иванов:] Мин тутуу матырыйаалын иһин төһөлөөх сырабын биэрдим? Күн туратура кирпииччэ, буруус, хаптаһын мас, сиэмэн, гравий айдаана буолан тахсар. В. Протодьяконов
3. Испиискэ маһын уматарга аналлаах испиискэ хаатын ойоҕоһугар сотуллубут сиэрэлээх састаап. ☉ Боковая часть спичечного коробка, о которую зажигают спички
Биир испиискэни ылан эргимургум тутан көрөн баран аны бурууһун сыыһа охсон ороскуот буолуо диэбиттии, испиискэ туппут илиитин ыараҥнатан-ыараҥнатан баран «сыр» гына охсон уматан, табаҕын тарта. А. Софронов
Дьаакып эмиэ төһө эмэ испиискэ сиэрэтин мунньан, испиискэ бурууһугар суулаабыт, баар эрэ эстиэ диэн эрэммит бөстүөнэ эстибэккэ хаалбытыттан хомолтотун кэпсээтэ. Эрилик Эристиин
4. Көлө уонна тыраахтар охсор хотуура. ☉ Коса (тракторной сенокосилки)
Мастаах, куһаҕан ньуурдаах ходуһаларга үлэҕэ оһол тахсыытын туоратар наадаттан — икки-үс бурууһунан үлэлииллэр. ОҮМ
1958 сылга биһиэхэ үстүү буруустаах тыраахтар сенокосилката үлэлээбитэ. «Ленин с.». — Тоҕо бу биир эрэ буруустааҕа буолла, кини икки бурууһунан үлэлиэхтээх ээ. «Кыым»

аат.
1.
кэпсээн 1 диэн курдук. Кини хара хараҕа, Кырасыабай дьүһүнэ, Кийиит дьахтар кэпсэлигэр Кэмэ суох кэрэхсэнэр. И. Чаҕылҕан
Мин бастаан суруммахтаан иһэн, кини кэпсэлигэр ылларан, бүүс-бүтүннүү истэр кулгаах олордум. ВВ ТТ
Дьэ маннык мин эйиэхэ кэпсэлим. «ХС»
2. Киһиттэн киһиэхэ бэриллэн иһэр, элбэхтик кэпсэнэр кэпсээн, сонун, сурах о. д. а. ☉ Рассказ, новость, слухи и т. д., многократно пересказываемые, передаваемые из уст в уста
Бөһүөлэк дьонун кэпсэлэ наар сааскы булка ким хайдах бэлэмнэнэн эрэрин, кэлээри турар булт хайдах буолуохтааҕын тула эргийэр. С. Тумат
Дэлэҕэ даҕаны «Ньукулаас курдук иистэнньэҥ», «Ньукулаас курдук асчыт» диэн дьиэ аайы кэпсэлгэ, холобурга сылдьыа дуо? С. Никифоров
Хайа сылга ханнык туонаттан төһө хоппо балык муҥхаҕа кэлбитин туһунан кэпсэл нэһилиэнньэҕэ киэҥник биллэр. И. Сосин
3. Былыргы олох туһунан кэпсээн, номох. ☉ Сказ, сказание, рассказ исторического содержания
Айыылар тустарынан биирдии айымньылары (кэпсэллэри, тойуктары) миф диэн ааттанар. Саха фольк. Остуоруйаны, сэһэни, Олоҥхону да кэпсэли Олус таттаран иһиллиир Оҕо остуолга кэккэлиир. И. Эртюков
Софрон Данилов Манчаары туһунан новеллаларынан суруллубут сэһэнигэр урукку кэпсэллэр үгүс өттүгэр бэркэ туһаныллан, аныгы өйгө-санааҕа хабаатыннаран таһаарыллыбыттар. СГС ӨСҮДь
4. Сахалар көрүстэхтэринэ эҕэрдэлэһэн туттар тыллара (кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит? диэн курдук — көр кэпсээн). ☉ Приветственное слово якутов при встрече (то же, что кэпсээниҥ? кэпсээҥҥит?) Көхсүн этиппэхтээн, уоһун соттумахтаан баран: «Кэпсэлгит?» — диэн сөҥ куолаһынан ыйытар. Н. Якутскай
