разг. разбиваться на мелкие кусочки, разбиваться вдребезги (напр. о стекле).

разбиваться; разбиваться вдребезги; чааскы хампарыйда чашка разбилась; чашка разлетелась на куски.

многокр. от көҥү ; көҥүтэ охсуталаа = разбить вдребезги (многое или во многих местах).

нареч. 1) начисто, без остатка; көҥү үүр = гнать всех; көҥү суун = смыть с себя (всю грязь); 2) вдребезги; көҥү оҕус = разбить вдребезги; көҥү тэп = выбить, разбить, разрушить пинком.

нареч. означает интенсивность действия: үлтү түһэр = разбить вдребезги; үлтү кырбаа = сильно избить; үлтү кыыһыр = очень рассердиться; үлтү күргүйдээ = накричать на кого-л.

сыһ. Үлтүрүйүөр, бытарыйыар, алдьаныар диэри, үлтү (хол., бырах түһэр). ☉ Так, чтобы разбилось, раздавилось, вдребезги, на мелкие куски
Күүстээх илии эмээхсинтэн ньылбы тардан ылан төлөпүөнү таас муостаҕа хампы бырахта. П. Аввакумов
Туллай хараҕа сиргэ хампы түспүт биир сымыыкка иҥнибитэ. И. Федосеев
Бахча Баатыр куруусканы аҥаар илиитинэн хампы тутар. Б. Павлов
Моряктар бытыылкалары муостаҕа хампы быраҕаллар. МП ККС

туохт.
1. Хампы түс, алдьан-кээһэн, үрэлин, айгыраа. ☉ Разбиваться, разрушаться, приходить в ветхость, ветшать
Халдьаайыга хампарыйбыт чабычах сыстан турар (тааб.: кулгаах). Сөмөлүөт хампарыйбыт кэбиинэтин иһигэр икки бойобуой лүөччүктэр үйэ-саас тухары уһуктубат ууларын утуйа сыталлар. Амма Аччыгыйа
Сиидэркэ суруксут устуулугар кэннинэн чинэрийдэ. Устуул, хаачыгыраат, хампарыйан хаалла. И. Гоголев
2. көсп. Эһин, суох буол, урусхаллан. ☉ Быть разбитым, побеждённым, быть уничтоженным, истреблённым
Киһи бөҕө кэбэхтэннэ, Сэрии бөҕө сэймэктэннэ, Хамаанда бөҕө хампарыйда. Өксөкүлээх Өлөксөй
Колчак хампарыйан — Хара күнүм кэллэ. П. Ойуунускай
Өстөөх хампарыйбыта. Н. Заболоцкай
ср. др.-тюрк. хам ‘сваливать’, эвенк. кампари, капуогамии ‘разбиться вдребезги’

сыһ.
1. Илдьирийиэр, алдьаныар диэри; бүтэйдии эчэйиэр диэри. ☉ Вдребезги, в клочья, в прах, на куски, сильно (разбиться, разодрать, бить и т. д.)
Ириэнэх буору иэччэхтэригэр диэри ибили кэстилэр. П. Ойуунускай
Ибили тутуом диэбиттии сэрэхтээхтик биир дьэдьэни одууласпахтаата. И. Гоголев
Хата, түөһүн ибили анньан, көхсүн дьөлө охсон өлөрө сыспыта. П. Ойуунускай
Уҥа иэдэһин бүтэйдик ибили түһэн, өр таалан сытта. Эрилик Эристиин
2. Олус күүскэ (хол., сылай, сытый). ☉ Очень сильно, совершенно, сплошь, до ниточки (напр., устать, промокнуть)
Кинилэр начаас үлүгэр баттахтыын, таҥастыын ибили сытыйан хааллылар. Суорун Омоллоон
Ибили сылайан, эстэн-быстан эргиллибиттэрэ. В. Яковлев
3. Өлүөр диэри. ☉ До смерти, насмерть (напр., устать)
Кырынааһы этэрбэс бүтэй ибили тутан кэбистим. Т. Сметанин
Арай көрбүтүм: биир куһу ибили охсон кэбиспиппин. Т. Сметанин
Гранат үлтүркэйдэригэр ибили тэптэрэн, Нагульнов тыла суох барда. М. Шолохов (тылб.)
4. Туһаттан тахсыар диэри. ☉ До полной негодности, до полного износа
Этэрбэһин адьас сиэбит дии, ибили кэһэн кээспит. Н. Тарабукин (тылб.)
♦ Ибили сытыйан сөбүлээб. - тугу да гыммакка, таах мээнэ (олорон, сытан таҕыс). ☉ Бездельничая, ничего не делая (сидеть, лежать)
Мукуйук, итиннэ таах ибили сытыйан олорума, тахсан маста быһыта сынньан киллэр. Күндэ
◊ Ибили бар - силлэн, тырыттан түс. ☉ Разбиться, развалиться вдребезги, на мелкие куски, распороться
Иэдэскэ биэрбитим. Ол онно кулгааҕа ибили баран, ытарҕата сиргэ түспүтэ. Эрилик Эристиин

