небольшое возвышение, не затопленное водой (во время разлива).

туохт. Тугунан эмэ модьоҕото, үрдэтиитэ оҥор. ☉ Делать из чего-л. порог, возвышение
[Дьиэлэригэр] үөл маһынан кыһааҥкылаан буор куттулар. И. Данилов
Сыарҕа икки өттүнэн хаптаһын кыһааҥкылаан турар сир оҥорбуттар. Түсчүт манна туран үлэлииригэр табыгастаах. СБХА
Ньирэйи сытыаран эрэ укуоллуур буоллахха …… төбөтүн үрдэтэр кыһааҥкылаан баран укуолланар. МСИ ССНьЫаУО

1. аат. Тыйаатырга, кулуупка уо. д. а. дьон иннигэр артыыстар тахсан оонньуур, ыллыыр, кэпсиир үрдүк миэстэлэрэ. ☉ Возвышение, помост, площадка для артистов, чтецов при их выступлении перед публикой, эстрада
   Ити кэмҥэ Крюков үс доҕотторо эстэрээдэҕэ ойон тахсыбыттара. «ХС»
2. Кыра пуормалар ускуустубалара; бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар нүөмэрдэрдээх кэнсиэри биэрии. ☉ Искусство малых форм, основным видом которого является концерт из сменяющихся отдельных номеров, эстрада
   Василий Фёдоров Москваҕа эстэрээдэ артыыстарын Бүтүн Россиятааҕы мастарыскыайдарыгар үөрэниэ. «К»
   Никита, Никита, бардыбыт! Соҕуруу эстэрээдэ. Бу билиэт буллум. Н. Лугинов

1. аат.
2. Сааскы халаан уутугар ордон хаалар кыра томтор сир. ☉ Небольшое возвышение, не затопленное водой (во время весеннего разлива)
   Балтийскай муораны туораан, бэрдьигэс тыанан бүрүллэ үүммүт оргулга чугаһыыбыт. Н. Якутскай
3. Сааһыламмакка, түбэһиэх мунньуллубут ол-бу бытархай сээкэй чөмөҕө. ☉ Куча, кучка каких-л. мелких вещей, предметов
   Максим утуйар таҥаһа соҕотохто оронун үрдүгэр оргул буола түстэ, остуолун өрө-таҥнары туттулар. П. Филиппов
4. Кымырдаҕас уйата. ☉ Муравейник
   Айаннаабытым иккис күнүгэр, ыраахтан тыа быыһыгар бугул саҕа кымырдаҕас оргула лөглөйөн олорорун көрдүм. Тумарча
   Бугул саҕа оргулу Борук-сорук көрбүтэ, Булуу-талыы …… бу дьолу, Бойборуйан тиийбитэ, Кымырдаҕас оргулун Кырыы өттүн үрэйдэ. Т. Сметанин
5. даҕ. суолт. Бөлөҕүнэн өрө кыынньан тахсар (хол., үөлэстэн тахсар кыымнар); кытыаста умайар (кутаа туһунан). ☉ Выходящий из трубы в виде снопа (об искрах); пламенеющий (о костре)
   Күһүҥҥү хара түүҥҥэ көмүлүөк оһох оргул кыыма түүтэхтии өрө уһууран тахсыбыт. А. Фёдоров
   Отой билбэтэх дьикти дойдубар Биирдэ баар буолан хаалбыт курдугум: Ордук суостаахтара оргул кутаалар, Чаҕыл күөхтээхтэрэ алар, тыа, хонуу. В. Миронов
   ср. монг. оргил ‘вершина, пик’

I
аат.
1. Халлааҥҥа сулус сууллан субурус гынан ааһыыта (атмосфераҕа метеорит түһэн умайарын көстүүтэ). ☉ Падающая звезда (о метеорите)
Сотору-сотору халлааны сындыыстар хайыта суруйтууллар. Н. Якутскай
Халлааҥҥа сындыыстар сүүрэллэр. Н. Түгүнүүрэп
Кириһээннээҕи үрдүлэринэн сындыыс сулус сүүрэн күндээрийэн ааспыта. Д. Таас
2. Тоноҕосчут улахана. ☉ Стрекоза большого размера. Сындыыс көтө сылдьар. Сындыыс окко олордо
тат. жөндөз
II
аат. Муоста эбэтэр оҥкучах үрдүн сиһэ. ☉ Опорный брус строительного сооружения, балка (на которую настилается пол)
Сындыыс мастар быыстара барыта күөх түүнүгүнэн бүрүллүбүттэр. Амма Аччыгыйа
Сыттык маска ууруллубут сындыыс үрдүнэн бэрэбинэнэн тэл муоста оҥоһуллар уонна сүүрбэ сэнтимиэтир халыҥнаах буорунан даҥ кутуллар. СГК ТҮЧ
Муоста сындыыһа сиргэ сыстыбат буолара хайаан да наада. Дьиэ к.
◊ Сындыыс хайа (сыыр) — өрүс, үрэх кытылын батыһа барар намыһах хайа. ☉ Низкая гора, возвышение, простирающееся вдоль реки, речки
Бу өрүс сындыыс хайатын дьурааларыгар моонньоҕонунан, оттон кытыла хаптаҕаһынан баай сир эбит. Р. Кулаковскай
Улуу толооннор уруйдаһа, сындыыс хайалар сырдыйа түспүттэрэ. Д. Апросимов
Турар очуоска төбөлөрө Тохтон суулуннулар, Сытар сындыыс хайалар Сырылыы тоҕуннулар. П. Ядрихинскай

