уст. белеть, седеть; чанчыга аастыйбыт у него виски поседели.

1) висок; виски || височный; чабырҕайым анньар у меня ломит в висках; 2) перен. край обрыва (над рекой).

становиться пепельно-серыми (о седеющих волосах); чанчыга саалырсыйбыт виски у него начали седеть.

1) белый; белеющий; туртаҕар субалаах презр. белоручка (букв. белокожий); 2) седой; туртаҕар баттах седые волосы; чанчыктара туртаҕар виски у него с проседью.

1) волосы на висках; чанчыга маҥхайбыт у него виски поседели; 2) перен. нижняя боковая сторона чего-л.; оһох чанчыга нижняя боковая часть камина; аан чанчыга низ косяка двери.

I
аат. Киһи сүүһүн саба түһэр баттаҕа. ☉ Чуб, челка
Үөһэ тыынна. Бэскитэ сирэйигэр саба түспүтүн сөбүлээбэтэхтии өрө анньынна. М. Доҕордуурап
Толоон уола Ганя, хара бэскитин кэҕис гынан кэбиһэ-кэбиһэ, оһуохай таһааран чоргуппута. П. Аввакумов
Сүгэ балта тыллаах-өстөөх, Дакылаатчыт — Ымыы кыыс, Чаҕылыйан туран кэллэ, Кылгас соҕус бэскитэ Кэтит сүүһүн саппытын Кырыбыайка уһугунан Кэлти тараан таһаарда. Күннүк Уурастыырап
ср. русск. виски ´ ‘волосы на боковой части черепа впереди уха’
II
аат. Ыйааһын (кыраны, киилэнэн, кыраамынан ыйыыр ыйааһын), аптека ыйааһына. ☉ Весы (аптекарские)
Үрэкиин кыракый бэскини ылан, ородобуой «дьыалатын» ыйаан көрдө; икки аҥаар муунта буолла, онтун тирии матаҕаҕа хаалаата. Болот Боотур
Бирикээсчик көмүһү ыйыыр бэскитигэр ууран төһө ыйааһыннааҕын билбитэ. Н. Якутскай
Биһиги ыйааһыммыт Бэскигэ тарпыта. Биһиги суолтабыт Биэс дойдуга биллибитэ! С. Васильев

I
туохт. Хараххын соруйан кыараҕастык, симэн кэриэтэ, көр. ☉ Сильно прищуривать глаза
Хабырыыс хараҕын быһа симнэ. Малаҕар сирэйдээх мас эмэгэт эмиэ көһүннэ. Ыйаастыгас харахтарын бүөлэниэр диэри быһытан, үөннээхтик мичээрдээтэ. И. Гоголев
II
туохт. Тугу эмэ быһыта тыыт, быһыта тарт, хаста да быс. ☉ Рвать, разрывать
Бу сүөһү туох да быатыттан иҥнэрин ааста, бэл ити бэйэлээх быаны быһытта. АаНА СТОТ
III
аат.
1. Ууну халытан ходуһаны, бааһынаны нүөлсүтээри эбэтэр гидростанцияны тутаары үрэх, өрүс сүнньүн анал тутуунан бобуу. ☉ Плотина
Быһыт олохтоох матырыйаалларынан, манна муҥура суох элбэх тааһынан уонна туой буорунан тутуллар. Суорун Омоллоон
Дьонтон ыйдаран Ытык Күөл уҥуоргу өттүгэр баар быһытынан туораан, хаптаһын сарайдаах саҥардыыта соҕус тутуллубут дьиэҕэ тиийбитим. Г. Угаров
Сир курааннаан үүнүүнү биэрбэт. Оттон ити сирдэргэ аһыллар-сабыллар ааннаах быһыттары оҥорон угуттатарга тоҕоостоох миэстэлэрдээх. «Кыым»
2. Куобаҕы, куртуйаҕы бултуурга анаан тутуллубут, ааннарыгар сохсо, туһах иитиллибит намыһах сылбах күрүө. ☉ Невысокая изгородь типа плетня с воротцами, в которых установлены западни, петли для ловли зайцев, тетеревов
Быйыл Намыын оҕонньор бултууруттан аккаастанан, туһаҕын, быһытын солбуйааччытыгар Чүөчээскигэ бэлэхтээбитэ. Суорун Омоллоон
[Мэник Мэнигийээн:] Оттон быһыппар иҥнибит куртуйахтар, мин тиийэрбин кытта, миигиттэн көрдөһөн …… көрө-истэ олороллорун аһынан ыыталаан кэбистим. Суорун Омоллоон
Икки-үс биэрэстэ сири тулутуо дуо, аҕатын суолунан олуктанан, быһыкка кэлэн кэтиллэ түстэ. В. Тарабукин
3. Үрэх сүнньүн сылбаҕынан быһыы (туунан балыктаары). ☉ Заездка (плетень через узкие речки, протоки, виски для ловли рыбы)
Быргый, ыкса киэһээҥҥэ диэри балык күрэтэн, ыаҕаһын толору бултаан баран, бүтэн, туубун манна быһыппар уган кээһэрим дуу, хайыырым дуу диэн саныы турда. Күндэ
Өстөөхтөр, быһыкка хаайтарбыт балык курдук, булумахтана түспүттэрэ. М. Доҕордуурап
Оҕонньор үрэҕэр киирэн, быһытын көрүнэн, сыалыһар бөҕөнү иһитигэр хааланар тыаһа иһиллэр. Саха ост. I
4. көсп. Эрэйинэн туораныллар мэһэй. ☉ С трудом преодолеваемая преграда
Санаата түспэтэх, өссө өрө күүрбүт, охсуһарга, дьыалата кырдьыктааҕын дакаастыырга бэлэм киһи олорор. Ол гынан баран, утарылаһааччылара мөрөйдөөтүннэр, араас хааччаҕы, быһыты оҥордуннар. Г. Угаров
◊ Буор быһыт — кыра үрэх сүнньүн буору кутан (бульдозерынан астаран) бүөлээн оҥоһуллубут быһыт. ☉ Дамба
Хотоолу туора буор быһыт кута сылдьар этилэр. Н. Якутскай
Туойга талаҕы былаан оҥоруллубут даамбаларынан (буор быһыттарынан) египтяннар хочону тус-туспа учаастактарга араараллара. КФП БАаДИ
Көлүйэҕэ үксүн буор быһыты тутуллар. СОТ. Быһыт бүтэй — бүтүн нэһилиэк ходуһатын сайылыктан араарар бүтэй. ☉ Изгородь, отделяющая луга от пастбищ наслега
Тумус тыаны ортотунан быһа охсон ааспыт быһыт бүтэйгэ тиийэн баран, тэлиэгэттэн сулбу ыстанан түстүм. Эрилик Эристиин
Бэрт өрдөөҕүттэн бүтэйдэммит буоламмыт, бүтэйбит да арааһа элбэх буолара: боотулу бүтэй, хадай бүтэй, сылбах бүтэй, быһыт бүтэй эбэтэр сиэлии бүтэй. Багдарыын Сүлбэ