сыһ. Олус күүскэ, наһаа, дэлби (хайааһын күүһүн, эрчимин көрдөрөр). ☉ Вдребезги, на мелкие куски, в порошок; сильно, чрезмерно (усиливает знач. гл., выражая интенсивность действия)
Харытыана эрэйдээх сүрэҕэ нүөлүйбэхтээтэ, бэркэ абаланна, сарылыы-сарылыы сэптэрин-сэбиргэллэрин үлтү сынньыан баҕарталаата. П. Ойуунускай
[Ньукулай] тутан турар бытыылкатын сиргэ үлтү быраҕан баран, тахсар. А. Софронов
Онтон миэхэ туох да тылы этиппэккэ үлтү таһыйан барда. Эрилик Эристиин
Өрүүскэ үлтү кыыһырбыт, кэлэн дьиэ ойоҕоһугар кыраабылын талыр гына быраҕар. Күндэ
Өттүк баттанан туран үлтү күргүйдээбит. П. Тобуруокап
«Тугу-тугу лахсыйар дьахтарый!» — диэн, үлтү мөҕөн, түһүлгэттэн үүрэн таһаарбыттар. С. Зверев
♦ Үлтү түһэ сыста — өттүгүн эрэ үлтү (тосту) түспэтэ диэн курдук (көр өттүк)
Аттаах киһи үөрүүтүттэн үлтү эрэ түспэтэх. Н. Заболоцкай
Үөрэн үлтү түһэ сыста. Софр. Данилов. Үлтү сыс — урусхаллаа, суох оҥор (хол., өстөөҕү). ☉ Уничтожить, разгромить (напр., врага)
Поэт Валерий Чиреев «Өстөөҕү үлтү сынньыахха» диэн кыра поэманы бэчээттэппитэ. Софр. Данилов
Хааннаах бандьыыт аймаҕын Үлтү сынньан эспиппит. А. Бэрияк
Псков уонна Нарва аттыгар ньиэмэс талабырдьыттарын олоччу үлтү сынньыбыттара. «ХС». Үлтү тэбис — урусхаллаа, төрдүттэн суох гын, имири эс. ☉ Раздавить, растоптать, уничтожить полностью
Үс күлэр ньүкэни Үс үйэ тухары Үллүбэт гына Үлтү тэпсиэхтэрэ, Ийэ уустары Имири быһыахтара. П. Ойуунускай
Бүөбэйдээбит көмүс чыычаахтаргыт Бүтүн Европаны эргийбиттэрэ, Арҕаа фашист адьырҕаны Арҕаҕар үлтү тэпсибиттэрэ. С. Васильев
◊ Үлтү бар (ыстан) — 1) үлтүрүй, хампарый, бытарый. ☉ Расколоться на мелкие части, разбиться вдребезги
Баҕар, сарсын сир шара үлтү барыа. И. Гоголев
Улахан хаппыт буорунан аты быраҕан кыыһыннарда, буор ат кулгааҕар түһэн үлтү ыстанна. М. Доҕордуурап
Сулус үлтү ыстанар Суостаах тымныыта, Тыын быстар, санаа сарбыллар Чымаан тымныыта Таҥнары сатыылаата. Доҕордоһуу т. Таастара үлтү баран хаалар. МАП ЧУу; 2) эмискэ олус улаханнык тыаһаа. ☉ Загреметь, загрохотать
Үс этиҥ тыаһын холбуу туппут курдук тыас үлтү ыстанан барда. П. Ойуунускай
Ол турдаҕына сүрдээх улахан тыас тыаһа үлтү ыстанна да, дьиэ ортотугар муус булгунньах саҕа уот кэлэн дууллас гына олоро түстэ. Ньургун Боотур. Үлтү көт (көтүт) — үлтү кумалаан алдьатар, өлөрөр-өһөрөр курдук солоон аас (хол., туох эмэ улахан күүс эмискэ кэлэн саалларыттан). ☉ Двигаясь с большой скоростью, разрушать, крушить, сметать всё на своём пути
Оноҕос тиийэн [куоҕас] иэччэҕин уҥуоҕун үлтү көттө. Саха ост. I
[Уу быһыты] Үтүрүйэн көрүтэлиир Үлтү көтүөн баҕаран Төттөрү тэйэн бирилиир Кыаҕын баһыйтаран. Баал Хабырыыс
[Суоппар] суолга биэс бөрөҕө түбэспититтэн, иккитин массыынанан үлтү көтүттэ. «Кыым». Үлтү түс — 1) Үөһэттэн түһэн үлтүрүйэр, хампырыйар курдук алдьан. ☉ Упав с высоты, разбиться вдребезги
Муннугар хатаабыт ачыкыҥ мүччү ыстанан чэрэниилэ иһитигэр үлтү түспэт эбээт! Амма Аччыгыйа
Иһит тыаһа лыҥкынаата. Биир ыстакаан төкүнүйэн муостаҕа үлтү түстэ. Н. Лугинов
Бодунуоһуттан курустаал бакаал муостаҕа үлтү түһэр. Н. Якутскай; 2) улаханнык эчэйэр эбэтэр өлөр курдук үрдүктэн оҕун. ☉ Разбиться насмерть или получить большие увечья, падая с высоты
Уол үлтү түһүөҕүн баҕаран Үөһэттэн дьурулуур аллара. И. Гоголев
«[Луха] адьас үлтү түспүт быһыылаах», — Ананий харбыт курдук быһыттаҕастык эттэ. М. Доҕордуурап
[Сүөкүлэ:] (ытыыр, олорор) Кииригиэм, доҕоруом, бу төрөөбүт-үөскээбит хайаҕар кэлэн үлтү түһэн өлбүтүҥ тугун кыһыытай-абатай... С. Ефремов
Өксөкү таҥнары кулахычыйан, үлтү түһэн эрэр. И. Федосеев
Үлтү тэптэр — дэлби тэптэр диэн курдук (көр дэлби). Арай бассабыыктар куораты үлтү тэптэрэн кэбиспиттэр. Амма Аччыгыйа
[Миша:] Кыаттардаххытына бэриммэккэ, балаҕаҥҥытын кытта барытын үлтү тэптэрээри, буораххытын, сэпкитин чөмөхтүү куппуккут. Л. Габышев
ср. каракалп. унтау ‘дробить (мельчить)’, бур. үлти татаха ‘истрепать’