Үөрэ-көтө тиэтэлинэн Илиититтэн ылабын, Саха дьонун идэтинэн: «Кэпсэлиҥ», — диэн барабын. П. Тобуруокап
[Мэхээлэ оҕонньор:] Кэпсиэ. [Хара Наһаар:] (олорбохтоон баран). Суох, эн кэпсэлиҥ? Күндэ
◊ Кэпсэл оҥоһун (гын) — кэпсээн оҥоһун (гын) диэн курдук (көр кэпсээн)
Кинини киһи үксэ билэр. Киэн тутта кэпсэл оҥостоллор. И. Эртюков
Мин көрдөһүүбүн ылыннаххына, эн үтүө санааҥ туһунан бар дьоммор кэпсэл оҥостуом, эн күлүккэр үҥүөмсүктүөм! Г. Угаров
Ол сайдыыбытын соруйан көрө, өйдүү сатаабатахха, киһи сөҕүөҕэ, кэпсэл гыныаҕа суох курдук, барыта буолуох буолбутун, кыаллыах кыаллыбытын курдук көстөр. ЧКС ОДьКИи
Кэпсэлгэ сырыт (киир) — кэпсээҥҥэ киир (сырыт) диэн курдук (көр кэпсээн). Биһиги да киэн туттардаахпыт, кэпсэлгэ киирэр сэһэннээхпит. И. Данилов
Дьэ били кэпсэлгэ сылдьар кураанах бөстүөн хаата ньаалбаан уон тииҥҥэ турара онно. Н. Заболоцкай
Эйэҕэһин, үчүгэй эмчитин туһунан кини билиҥҥэ диэри кэпсэлгэ сылдьар. «Кыым»

ситим т.
1. Этии биир уустаах чилиэннэрин уонна биир уустаах этиилэри ситимнииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для соединения однородных членов предложения и отдельных предложений (и)
Арай нарын эрэ уостара Чараастык мичийэн ыллылар. Итиэннэ итии хаан уоттара Имнэрин кытардан тыктылар. Күннүк Уурастыырап
Егор Егорович итиэннэ Николай Иванович иккиэн олоппоско тиэрэ түспүттэр, кэпсэтэ олороллор. С. Ефремов
Биирдэ биһиэхэ нэһилиэк чаччыыната уонна хаппараала тиийэн кэллилэр итиэннэ икки ынахтаахпытыттан биирдэстэрин тутан бардылар. А. Бэрияк
2. Этии чилиэннэрин, ардыгар этиилэри утуу-субуу буолар сыһыанынан ситимниир. ☉ Употребляется для соединения членов предложения, редко и отдельных предложений, между которыми существует сочинительная временная связь (в частности, речь идет о следовании одного действия за другим - затем)
Инньэ диэтэ Куобахчаан итиэннэ дьиэлээтэ. Т. Сметанин. Умнуох да күннэрбэр Мэлдьитин биир баҕа Миигин сиир буоллаҕа: «Эйигин көрдөрбүн Итиэннэ өллөрбүн!» Дьуон Дьаҥылы
[Хаппыт Дьарааһын] икки илиитинэн истиэнэттэн тайанна, итиэннэ сирэйин түннүк холуодатыгар сыһыары тутта. М. Доҕордуурап
3. Этиилэр төрүөттээх содул сыһыаннаах холбоноллорун бэлиэтииргэ туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения частей сложноподчиненного предложения и отдельных предложений, связанных причинно-следственной связью (поэтому, потому и)
Арыылаах оскуолата оройуон биир бастыҥ оскуолатынан ааҕыллар ээ, итиэннэ, дьэ, манна хайдах итинник сааттаах суоллар тахсыахтарын сөбүй? Софр. Данилов
Ити үтүө куруҥу, кыһыл көмүс кылаат дойдуну барытын апчарыйыахтара. Итиэннэ биһиги эмиэ сир солуохтаахпыт. Күндэ