туохт.
1. Сыҥаһата оҥор (хол., мас ороҥҥо). ☉ Делать возвышенную закраину на чём-л. (напр., на нарах вдоль стены юрты)
Хатан маһынан хаппахчылаан, Киил маһынан сыҥаһалаан, Улуу дьиэтин тула Ороннообут эбит. С. Васильев
Дьиэ үөһээ уонна аллараа өттүлэрэ балачча бөдөҥ бэрэбинэлэринэн сытыары, сыҥаһалыы охсуллубуттар. Н. Заболоцкай
2. Туохха эмэ сыҥаһа курдук үрдэтиитэ, модьоҕото оҥор. ☉ Сделать для чего-л. отвесное возвышение, высокий порог. Оһохчут оһоҕун бэркэ сыҥаһалаан биэрбит
3. көсп. Онтон-мантан тутуһан, тардыстан хаамар буолан бар (кыра оҕону үчүгэйдик хаамыан иннинээҕи кэмигэр этиллэр, урукку олоххо оҕо орон сыҥаһатыттан тутуһан хааман саҕалыыра). ☉ Держась за что-л. и подтягиваясь, делать первые шаги, начать ходить (в старину ребёнок начинал ходить, держась за края нар (сыҥаһа), вытянутых вдоль стен юрты)
Ийэтэ муҥнаах, оҕом сыҥаһалаан эрдэҕинэ, өлөөхтөөбүтэ. Р. Кулаковскай
Бу күөн көрсүһүүгэ Сэмэнчик …… баара-суоҕа саҥа сыҥаһалаан эрэр уонна икки ыйдаах балтылардаах этэ. ФНИ ТЛТКҮө

I
аат. Адаархай бөдөҥ таастардаах туруору таас хайа. ☉ Каменистое, выдающееся вершиною возвышение, скала, утёс
Биир логлоруттубут сымара таастардаах хадаары туораан истэҕинэ, чугаһынан атыыр бүүчээн иннин быһа сүүрэн нөҥүө очуостарга таҕыста. Болот Боотур
Мин Иргичээн хадаардарыгар сылдьарбын бэрт өрдөөҕүттэн тохтоппутум. Н. Абыйчанин
Арай адаардаах хадаардар арҕастарынан тыал кыйыдыйан, чыскыйан ааһара. «ХС»
◊ Хадаар сир — аҥхайдардаах, хайыттаҕастардаах, мөлтөх үктэллээх сир. ☉ Неровная поверхность с расщелинами, впадинами. Табалар хадаар сири туораатылар
ср. тув. кадыр ‘крутой, отвесный, обрывистый’, эвенк. кадар ‘скала’
II
даҕ. Киһи тылын сүгүн истибэт, төттөрүтүн була, оҥоро сатыыр өһөс, дьону кытта кыраҕа да иирсэр идэлээх. ☉ Несговорчивый, ершистый, упрямый, непослушный
«Хадаар эрэйдээх эбит», — дии санаата Николай. А. Сыромятникова
Галя өһүргэс, хадаар да буоллар, эрэллээх киһи буолаахтаатаҕа. У. Ойуур
Тыаһытап көнө тылы ылыммат хадаар киһи буолан биэрдэ. «ХС»
ср. др.-тюрк. хадыр ‘свирепый, суровый, жестокий’

