прил. (властолюбивый) бэйэтэ билэринэн дьаһайар, тойомсук.

прил. 1. (имеющий власть повелевать) бырааптаах, кыахтаах; я не властен это сделать мин итини оҥорор быраабым суох; 2. (склонный повелевать) тойомсук, дьаһам-сык; властный характер тойомсук майгы; 3. (повелительный) кытаанах, бигэ дьаһаллаах; властный голос кытаанах куолас (саҥа).

даҕ. Киэргэнэрин, маанымсыйарын сөбүлүүр. ☉ Любящий наряжаться. Кини [Настаа] эрэ — маанымсык, ноҥноллубут, биэс уончалаах тойомсук киһи, оройуоҥҥа туохха эрэ улахан үлэһит, куоракка билсэр дьонноох, туой киэһэ хойутаан кэлэр. Н. Г абышев

туохт. Биир тэҥник сыппат, көп, сахсаҕар буол (баттаҕы, түүнү этэргэ). ☉ Ниспадающий густыми неровными краями (напр., о волосах, шерсти)
Ыт Чачба сэкирийбит хойуу бытыктаах сирэйин сиирэ-халты салаамахтаата. П. Аввакумов
Григорий Спиридонович Смуглай бу тохтоло суох кырыктаах кыргыһыылартан илистибит көрүҥнээҕэ, чох хара баттаҕа үүнэн сэкирийбит аҕай этэ. И. Федосеев
Аҕата, хараҕын саба түһэ сылдьар бэскилээҕэ, сэкирийбит бытыктааҕа, улахан тойомсук, бардам киһи, Уссурия казага этэ. ЫДЫа

туохт., түөлбэ. Тут, оҥор. ☉ Строить, построить
Алаһа дьиэни атара кэллибит. ПЭК СЯЯ
♦ Атар абааһы — олус куһаҕан, нэгэй. ☉ Из рук вон плохой, дурной, скверный
[Дабыыдап] адьас атар абааһы майгылаах киһи. Ордук-хоһу тыла, кыыһырымтаҕайа туох да сүрдээх. С. Никифоров
Бүрүкүрээт киэнэ бэрдэ. Аны туран алын үлэһиттэригэр сыһыана атар абааһы: бу тойомсуга, бу улахамсыга, наһаа! В. Ойуурускай. Атар айаҕар — уун-утары. ☉ Прямо впритык, напротив кого-чего-л.. Сыарҕалаах оккун дал аанын атар айаҕар таттарбыккын
□ Дэриэбинэ куораттан кэлэр айан суолун, тэлэгирээмэ лииньийэтин атар айаҕар үс кырдалга олорор. Бэс Дьарааһын
<Атар> айахтааҕы атыппат көр айахтаах. Таня олус дьиибэргээтэ, дьыалаҕа суруйалларынан, Лиза атар айахтааҕы атыппат, алдьархайдаах уот бэлэс курдуга. А. Сыромятникова. Атар арыгыһыт кэпс. — буор арыгыһыт, улахан иһээччи. ☉ Горький пьяница
Сунтаар оройуонун киһитэ, учуутал Н. эдэр эрдэҕинэ атар арыгыһыт, илэйэр илээт буола сылдьыбытын кэмсинэн кэпсиирэ. ПАК ЧОС. Атар куйаас түөлбэ — уот куйаас. ☉ Жгучая жара, нестерпимый зной. Атар куйаас буолла

