втягиваться, вваливаться (о животе).

вваливаться, западать (о щеках, груди), западать (о губах).

дьүһ. туохт. Иһирдьэ диэки кимилин. ☉ Впадать, вваливаться, вдавливаться внутрь. Омурда хамньыйбыт

дьүһ. туохт. Иһин диэки хомулун, хоточчу тарт. ☉ Западать; втягиваться, вваливаться внутрь
Кымыс иһэн омурда кимистэр. — Кирибинньик күлэр, Кэтэҕэ титирэстиир, Кэҥэриитэ кимистимэхтиир. Р. Баҕатаайыскай
Иэдэһэ кимиһиннэ. В. Быков (тылб.)

дьүһ. туохт.
1. Кураанахтаммыт курдук иһирдьэ кимилин (киһи, сүөһү иһин туһунан). ☉ Втягиваться, вваливаться (о животе)
Быгыала Хаптаҕай [киһи аата], тылга эрэ тииһэргин билэҕин, сүөһү сутаатаҕына эн да иһиҥ хапчыйар ини. «Чолбон»
2. Кумуй, түүрүлүн, намтаан көһүн (хол., кутталгыттан, санааҥ түһэн). ☉ Сжаться в комок, съёжиться (напр., от испуга, расстроившись, упав духом). Уол, көстөр дьүһүннүүн самнан, тутум намтаабыкка дылы буолан, хапчыйан, дьиэ иһиттэн тахсан кэллэ

туохт. Тиирэ киэптэммэтэх, хапсыйбыт көрүҥнээх буол. ☉ Обвисать, дрябнуть, вваливаться
Сүөдэр харбыйбыт халтаһалара илибирии-илибирии, саҥата суох олорбохтоон баран, эмиэ саҥаран барар. Амма Аччыгыйа
Хараанай куолаһа сымнаата, ынаҕын харбыйбыт синньин туппахтаан көрдө. И. Гоголев
Икки иэдэһин этэ харбыйан түспүт, дарбайбыт кыһыл сирэйдээх, лаппычах курдук, намыһах уҥуохтаах киһи баһыгыраччы күллэ. «ХС»

сыһ. Иһирдьэ туохха эмэ тимирэр, көстүбэт буолар гына (саай, оҕус, үктээ уо. д. а.). ☉ Так, чтобы не было видно, глубоко (вбивать, вдавливать)
Тохороон сүгэ өнчөҕүнэн тоһоҕо төбөтүн ураҕаска тимирчи охсон кэбистэ. Амма Аччыгыйа
Кини ону ол диэбэккэ мууһу тимирчи үктээбитинэн атын мууска баар буолара. П. Филиппов
Тимир туу сүрэҕин эрэ ылан кутуругун үөһээ гына ойбоҥҥо тимирчи угуллар. Булчуттарга к.
△ Иһирдьэ соҕус, иһирдьэ диэки батары түспүт курдук. ☉ Глубоко (погружаться, вваливаться, садиться)
Сүөдэр Сүөдэрэбис иллэҥсийдэр эрэ, сымнаҕас кириэһилэҕэ тимирчи түһэн олорон, хоһоон кинигэтин ылан ааҕарын сөбүлүүр. П. Аввакумов
Уҥа муннугар гиэрбэлээх бэчээтинэн тимирчи баттаммыт киэргэллээх, лаахтаах ып-ыраас кумааҕыга суруйан кырылатарын өйдүүбүн. Н. Заболоцкай
Наум тимирчи олорбут өһөстүҥү харахтарыгар күүстээх санаа толбоно охсулунна. А. Фёдоров