1. даҕ. Уһун синньигэс, имигэс (ураҕас туһунан). ☉ Длинный тонкий и гибкий (о шесте)
   Кус чугас түстэҕинэ эбэтэр устан чугаһаатаҕына, уһун синньигэс курбуу ураҕаһынан охсорбут. Т. Сметанин
2. аат суолт. Балачча биллэр сурааһыннар, балаһалар кэккэлэрэ. ☉ Ряд заметных морщин, полос и т. д. Кынаттыы иэҕиллибит хойуу хара хааһа түрдэстэ хамсыыр
   Быыкаа дэхси сүүһүгэр дириҥ курбуулар туора-маары түһэн истилэр. Д. Токоосоп
   ◊ Орто курбуу туруу дьаҕыл дойду фольк. — Орто дойду (киһи аймах олорор сирэ) уларыйбат эпиитэттэриттэн биирдэстэрэ: эҥин араас айылҕалаах, ньуурдаах, көстүүлээх. ☉ Один из постоянных эпитетов Среднего мира (планеты Земля): с разнообразной природой, ландшафтом и т. д. Орто курбуу дьаҕыл дойдум, Муостаах нуоҕайдаах бэргэһэ Туоһахтатын курдук буолан, Туналыйантунааран көһүннэ. Өксөкүлээх Өлөксөй
   Орто курбуу туруу дойдуга Одун-хаан оҥоруутунан …… Үтүмэхтэнэн түһэн, Үс саха киһи Үөскүөҕүттэн ыла Иэримэ дьиэ иччилэнэ илик. П. Ойуунускай. Уот курбуу тыл — уоттаах-төлөннөөх, сытыы тыл. ☉ Пламенная речь
   Ойуунускай …… улам уоҕуран-күүһүрэн, уот курбуу тыллары дэхси-дэгэт түһэртээн, этэн-эҥсэн киирэн барда. Амма Аччыгыйа. Уот курбуу чаҕылҕан — чаҕылҕан халбаҥнаабат эпиитэтэ: олус чаҕылхай, сырдык, сарадахтаах. ☉ Постоянный эпитет молнии: очень яркий, ветвистый (особенно в ночное время)
   Уот курбуу чаҕылҕаннарынан тырытта-тырытта, ыас хара былыт халыйан тахсыбыт. Амма Аччыгыйа
   Уот курбуу тоһуттар уотунан Күлүмнүү оонньоото чаҕылҕан Этиҥнэр уордаахтык хабылла Хабараан дарбааны тартылар. И. Федосеев. Үрдүк (уһун) курбуу (курдук) уҥуохтаах — уһун синньигэс көнө уҥуохтаах. ☉ Высокий, тонкий и стройный, гибкий
   Үрдүк курбуу уҥуоҕугар сөбө суох хатыҥыр …… эдэркээн Тускаев тыл этэн барбыта. Эрилик Эристиин
   Курбуу курдук уһун, дьылыгырас уҥуохтаах эдэр киһи саҥа дириэктэринэн ананан кэлбитэ. «Кыым»
   ср. телеут. курбу ‘выпуклая поверхность; гряды в поле; ряды скошенной травы; рубцы на теле’, монг. гурби ‘маленькое возвышение’