1. аат. Бэйэтин эрэ иннин көрүнээччи, бэйэтин эрэ иннин билинэр киһи. ☉ Эгоист, себялюбец
   [Тыаһыт:] Манна оргууй хаһыытаа эрэ. Олус бэйэмсэх буолбуккун! Маннык көхсүгүнэн харахтана сылдьаҥҥын, бүдүрүйэн охтоойоҕун, сэрэн! Л. Попов
   Ньылаарыс ситэри үтүө, ситэри мөкү да киһи буолбатах. Ол бэйэмсэҕиттэн тахсыбыт. Эрчимэн
   Сэбиэскэй дьон эгоист, бэйэмсэх, тус бэйэлэрин интэриэстэрин эрэ көрөөччү буолбатахтар. ПБН КДьСО
2. даҕ. суолт. Бэйэтин иннин эрэ көрүнэр, бэйэтин иннин эрэ билинэр. ☉ Эгоистичный, самолюбивый
   Икки хорсун булчут Бэргэнчэй уонна Сэргэхчэй уобарастарынан, кинилэр мөккүөрдэринэн бэйэмсэх, бэрдимсик быһыы куһаҕана, доҕордоох буоллахха кыайтарбат да суол кыайтарара көрдөрүллэр. Софр. Данилов
   Сороҕор баар буолаллар эбээт, кыра да чыыннаах эрээри, кими да, тугу да кытары аахсыбат, топ-тордурҕас, олус тойомсук, наһаа бэйэмсэх дьоннор. С. Никифоров
   Сүрдээх бэйэмсэх киһиэхэ Санатыам этэ киниэхэ: Мас тирэнэр силиһигэр, Киһи — бар дьонугар. «ХС»

кыама суох — муҥура суох, муҥура биллибэт, холооно суох. ☉ Неизмеримый, несметный, неисчислимый
Кылыыһыт дьон Кылыйсан кыыралдьытан Кытыан-билэ дьону Кыама суох саататтылар. Өксөкүлээх Өлөксөй
Кырбыах да курдук Кыама суох кыйаханнылар. А. Софронов
Эһэ иҥсэ кырдьаҕас Эмэх маһы ыста — Кыама суох кымырдаҕас Кыынньан аҕай таҕыста. Е. Васильев
♦ Кыам үктээ — кими да өрө көрдөрбөккө саба баттыы сырыт. ☉ Притеснять, угнетать, несправедливо ограничивать кого-л. в правах и действиях
Кыралары наар күргүйдүүр, Кыайан-хотон кыам үктүүр, «Топпут» диэччилэр итинник Тосту тойомсук киһини. Күннүк Уурастыырап
[Буордаахап] эр ылан, көмүскэтэн, өссө кыыла туран, хараҕа уоттанан, барыларын кыам үктээри салгыы этэн-тыынан, кутан-симэн эрдэҕинэ нэһиилэ тохтоттулар. В. Ойуурускай
Кэлин уһугар …… кыам үктээбиттэр, кытара уойбуттар уодьуганнара тардыллан, тыыннара дьэ быһынна. Д. Апросимов

I
дьөһ.
1. Этиллэр санаа кимиэхэ, туохха туһуланарын көрдөрөр. ☉ Указывает на лицо, предмет, явление, о которых идёт речь (о ком-чём-л.)
Тоойуом, Саатыыр кыыс туһунан тугу да истэ иликкин дуо? Н. Якутскай
Борохуотунан элбэх сүөһүнү илдьэллэрин туһунан сураҕы Мэхээчэ олус сэргэҕэлии истэр. И. Бочкарёв
Уйгу-быйаҥ туһунан бар дьон үйэ-саас тухары санаа баҕата оҥостоллоро, дьиктилээхэй остуоруйалары айаллара, ырыа гынан ыллыыллара. М. Доҕордуурап
2. Туох эмэ хайысхатын, турар сирин көрдөрөр. ☉ Указывает направление, где расположено, находится что-л. Сайылык бу туһунан буолуо диэн, Тэппэй кыҥырай тыаны быһа түспүтэ. Далан
[Эркээни:] Оҕолоруом, бу үрүҥ көмүс иҥэһэни Бу Ытык Хатыҥ сүрүн салаатыгар Күн тахсар сирин туһунан ыйааҥ. И. Гоголев
Отуум бу туһунан буолуо диэбит сирбинэн, быһа көрөн кэбистим. Т. Сметанин
II
1. сыһ. Атыттарга холбоспокко, холбообокко, туспа. ☉ Обособленно от других, отдельно, в одиночку. Туһунан олор. Бу кинигэни туһунан уур
□ Эргийдэрбин иэччэҕим эмтэрийдин, Хайыстарбын хаалдьыгым хайыннын! Улуу дьон, туһунан сылдьыҥ! Ньургун Боотур
Сүүрэн кэлбитим иһитим умса түһэн сытара, хаппаҕа туһунан барбыт, саһылларым оҕолоро суох этилэр. Суорун Омоллоон
Тойомсук, улахамсык салайааччы диэн туһунан буолар эбит. «Кыым»
2. даҕ. суолт. Бэйэтэ тус туруктаах, атыттарга киирсибэт, туспа. ☉ Существующий отдельно от других, отдельный, особый. Биһиги бэйэбит туһунан нэһилиэк буолабыт
□ Оттон кэнники үөскээбит былыргы сэһэннэр, үһүйээннэр бэйэлэрэ эмиэ биир туһунан бэлиэ өрүттээхтэр
Саха фольк. «Туһунан ыал туһунан олоруохтаах, уу чугаһа, уруу ырааҕа ордук», — диэн өйдөөҕүмсүйбүтүм дии. Э. Соколов
Оҕуруот аһын үүннэрэн баран, тугу да энчирэппэккэ туһанар, эмиэ бэйэтэ туһунан уустук уонна умсугутуулаах дьарык буолар. ЕАМ ББКП