аат. Чабырҕай икки чанчык икки ардынааҕы миэстэ. ☉ Часть черепа от уха до лба, висок
Назар биир бэйэтинээҕэр улахан уолу алҕаска сутуругунан чэчэгэйин тобулу охсон өлөрбүт. Болот Боотур
Хачыгыр чэчэгэйигэр уһуктаах төбөлөөх мас оноҕос супту суйулаан кэлэн саалла түһээт, төттөрү тэйэн умайа турар оһоххо түһэн хаалла. Эрилик Эристиин
— Хайдах-хайдах баҕайыный… — диэн кини икки чэчэгэйин тутта-тутта ботугуруура. В. Гаврильева
ср. каракалп. шеке, кум., уйг. чеке ‘висок’, п.-монг. чечегей ‘зрачок’

I чуб; чёлка; волосы на висках.
II весы; бэски ыйааһын аптекарские весы.

аат.
1. Бас уҥуоҕун кулгаах уонна сүүс икки ардынааҕы миэстэтэ (сорох кыылларга, хол., сылгыга — хараҕын кырыытыттан саҕалаан кулгааҕын икки ардыгар диэри). ☉ Часть черепа от уха до лба, висок
Сүрэҕэ тиҥиргэччи тэбиэлиир, хаана икки чабырҕайын кэйиэлиир. Н. Якутскай
[Өлөксөй оҕонньор] чабырҕайа кэйиэлээн икки кулгааҕа куугунуурга дылы. П. Аввакумов
Сэниэтэ суоҕунан сөтөллүбүтүгэр чабырҕайын тымырдара күүрэн таҕыстылар. М. Доҕордуурап
2. Ханнык эмэ үрдэл (хайа, мыраан) үрүт кырыыта. ☉ Вершина какой-л. возвышенности (горы, холма)
Таас чабырҕайыгар тахсан көрбүтэ, абаҕата да көстүбэт, атамаан кыыһа да биллибэт. Саха фольк. [Бурхалей] хайа үрдүк чабырҕайын үрдүттэн өҥөс гына түстэ. Эрилик Эристиин
Очуос хайа чабырҕайыттан тойон кыыл …… төһөөхтөөн тахсан, оҕолоруттан көҥөнөн, таҥалайын тыаһатан чаҥырҕатта. Ойуку
3. көсп. Эмпэрэ сыыр кырыыта (өрүс үрдүнэн). ☉ Край обрыва (над рекой)
Эрдэрим быыһыгар, эмпэрэ кытыл чабырҕайыгар тииттэр саһарбыт чыпчаалларыгар киирэн эрэр күн сардаҥата оонньуурун көрө-көрө, долгуйа саныырым. Софр. Данилов
Ууну ыытар магистральнай хоруулар Куда өрүс уҥа террасатын чабырҕайынан кырыйа хаһыллыбыттар. ЕВФ УуДК
ср. тув. чулчургай, бур. сабиргай, монг. чамархай ‘висок’