I
туохт. Дириҥээн, иһирдьэ киирэн хаалбыт курдук буол, уол (хараҕы этэргэ — ыалдьан, аччыктаан, сылайан). ☉ Вваливаться, западать (вследствие болезни, голода, усталости — о глазах)
Кыһалҕа!.. Хараҕа ыалдьыбыт киһилии хойуорбут, халтаһалара кытара испиттэр, хас да хонукка утуйбатах киһиэхэ майгылыыр. И. Гоголев
Икки хонук устата аһаабатах киһи аанньа буолсу дуо, икки хараҕа хойуоран түһэр, иҥнэрин уҥуохтара чорбойон тахсаллар. Н. Якутскай
Бүлүү эбэ хотун сүнньүн буларыгар кыыс [Чиэнэ] сырата-сылбата быһынна, икки хараҕа, мэктиэтигэр хойуорда. И. Данилов
II
туохт.
1. Олус куйааһырҕаан утат. ☉ Испытывать жажду, сильное желание пить из-за жары, зноя
Сүөһүлэр хойуоруохтарыгар диэри тэпсэҥнии сатаан баран хотон чэҥин салыыллар. «Кыым»
[Муммут кыыс] утатан, көхсө хойуоран, аны уу булан испит киһи диэн эрэ санаалаах буолла. «Кыым»
2. түөлбэ. Итиигэ кууран, тымныыга тоҥон уолан хаал, быһаҕас түс. ☉ Убывать, иссякать из-за засухи или промерзая до дна (напр., о реке, ручье)
Алаастарбыт угут дьылга дэлэйэр, курааҥҥа уолан хойуора тоҥор уулаахтар. Сэмээр Баһылай
Олус тымныйан, күөллэр уулара хойуора тоҥон, сааһыгар балыктара атан тахсыбыта. Айталын
Уһун тымныы кыһын устатыгар күөл дөйө тоҥмотох, уолбат уулаах хойуорбатах өттүгэр тиийэ көһөн ойбонноноллор. ПАЕ ЭАБ
Үөһээ Халыма оройуонугар бэрт элбэх күөл хоруллан чычааһырбыттар эбэтэр адьас хойуорбуттар. «ХС»