1. аах диэнтэн холб. туһ. Кинилиин бугул ахсаанын ааҕыстым
   □ Оҕолор саастара хаһан туоларын ааҕыстылар. ЧКС ЫаЫЫ
   Олох диэнниин ахсаан аахсар, Ол эрээри ыар дьарык. С. Данилов
2. Үлэлээбитиҥ иһин төлөбүрүн бүтэһиктээх ахсаанынан ыл. ☉ Полностью рассчитываться за свой труд
   Кууһума хамнаһын аахсан, байан-тайан сылдьар. Н. Павлов
   Аҕаа, оттон хамнаспытын аахсан ылаҥҥын, аны сайын Лөгөнтөйтөн баран хааллахпытына? Р. Кулаковскай
   △ Иэскин барытын төлөөн кэбис. ☉ Полностью рассчитываться с долгами
   Оҕустара барда. «Арамаан ааҕыста» диэтилэр. Кини иэһин төлөөбүт кэннэ, сэттэ арсыын сиидэс, чэй аҥаара кэллэ. Амма Аччыгыйа
   Үс сылы мэлдьи отум, бурдугум сирин ылан туһанна, туох баар түһүүнү-тардыыны аахсан, аһаран иһиэх буолан баран, аахсыа баар буолуо дуо? П. Ойуунускай
   Дьаакып алҕаһаатыҥ. Саатар иэскинхамнаскын аахсан, оннук ылардаах курдук сананар буоллаххына, быһаарсыаҥ этэ. М. Доҕордуурап
   △ Атыылаһар табаарыҥ төлөбүрүн төлөһөн кэбис. ☉ Рассчитаться за купленный товар. [Уу] харчынан ааҕыс. Толуонунан ааҕыс
   □ Атыылыыра сыыдам диэн Айхалга сылдьар, Аахсара түргэн диэн Ахтыыга киирэр. Р. Баҕатаайыскай
3. Кими, тугу эмэ билинэн, болҕомтоҕо ыл, учуоттаа. ☉ Принимать во внимание, считаться с кем-чем-л. [Баайдар] аны билигин ким күүстээҕи эрэ кытта аахсар буолан тураллар. Суорун Омоллоон
   Кини аҕа дьону аахсарынан аахсара, тылларын истэрэ буолан баран, хаһан да кинилэр иннилэригэр төбөтүн төҥкөппөт этэ. Ч. Айтматов (тылб.)
   △ Кимиэхэ, туохха да кыһаллыма, кими, тугу да болҕомтоҕо ылыма (буолб. ф-ҕа, үксүгэр бэйэ кыһалҕатын аахсыбат, бэйэни харыстаммат буолуу туһунан). ☉ Ни с кем, ни с чем не считаться, ничего не брать во внимание (обычно о самоотверженных поступках, совершая к-рые не считаются с трудностями)
   Утуйар ууну аахсыбакка, сылайдым диэн сынньаммакка, Үрүлүйэн туран үлэлииллэр. Т. Сметанин
   Айан эрэйин, сир ырааҕын аахсыбакка бара турабын. И. Федосеев
   Бэйэтэ сыгынньах хааларын аахсыбат, Тоҥорун-хатарын улахаҥҥа уурбат. М. Ефимов
   △ Кимиэхэ эмэ иэскэ хаалбакка утарылаһан эт, сөптөөх харданы биэрэн ис; кими эмэ утары дьорҕойон иэстэһиэх, кэһэтиэх буол (үксүгэр кэлэр кэм ф-гар тут-лар). ☉ Возражать, давать отпор кому-л.; сводить счеты с кем-л. (обычно употр. в ф. буд
   вр.); отомстить, свести счеты. Хатыылаах тылынан тарбаабыт киһиэхэ иэс хаалар үгэһэ суоҕум да, бу түбэлтэҕэ аахса барбатаҕым. Н. Абыйчанин
