несов. 1. кем-чем (владеть) бас бил, туһан, =лаах буол; 2. чем (иметь) =лаах буол; обладать голосом куоластаах буол.

1) быть главой; управлять, руководить чём-л., возглавлять что-л.; кини заводу баһылыыр он руководит заводом; 2) владеть чём-л., быть хозяином чего-л.; былыр бу ходуһаны ким баһылыырай ? кто владел в старину этим лугом?; 3) владеть, уметь пользоваться; техниканы баһылаа = владеть техникой; хаc да омук тылын баһылаата он овладел несколькими иностранными языками.

нареч. 1. (плохо) мөлтөхтүк; слабо владеть языком тылы мөлтөхтүк бил; 2. (не туго) холкутук, кытаанаҕа суохтук; канат слабо натянут ханаат холкутук тардыллыбыт.

сов. 1. (о почках, цветах) тылын, сэбирдэхтэн; 2. (развязаться, расплестись) сөлүн, өһүлүн; чулок распустился чулку өһүллүбүт; 3. перен. (перестать владеть собой) ыһыктынан кэбис, санааҕын түһэр; 4. разг. (стать непослушным) көҥүл бар, бэрээдэгэ су ох буол.

с. 1. (полнота всех достоинств) тупсаҕай быһыы, тупсаҕай буолуу, ситэри буолуу; верх совершенства тупсаҕай (быһыы) муҥутуура; 2. (о человеке, предмете) толору ситэ, эҥкилэ суох үчүгэй; # владеть французским языком в совершенстве француз тылын толору үчүгэйдик бил.

1. прич. от выдержать; 2. прил. (устойчивый, последовательный) туруктаах, биир сүрүннээх; 3. прил. (умеющий владеть собой) кыатаныылаах, тулуурдаах; строгий и выдержанный человек кытаанах уонна кыатаныылаах киһи; 4. прил. өр турбут, уоҕурбут; выдержанное вино өр турбут арыгы.

несов. I. (владеть речью) саҥар; тыллан; говорить по-русски нууччалыы саҥар. ребёнок уже говорит оҕо хайыы-үйэ тыллам мыт; 2. что и без доп. (выражать мысли, сообщать) эт, кэпсээ; говорить правду кырдьыгы эт; 3. (разговаривать) кэпеэт; сэһэргэс; говорить с приятелем доҕоргун кытта кэпеэт; 4. (свидетельствовать о чём-л.) эт, көрдөр, туоһулаа; этот факт говорит о многом бу факт элбэҕи этэр; # нечего говорить тугу этиэҥ баарай; как говорят этэллэрин курдук; говорят тебе! эйиэхэ этэллэр буолбат дуо!; не говорите! этимэ даҕаны!; не говоря худого слова куһаҕаны-үчүгэйи этэ барбакка; не говоря уже...... этэ да барбакка; по правде говоря кырдьыгын эттэххэ; собственно говоря дьиьгинэн эттэххэ.

туохт.
1. Ханнык эмэ бөлөх дьону салайар, дьаһайар бырааптан. ☉ Обладать властью, руководить кем-чем-л.
Үс сүүс сыл тухары саха норуотун ыраахтааҕы былааһа баһылыктаан, баттаан олорбута. Күндэ
Дыгын сэрии дьонун элбэҕи тутан, ону баһылыктыырын иһин «Боотур» диэн дуоһунастаах тойон аатырбыт. Эрилик Эристиин
Норуот былыр, баай кылааһа баһылыктаан олорорун саҕана, санаатын сирэй этэрэ сатаммат этэ. Суорун Омоллоон
2. Тугу эмэ бас бил, туохха эмэ хаһаайын буол. ☉ Владеть чем-л., стать хозяином чего-л.
Баараҕай дьиэни баһылыктаа. А. Софронов
Кулуттар холкуос буолан, киэҥ алааһы баһылыктаан, үлэ дарбаанын уһугуннарбыттара. Амма Аччыгыйа

туохт.
1. Салҕа илиилээх буолан сатаан туттума, илииҥ титирэстиирин кыайыма. ☉ Страдать дрожанием рук, плохо владеть руками. Оҕонньор салҕалыыра эбиллэн иһэр эбит
□ Билигин куруускабар чэйи толору куттабын
Урут салҕалаан тоҕон кэбиһэрбиттэн быһаҕас кутар этим. Т. Сметанин
2. Босхо баран мээнэ хамсаа, титирэстээ (куттаммыт, ыга кыыһырбыт, күүһэ бараммыт киһи туһунан). ☉ Трястись, дрожать (напр., от страха, сильного волнения, слабости)
Оҕонньор дьиксинэн биир сиргэ тэпсэҥэлээтэ, сүһүөҕэ салҕалаата. Л. Габышев
Кырабааттан, туумбаттан тутуһан, нэһиилэ салҕалаан аҥаар атахпар турабын. С. Никифоров
Охсуһуу хонуутун дьулааннарыттан куттанан уҥуоҕа салҕалаабыт саханы мин көрбөтөҕүм. Т. Сметанин
3. көсп. Улаханнык доргуйан дьигиһий, титирэстээ. ☉ Приходить в колебание от сильного толчка, удара, сотрясаться, дрожать (напр., о земле, воздухе)
Саалар саайа сатарааннар, Сааллан салгын салҕалаата. Күннүк Уурастыырап
Чугас соҕус ханна эрэ этиҥ дьааһыйан, киһини дөйүтэр улахан тыас бычыгырыы, соҕотохто сир салҕалыы түстэ. Д. Таас
ср. монг. салгалах ‘дрожать, трястись’

даҕ.
1. Бигэтэ суох туттарыылаах, мөлтөх иҥиннэриилээх, төлөрүйүмтүө. ☉ Легко срывающийся, непрочно, слабо закреплённый. Төлөркөй сомуоктаах саа
□ Оччолорго бары да эдэр, өрүкүнэспит, биир чыркый кэлэн түстэҕинэ, кырата сүүрбэччэтэ ытан субурутар бэрт төлөркөй чыыбыстаах сааһыттар этибит. В. Титов
Мин аҕам хара мастаах «ытын атаҕа» элэйэн, төлөркөй буолбут сомуоктаах доруоп саалааҕа. «ХС»
Хапкааныҥ тыла олус төлөркөй. «Сахаада»
2. көсп., кэпс. Бэйэтин кыайан туттуммат, туттунуута суох; толкуйдаабакка эрэ этиллэр, саҥарыллар, олус босхо барбыт. ☉ Не умеющий владеть собой, лишённый самообладания, несдержанный; необдуманный
Сорокин, кэтэх санаата суох, бэйэтэ төлөркөй үгэһинэн, саҥа собуоттанан эрэр мотуоркалыы түргэнтүргэнник төтүгүрэтэн истэ. Р. Баҕатаайыскай
Табаарыстар, тыл-өс төлөркөй буолан бараары гынна, онон тугу саҥарары бэйэ толкуйдуура, тойоннуура наадалаах. У. Нуолур
◊ Төлөркөй бүтэй дорҕоон тыл үөр. — төлөрүйэр бүтэй дорҕоон диэн курдук (көр төлөрүй)
Тыл уонна уос салгыны бүөлээн баран төлөрүйэриттэн төлөркөй бүтэй дорҕоон үөскүүр. ФГГ СТ