1. аат.
2. Туох эмэ (хол., уу, оҥхой сир) алын өттө, анна. ☉ Дно, глубина чего-л. (напр., какого-л. водоёма)
   Ол көрдөөн, Килиими уу түгэҕиттэн булан ылбыт. Суорун Омоллоон
   Көҥүс түгэҕэр сырдык уу сыккыстыы сүүрүгүрэр. М. Доҕордуурап
   Быһыты түгэҕинэн, өрүс уҥа кытылыттан хаҥас кытылыгар диэри курдары хаспыттар. «Чолбон»
3. Туох эмэ оҥоһук алын өттө биитэр алын сабыыта. ☉ Нижняя стенка или дно какого-л. изделия, предмета
   Айаныгар кэтэр куобах өрөҕөтө куллукатын, алҕаһаан, хааһаҕын саамай түгэҕэр уктан кэбиһээхтээбит. Н. Заболоцкай
   Биһиги сотору бастакы болуоппут түгэҕин оҥорон бүтэрдибит. Н. Габышев
   △ Сахалыы ытарҕа салбырҕаһа. ☉ Подвески у якутских серёжек. Ытарҕатын түгэҕэ эмиэ таастардаах
   □ Иэмэххэ кэтэрдиллэр салбырҕаһа түгэх диэн ааттанар. СНЕ ӨОДь
4. Туох эмэ уһук, улаҕа өттө. ☉ Дальняя часть, сторона, глубина чего-л.
   Тэйиччи соҕус, түгэххэ биир дьиэ хаалла. Амма Аччыгыйа
   Күөрэгэй ким да көрбөт сиригэр, хотон түгэҕэр, манньыаттарын көмөн кэбистэ. Т. Сметанин
   Сомсуон үгэһинэн, биир билэр киһитин көрсөн, түгэххэ миэстэ булан олорбуттара. «Чолбон»
   △ Ханнык эмэ сир, дойду саамай ыраах, уһук өттө. ☉ Самая дальняя окраина какой-л. местности
   Эмиэ бу дойду түгэҕэр быраҕыллан хааллаҕым. Н. Неустроев
   [Семёнов:] Ол Бүлүү түгэҕиттэн эйигин куоракка туох хостоон аҕалбыт үһү, түөкүн, соруйан сымыйалыы тураҕын. С. Ефремов
5. көсп. Киһи өйүн-санаатын (сүрэҕинкутун) саамай улаҕа өттө. ☉ Дно, глубина чего-л. (напр., сердца, души, сознания) у кого-л.
   Дууһам түгэҕэр туох эрэ төлө барда; сүрэҕим мөҕүл гынан ылла — туох эрэ умнуллубут өйдөнөн кэллэ. Далан
   Сүрэҕим түгэҕэр нуучча суруйааччыларын тапталлаах мөссүөннэрэ иҥэн сылдьаллар. Амма Аччыгыйа
   Айылҕаҥ сыта-сымара кутуҥ түгэҕэр туохха да булкуспакка эрэ сөҥө сылдьар. Н. Лугинов
6. даҕ. суолт.
7. Тэйиччи, улаҕа өттүгэр баар. ☉ Находящийся позади, задний
   Айдар түгэх хоско хаартыска көрө олордоҕуна, Мылаахап тэлэкэччийэн кэлэн, аттыгар олоро түстэ. Н. Лугинов
   Тоҕо эрэ түгэх паартаҕа олорор үгэстээҕэ. С. Федотов
   △ Ыраах, тэйиччи сытар (сири-дойдуну этэргэ). ☉ Отдалённый, находящийся в глубинке (о местности)
   Ити кэмҥэ Бүлүү уокуругун түгэх улуустарыттан — Сунтаартан, Хочоттон — үөс сирдэргэ көһүү, үөрэххэ тардыһыы күүһүрбүтэ. «Чолбон»
   ♦ Иһин түгэҕиттэн көр ис IV
   Үрүҥүнэн-харанан көрдө, Иҥиир ситиитин тартаран, Иһин түгэҕиттэн эҥсэлийдэ. П. Ойуунускай
   Иһин түгэҕэр көр ис IV. Киһитэ, икки хараҕын уутун сотто-сотто, иһин түгэҕэр ботугураата. П. Филиппов
   Иһим түгэҕэр тугу эрэ ботугураатым. Т. Сметанин. Көп түгэҕинэн көр көп II. Балтым иһитин көп түгэҕинэн дьэдьэни булбут. Көп <түгэх> түспүт көр көп II. Уута көп түгэҕэр түһэн хаалбыт
   □ [Баай оҕонньоттор] биир хаан өстөөхтөрө Уоттаахап тутуллубатаҕыттан көп түһэн, быһаҕас үөрэн олороллор. Н. Түгүнүүрэп
   Оһоҕос түгэҕэ (түгэҕинээҕи) оҕо (уол, кыыс) көр оһоҕос. Кыыс, биир үксүн оһоҕос түгэҕинээҕилэрэ буолан, көҥүллүк улааппыта. Ойуку