I
аат.
1. Ымыйах силиргэҕэ. ☉ Корневище (корни) кровохлебки лекарственной (черноголовника)
Күтэр Чыычааҕар аһын куһаҕанын, туой быта өттүн хомуйан сиэтэн испит. Суорун Омоллоон
Ньырбачаан сонугар үргээбит отоно өр буолбатаҕа, хата буор холомоттон булбут бытата балачча өр барбыта. Далан
Бытаны кутуйах сиир, өссө хаһаанар, онон сороҕор кинини бытаһыт диибит. Багдарыын Сүлбэ
2
көр ымыйах. Ымыйаҕы өссө ымыйа, быта диэн ааттыыбыт. Багдарыын Сүлбэ
◊ Быта курдук — бүтүн ордорбокко, үлтү, хампы. ☉ Вдребезги
«Чэ, кэлиҥ, тутуҥ!» — оһох иннинээҕи кирээккэ маһы быта курдук үнтү тардан түһэрбитэ. Күннүк Уурастыырап
Сыппах баҕайы баһымньынан суон силистэри быта курдук быһыта охсорун көрө-көрө, «Силис Куонаан» диэн ааттыахтарын ааттаабыттар дии санаабыта. Болот Боотур
Атын баайан баран, атаҕын быатын көрбүтэ — туһа тахсыбат гына, хас эмэ сиринэн быта курдук барбыт. Р. Кулаковскай
Быта от көр ымыйах. Түүрэр түөрт моҕой сыап быата, Быта от курдук быһыта барбыта. Эллэй
Фашист сэриитин Баһын хампарытан, Чиккэйэр сиһин үөһүн Чэрдээх илиигинэн Быта оттуу Быһыта сынньыс. С. Васильев
II
аат. Кыыл хорооно (үксүгэр саһыл хороонун туһунан). ☉ Нора зверей (обычно лис)
Кыһыл саһыл бытатын иһиттэн быгыалыыр үһү да, хаһан да тахсыбат үһү (тааб.: тыл). Кыыллар бары түүн эрэ хороонноруттан, быталарыттан тахсан сүүрэллэрин билэбин. Н. Якутскай
«Быта диэн тугуй?»— диибин. Самсонович онно этэр: «Быта диэн хороон. Саһыл хорооно». Багдарыын Сүлбэ