   Дьэллик атына буоллар, сулбу ойон туран аахсыа эбит, ону баара иһиллэһэ сытар буолан, арыый тардынна. Н. Заболоцкай
   [Сынаҕы Баай:] Бэйикэй, аахсарбыт буолуо! И. Гоголев
   Көр эрэ маны, киниттэн бастыы. Манныктары баҕас кытта аахсаа инибит. Д. Таас
4. кэпс. Туохха эрэ иҥэн-тоҥон киир, ирдэбиллээх буол, элбэҕи эрэй. ☉ Быть требовательным, взыскательным; требовать, ожидать большего, чем есть
   Биир бастакы суолталаах, сайдар кыахтаах хаарыаннаах лаборатория быһата, сылтан ордук кэм устата, ааҕыстахха, туох да үлэни ыыппакка олорор. В. Яковлев
   Ээ, доҕор, наһаа бэлэскин тарбаама эрэ. Ааҕыстахха бука, араабараа туһаны аҕаллыбыт буолуо. Н. Лугинов
   Олохпут күнэ …… быһа холоотоххо, элбэҕин элбэх да, ааҕыстахха, аҕыйах ээ. «Сахаада»
   ♦ Кими, тугу да (кытары) аахсыбат — кими, тугу да кытары аахсыбат олус тойомсук, түрдэстигэс, бэйэмсэх. ☉ Крайне эгоистичный, властный и раздражительный
   Сорохтор баар буолаллар эбээт, кыра да чыыннаах эрээри, кими да, тугу да кытары аахсыбат, топтордурҕас, олус тойомсук, наһаа бэйэмсэх дьоннор. С. Никифоров
   Кини кыыһырдаҕына тугу даҕаны аахсыбат, тугу даҕаны билиммэт, туох түбэһиэҕи барытын үлтү тэпсиэх көрүҥнээх курдуга. В. Яковлев. Киһи аахсыбат киһитэ — тугунан эрэ улахан итэҕэстээх буолан дьон болҕомтоҕо ылбат киһитэ. ☉ Человек, с которым не считаются изза каких-то его крупных недостатков
   Абааһы киһи. Кинини кытта арыый аҕай киһи аахсыбат киһитэ. Төрүүр төннөрүгэр айыллыбыт баҕайы. Н. Неустроев
   Киһи аахсыбат буолбут, абааһы муҥнаабыт киһитэ буоллаҕа дии. А. Софронов
   Ити баҕайыны тыытыма, тукаам, киһи аахсыбат киһитэ. Амма Аччыгыйа. Тыл ааҕыс — тыл тылтан өһүргэнсэн, хардарсан, кыһытыһан этис, мөккүһэн утары саҥар. ☉ Пререкаться, препираться
   Оргууй тыл аахсан этиһии буолаары гынна. Амма Аччыгыйа
   Дьэ талбыккытынан саҥарыҥ, мин эһигини кытта тыл аахсан кырдьык ыалдьарбын биллэриэм дии санаабаппын. Эрилик Эристиин
   [Хаҥыллай:] Нохоо, хаһааҥҥыттан ыла аҕа дьону кытта Тыл аахсан чуопчаарар буолбуккунуй? И. Гоголев. Үтүөтэ ааҕыс — үтүөнү оҥорбуту санатан төлөбүрү эбэтэр туох эрэ чэпчэтиини көрдөө, эрэй. ☉ Просить, требовать снисхождения или компенсации за свои услуги
   [Чокуурап:] Урукку үтүөтүн аахсан, сэмэтэ-буруйа суох хаалларар хайдах да сатаммат. С. Ефремов