Тыый, бөстүөнэ суох дии, бу охсоро да түспэтэх, итиэннэ тоҕо эстиэй! С. Ефремов
4. Утарыта турар суолталаах этии чаастарын холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения частей предложения, противоположных по смыслу (но, однако)
Бэрт улгумнук сөбүлэспитэ, итиэннэ толорботох.  Иллэрээ саас бырахпытым ээ, итиэннэ былырыын кыһын эмиэ тардан кээспитим. Софр. Данилов
5. Инники этиллибити салҕаан сайыннаран, толорон-ситэрэн, быһааран-чуолкайдаан биэрэр этии чилиэннэрин, этиилэри холбуурга туттуллар. ☉ Употребляется для присоединения членов предложения, предложений, развивающих, дополняющих и уточняющих высказанную мысль (и, и еще)
Ыраах ханна эрэ сыарҕа тыаһа иһиллэр, итиэннэ барыта им-дьим, ылы-чып. Суорун Омоллоон
«Олус көмүскээмэ, атас, бэйэҕэр сыстыа», - диэн саайда Ваня. Итиэннэ да бэрт элбэх сытыы тыллары этэр буолан, саала иһэ эдэр ыччат күлүүтүнэн ньиргийтэлиир. Амма Аччыгыйа
Куруһуок мунньаҕын боротокуолун үксүн кини суруйара, итиэннэ дьыалатын бүтүннүү тутара, харайара. В. Протодьяконов
Эһиги хаайыыгытыгар сытааччы Ыстаарыстын диэн дьиҥ чахчы таҥараны умнубут баҕайы, мин, ыалы тэриэбэнэн кэрийэ сырыттахпына, малыыбан ыллаппатаҕа, итиэннэ миэхэ төһө эмэ иэстээх этэ, онтукатын, бассабыык былааһа буолбутун кэннэ, аккаастаан кээспитэ. С. Ефремов

аат. Буулдьанан ытар уһун уостаах сэп. ☉ Ружьё. Икки уостаах саа. Буулдьа саа
□ Саалаахтан самныма, охтоохтон охтума (алгыс.)
Сэмэнчик …… күөл кытыытыгар кустар түспүттэрин көрөн, саатын ылан ытаары үөмэн киирдэ. Н. Неустроев
Ойуур иһигэр саалар тыаһыыллар. Т. Сметанин
♦ Саа да тэбиитэ (тэбэр сиригэр) чугаһатыма кэпс. — ким эмэ көрдөһүүтүн, баҕатын ылыныма, олох чугаһатыма. ☉ Не подпускать кого-л. к чему-л., держать кого-л. на расстоянии, не подпускать кого-л. на выстрел
Нэһилиэнньэни өҥөнөн хааччыйыыга дьиэнэн көмөлөһүҥ диэтэххэ, сопхуостар дириэктэрдэрэ саа тэбэр да сиригэр чугаһаппаттар. «Кыым». Саанан ыппыт курдук кэпс. — олус көнө, быһа (суол). ☉ Прямой, кратчайший (о пути, дороге)
Манан букатын быһа, саанан ыппыт курдук. А. Фёдоров. Саата тут — өстөөҕү кытта сэптэнэн-сэбиргэллэнэн охсус, сэриилэс. ☉ Сражаться с врагом с оружием в руках
Алайскай лааҕырга биир ыйдаах Аптамаат үөрэҕин бүтэрбит Бу эдэр сэбиэскэй саллааттар Саа тутан, фроҥҥа бардылар. Күннүк Уурастыырап. Саа уоһугар тур — ытыллар буруйга түбэс, ытылларга дьүүллэн. ☉ Быть приговорённым к расстрелу
[Михаил:] Сибилигин саа да уоһугар турдарбын, мин санаам күүстээх, мин итэҕэлим кытаанах! С. Ефремов
◊ Биинтэ саа көр биинтэ II