I
1. даҕ. Туох да уратыта суох, судургу, ханнык баҕарар көннөрү киһи курдук. ☉ Ничем не выделяющийся, обыкновенный, простой
Ойууннар ама дьон курдук хонон турдулар. Н. Якутскай
Кутталбыттан ыллыыр санаам көтөн хаалла уонна көрүөх бэтэрээ өттүгэр ама киһи буола түстүм. И. Данилов
Туундара мас ама киһитин Дэлэгээт оҥорон кээстилэр. С. Данилов
2. аат суолт. Туох да уратыта суох, тугунан да атыттартан чорбойбот көннөрү киһи. ☉ Обыкновенный, обычный человек
Ырыаны бары таптыыллар — Муоралар да хайалар, Хомойон, үөрэн ыллыыллар Генийдэр да амалар. И. Эртюков
Ити гынан баран аматыгар бэрт сытыары — сымнаҕас майгыннаах ээ. Софр. Данилов
3. сыһ. суолт., кэпс. Аҕай-аҕай, арыый да (ыарыһах туруга кыратык көннө, уоскуйда, чэпчээтэ диэн этиигэ). ☉ Сносно, терпимо (при определении состояния здоровья больного)
— Аҕам... Аҕам хайдах үһү?! Иһиттигиэт?.. — Бэҕэһээ, сураҕа, арыый ама үһү. Н. Лугинов
Кыыһа арыый ама буолуоҕуттан ыла кини эмиэ дьэгдьийбит, кэҥээбит курдук буолла. И. Гоголев
[Галя:] Билэр дьоннуун убаһан, билигин кэм амабын. П. Тобуруокап
♦ Аматыгар түспүт — 1) урут туох эрэ чаҕылхай, уһулуччу уратылаах киһи, ону сүтэрбит, көннөрү киһи буолбут. ☉ Ставший заурядным, обыкновенным (изза утери былых исключительных качеств)
Кэскил аптаах тириитин албыннатан, аматыгар түспүт кыталык кыыл курдук хобдох көрүҥнэнэн, туран кэллэ. Г. Колесов
Сөдүөркэни көрдөр эрэ, Сүллүкү ойуун «абааһыта тахсан», аматыгар түһэн хаалар. Болот Боотур; 2) урукку көннөрү куолутугар түспүт (хол., кыыһыран силбиэтэнэн, итирэн, иирэн эҥин баран). ☉ Ставший обычным, нормальным (напр., после бурного гнева, сумасшествия и т. д.).
II
сыһыан т.
1. Саҥарааччы саарбахтыыр, итэҕэйбэт сыһыанын ыйытыы, эрэнии, сэрэтии, эрэмньилээх сабаҕалааһын эҥин дэгэттээх көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает сомнение, недоверие говорящего с оттенками вопроса, уверенности, предположения, уверенного предположения и др. (соотв. неужели, неужто, вряд ли, ведь)
Ама, бачча эрдэ кэлиэ дуо? «ХС»
Дьэ, оччоҕо, Ньүкэн, холкуоска, ама, киирэр инигин? Суорун Омоллоон
Ама, оонньуу оҥостон этэр инигин? А. Федоров. Даайыһы, ама, туох буруйу оҥорбут киһини, тыллаан биэрэр үһү. Н. Заболоцкай
«Ама?!» — диэтэ Марба, чымаадыстаабыт киһи быһыытынан. Күндэ
2. Саҥарааччы итэҕэйэр-эрэнэр, бигэргэтэр санаатын үксүгэр риторическай ыйытыы, атын иэйии дэгэттээх көрдөрөр. ☉ Выражает уверенность, утверждение говорящего с оттенком эмоционального отношения, риторического вопроса и др. (соотв. ведь, разве, да разве, неужели)
Оо, ама, Өндөрөй оҕонньор ис санаатын аныгы дьоҥҥо биллэриэхбыктарыах киһи буолуо дуо?! П. Ойуунускай
Ама, санааргыыр буоллахпытый, Ама, санньыйа турдахпытый?! Т. Сметанин
Итинник суолу, ама, сымыйалыам дуу... С. Ефремов
Аны дьэ, ама уоскуйдаҕым үһү... Софр. Данилов
3. Саҥарааччы эмоциональнай дэгэттээх «оннук буоллар да, оннук» диэн этэн чугутар сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр. ☉ Выражает и усиливает уступительное отношение говорящего с эмоциональными оттенками (соотв. хоть, хоть и, хотя и)
Ама саа-саадах ыҕарҕана суоҕун иһин, хайаатар да суостаах күннэр кэлэн тураллар ээ. П. Ойуунускай
Ама аасталлар даҕаны, Ама, Киллэм сэриитэ... Кимиэллээх киирсии этэ! А. Бэрияк
Ама, кинитин иһин, итини баҕас итэҕэйэр ини! Н. Лугинов
4. Саҥарааччы бигэргэтэр эппиэтин көрдөрөр. ☉ Выражает подтверждающий ответ говорящего (соотв. как же, а как же, конечно)
— Эн эмиэ сылдьыстыҥ дуо? — Ама. Мин урут бултуур этим ээ. Суорун Омоллоон
Ама, ытан ахан, булт да куһаҕана суох. «ХС»
— Дьулуһуу бөҕөнөн, ыра санаа бөҕөнөн кэлбиккит эбит дии! — Тыый, ама! В. Яковлев
5. Саҥарааччы сөҕөр-бэркиһиир сыһыанын көрдөрөр уонна күүһүрдэр (сэдэхтик тут-лар). ☉ Выражает и усиливает изумление говорящего (употр. редко)
Оо, бу, дойдуга ынырыктаах техниканы мустулар, ама! В. Яковлев
Аартатай, алаатыгар ини, Ама, тыйыс тыын! Баал Хабырыыс
III
эб. Этиллэр предмети күүһүрдэн, үрдэтэн, дьоһумсутан этиини көрдөрөр (даҕ. суолт. тут-лар ааттарга сыстар). ☉ Выражает возвышение предмета речи как важного, значимого (примыкает к прил. и именам, употр. в роли прил.) Ытык ама тылбын ылаарай диэн, Күтүр үтүө тылбын көтөҕөөрөй диэн, Ыллыы-туойа, көрдөһө турабын! Саха фольк. Ама билигин үөрэхтээх элбээбитин иннигэр, Харайдаанап да былыр, сэрии иннигэр, үөрэхтээх ама дьон ахсааныгар киирсэрэ. Софр. Данилов
Тутта-хапта сылдьара даҕаны кини тойон ама буоларын туоһулуур. И. Гоголев