I
тос курдук — биллэр соҕус ыйааһыннаах, балачча улахан (хол., дуоһунас). ☉ Довольно значительный, весомый (напр., о должности); тяжёлый, увесистый
Биир суол инсэньиэрэ …… быһа тос курдук дуоһунас ылбыт. Н. Лугинов
Тос курдук ыарахан Чугуун бүүс этэ. М. Тимофеев
Сэрэтии — тос курдук миэрэ. Л. Габышев; тос курдук быһаар — сөптөөхтүк, чуолкайдык быһаар. ☉ Объяснять, разъяснять что-л. чётко, приводя весомые аргументы. Барыны бары тос курдук быһаарар. Тос курдук киһи — олохтоох толкуйдаах киһи; киэмсик киһи. ☉ Основательный человек; высокомерный человек. Тос курдук киһи, эн этэргин өссө ылыныа биллибэт
□ [Мичил] тос курдук киһи, билиҥҥитэ өлөн-охтон биэрэ илик, уот курдук орто үөрэнээччи. Кустук. Тос курдук сыана — үрдүк, ыарахан сыана. ☉ Высокая, дорогая цена. Тос курдук сыаналаах таҥас эбит. Тос курдук тойон үгэрг. — улахан тойон. ☉ Большой начальник
[Чокуурап — генералга:] Баҕар, эн да туһугар тос курдук тойон буолуоҥ, ол эрээри бырастыы гын, миигин старшина бэйэтинэн күүтэр. И. Гоголев. Тос курдук (бааччы) тутун — улахамсый, киэбир; дьоһумсуй. ☉ Вести себя высокомерно; важничать
Нүөмэр хостору Түҥэтэр сололоох Тос курдук туттар Тойомсук администратор. Күннүк Уурастыырап
Чоххоохтон былдьырыыт өлөрөн, Тос бааччы туттуна хаамыаҕа. Күннүк Уурастыырап
Бэйэм эрэ саҕа, наҥнаһын курдук кыра уҥуохтаах, тос курдук туттан туоталдьыйан хаамар. М. Тимофеев
ср. осм. тос ‘удар головой, рогами’
II
аат., сэтэр. Ким эмэ туохтан эмэ кэһэйэрэ (үксүн тард. сыһыар-х тут-лар). ☉ То, что кто-л. получает по заслугам в наказание за содеянное
Бандьыыттар эһиги тоскут ити. Н. Заболоцкай
[Вера Семёновна:] Сөп-сөп. Кини тоһо — ол. И. Семёнов
«Сиэхситтэр, бу баар эһиэхэ, тоскут!» — Сэмэн бүлүмүөтүн чыыбыһын баттаата. «ХС»
♦ Тос мааска көр тос II
«Эйиэхэ бу баар, тос мааскаҥ!» — диэт, күүскэ баҕайы көхсүбүн дьөлө аста. БВВ ӨУоӨ. Тос мааһын биэр — кими, тугу эмэ үчүгэйдик кэһэт. ☉ соотв. задать перцу кому-л. [Аһыҥаларга] оргуйбут да ууну кутар киһи тос мааскаларын биэриэ эбитэ дуу. Р. Кулаковскай. Тос мааһын ылла — кэһэйэр, түбэһиэҕэр түбэһэр. ☉ Получать по заслугам за содеянное
[Өстөөх] Сталинградка тос мааһын ылбыт. ДАЛ УуУоО
ср. тув. дош ‘лёд; ледяной’, тюрк. түз ‘прилаженный, настроенный’