Ол дьыл сайыныгар дуу, күһүнүгэр дуу, Хаамардар ампаардара умайан хаалбыта. Бадаҕа, ол ампаар иһигэр Ыстапаан кубаны өлөрбүт биинтэ саатын ыйаан турбута үһү. Г. Угаров
Бинтиэпкэ саа көр бинтиэпкэ. Бинтиэпкэ саанан сайынын бултааччыбын. А. Софронов
Бэрдээн саа көр бэрдээҥки. Сэбиэттэн былааһы былдьаһа, Бэрдээн саа чээрэтин сүкпэтэх. Күннүк Уурастыырап
Доруоп саа көр доруоп I. Сэриилэһэр сэптэрэ эргэ булт бэрдээҥкитэ, доруоп саалар этилэр. Н. Якутскай
Муннукка аҕыйах соҕус доруоп саалар өйөнөн тураллар. Эрилик Эристиин
Кураахтаах саа көр кураах. Дагдаҕар Баатыр кураахтаах саатын кулгаах тааһыгар диэри иэмэх курдук төгүрүччү тардан баран ыһыктан кэбиспитэ. Далан. Кус саата кэпс. — доруобунньугунан иитиллэр булт саата. ☉ Гладкоствольное охотничье ружьё, дробовик
[Үрүҥнэр] сэптэрэ буоллаҕына үксэ кус саата. Бэрт аҕыйах бэрдээн, бинчиэстэр баар. Ф. Захаров
Ох саа көр ох. Былыр манна ох саанан Ытыаласпыттар өбүгэлэр, Муос оноҕос турар сааллан Кырдьаҕас тиит түөһүгэр. И. Гоголев. Саа маһа — саа тимирэ олорор маһа, саа мас өттө. ☉ Деревянная часть ружья, ложа. Ньургун саатын маһа алдьаммыт. Саа сэ- бэ — ботуруон (саа) иитиитэ буолар маллар: доруобунньук, буорах, бөстүөн. ☉ Ружейный заряд: дробь, порох, пистон
Саа сэбин, атын туох эмэ наадалааҕы кистээн, наһааттан наһаа сыанаҕа биэрэллэр. Болот Боотур. Саа тэбиитэ — саа ылар, буулдьата тиийэр сирэ. ☉ Расстояние ружейного выстрела
Бэҕэһээ кэлбит оҕолор дурдалара миигиттэн биэс-алта саа тэбиитэ күөл арҕаа кытыытыгар бааллара. «ХС». Саха саата — ох саа диэн курдук (көр ох). Нууччалар тойонноро саамай үчүгэй дьиэтин чуолҕанынан көрөн турбут. Бу киһи ыппыт саха саатынан, бу тойону икки хараҕын икки ардыгар таппыт — нуучча өлөн хаалбыт. Саха фольк. Тэргэн саа эргэр. — улахан сэрии сэбэ, бууска. ☉ Артиллерийское орудие, пушка. Тэргэн да саа тэбиитэ Тэҥнэһиэ суох быһыылаах, Чуор да саа буулдьата Чугаһыа суох быһыылаах, Үлүскэннээх айан диэн Манна буолар эбит. Саха фольк. Үрэр саа эргэр. — буораҕынан эстэр саа, доруоп саа. ☉ Ружьё
Чаачар саа — 1) ох саа диэн курдук (көр ох). Бу оттору Манчаары, күүстээх чаачар саа оҥостон баран, оноҕоһун төбөтүгэр уоттаах кыаны кыбыта-кыбыта ытыалыыр. МНН; 2) оҕо оонньуур чаачардаах мас саата. ☉ Детский игрушечный лук (обычно из тальника с верёвочной тетивой)
Уончалаах эр оҕо элбэрээктээх чаачар саа оҥостон хадьыктаһар. Болот Боотур. Чокуур саа — чокуурунан эстэр саа. ☉ Старинное кремневое ружьё
Биир байтаһын биэни Туллай чокуур саанан бүөргэ ытан түһэрдэ, ол ыккардыгар Кууһума, …… уот оттон тигинэтэн кэбистэ. Н. Павлов. Чуор саа — үрэр саа диэн курдук
ср. др.-тюрк. йа, тув. чаа, алт. дьаа, каракалп. ок '-жай ‘лук для стрельбы стрелами’