   Сири түгэҕинэн — сир аннынан диэн курдук (көр сир II). [Най:] Дьон, сири түгэҕинэн кэпсэтэн, биир киһиэхэ күтүрүүр эбиттэр. Суорун Омоллоон. Түгэҕин буллар кэпс. — тугу эмэ кичэйэн ыраах уур, кистээ. ☉ Хранить что-л. на дне чего-л.
   Эһэлээх эбэтэ, судаарыстыбаттан ый аайы биэнсийэ аахсан, дьааһык түгэҕин буллараллар. И. Аргунов. Түгэх түс — наһаалаа, аһара бар. ☉ Перейти границу дозволенного, переборщить
   Көнөр суолга үктэниэхтэрин баҕарбаттар, эбии түгэх түһэллэр. И. Федосеев
   Кырдьыгынан быһааран биэрэрин оннугар, өссө кини өһүргэнэ, түгэх түһэ турар. Г. Колесов. Үөдэн түгэҕинээҕини үөт — былыр үйэҕэ умнуллубуту аҕын. ☉ Вспоминать старое. Ээ, бу да киһи, аата, үөдэн түгэҕинээҕини үөттэххиний. Үөдэн түгэҕэ кэпс. — кый ыраах, кый бырах. ☉ соотв. у чёрта на куличках
   Сыарҕалаах ат, аан туманы олбохтонон, ханна эрэ үөдэн түгэҕэр көтөн эрэргэ дылы. А. Фёдоров
   Эмискэ хонуу уҥуоргу уһугуттан, үөдэн түгэҕиттэн иһиллэр курдук саҥа нэһииччэ иһиллибитэ. «ХС»
   <Үс күлэр> Ньүкэн <Үөдэн> түгэҕэ (төрдүгэр) фольк., көр ньүкэн. Бу үөдэн түгэҕиттэн туох хостоон таһаарыа этэй миигин? Саха фольк. Алдьархайдаах саахталар Аат айаҕын курдук Айахтара аҥастылар, Үөдэн түгэҕин курдук Дьөлүтэ көҥүрүстүлэр. Өксөкүлээх Өлөксөй
   ◊ Бугул түгэҕин харбааччы көр бугул. Бугул түгэҕин харбааччылар бүтэ оҕустулар. Ис түгэҕэ — киһи-сүөһү иһин аллара өттө. ☉ Нижняя часть, низ живота. Иһин түгэҕэ ыалдьар
   □ Кылгас хара сонун иһин түгэҕинэн куйҕаччы курдаммыт. Эрилик Эристиин
   Эҥээрин түүтэ бүтэн, лаҕыыр курдук хара сарыы буолбут арбаҕаһын иһин түгэҕинэн тирбэҕэ быанан бобо тардыммыт. Тумарча
   Фёдор Дмитриевич өссө иһин түгэҕинэн саҥарар дьикти идэни баһылаата. Т. Сметанин. От (бугул) түгэҕэ — кэбиһиилээх оту, бугулу ыллахха хаалар от харбааһына. ☉ Остатки сена на месте копны, стога
   [Эркээйи:] Илбиһи иҥэртэрдэххинэ аҕаҥ курдук хаардаах от түгэҕин саҕа Хара өһүөн олбохтонуоҥ. И. Гоголев
   Кыра Бөтүрүүс бугул түгэҕэ харбаан лоппордуур. Амма Аччыгыйа
   Чаҕыл [уол аата] Таммаҕа бардаҕына от үлэтигэр кыттара, бугул түгэҕин харбыыра. И. Федосеев. Көп түгэх — түгэҕэр көбүччү кутуулаах (хол., иһити этэргэ). ☉ Наполненный чуть ниже середины (напр., о посуде)
   Үрүҥ маайкалаах уол көп түгэх балыктаах солууру күүлэҕэ киллэрдэ, күөгүтүн эркиҥҥэ өйөннөрдө. А. Фёдоров. Сир түгэҕэ — Сир алларааҥҥы дириҥ өттө, дириҥ араҥата. ☉ Глубинная часть земли под её поверхностью, недра
   Артиллерия тыаһа сири түгэҕинэн ньиргийэр. ИИФ ИДЫК
   Ыстаансыйа дьиэтэ эмиэ ол таас хайа иһигэр отут миэтэрэ дириҥ сир түгэҕэр оҥоһуллуохтаах. Суорун Омоллоон. Түгэҕэр түс кэпс. — быһаҕас түс, уол. ☉ Вваливаться, становиться впалым (напр., о глазах); оставаться на дне чего-л. (напр., о ягоде). Дьэдьэним сыыһа ууллан иһитим түгэҕэр түһэн хаалбыт
   □ Түгэҕэр түһэн хаалбыт хараҕа уунан туолан сыппыта. Амма Аччыгыйа. Түөс түгэҕэ — түөс алын өттө (тыҥа диэкинэн). ☉ Нижняя часть грудины (в области лёгких)
   Аанчык түөһүн түгэҕиттэн таһаарар ыраас куолаһа наҕыллык лыҥкыныыр. Амма Аччыгыйа
   тюрк. түп